Winkelcentrum Cityplaza vormde sinds 1985 het stadshart van Nieuwegein. Het oorspronkelijke plan van architect Jan Hoogstad was veel ambitieuzer, maar door de toenmalige economische crisis werd slechts een gedeelte uitgevoerd en werd er bezuinigd op materialen. Er kwam een overdekt centrum met winkels. De gebouwen waren naar binnen gekeerd. Er ontstonden lelijke achterkanten met smoezelige parkeerpleintjes. De openbare ruimte nodigde niet uit tot ontmoeting. Er was maar één straat (de passage) zodat je geen rondje kon lopen – iets wat bewoners en winkeliers frustreerden. ’s Avonds veranderde het gebied in een schemerwereld waar je liever niet kwam.

Eind jaren negentig kwam de gemeente met een nieuw plan. Onder supervisie van architect Ben van Berkel en landschapsarchitect Michael van Gessel werd de ontwikkelvisie ‘Atelier Binnenstad’ gepresenteerd. Hierin aandacht voor parkeren en winkelen – twee aspecten die in Cityplaza juist wel veel waardering kregen. Nieuwegein is door haar ruimtelijke opzet een autostad. En die auto moet zo dicht mogelijk bij de winkels kunnen komen.

Parkeergarage met levende bamboegevel, foto: Marc Nolden

Golvende pleinen
Inmiddels is het plan voor een groot deel uitgevoerd. Er is een nieuw stadhuis, een winkelplein met amfitheater, een theater- en kunstcentrum, een bovengrondse én twee ondergrondse parkeergarages. Het winkeloppervlak is verdubbeld van 28.000 m2 naar 56.000 m2. Het plan biedt verder ruimte aan diverse culturele voorzieningen, horeca, appartementen en kantoren. Om de parkeergarages niet te diep te hoeven graven (en betaalbaar te houden) is de gehele stadsvloer verhoogd. Dit nieuwe maaiveld, dat tussen de gebouwen doorgolft, verbindt de verschillende gebouwen en lagen en vormt de basis voor het stedelijk leven in dit nieuwe centrum.

Een bijzonder ambitieus plan en een kostbare operatie, waarbij velen de vergelijking met het centrum van Almere maken, ook een ‘new town’. Maar ook met Rotterdam, qua architectonisch spektakel. Toparchitecten uit binnen- en buitenland werden ingevlogen om de gebouwen in Nieuwegein vorm te geven, om het nieuwe Nieuwegein op de kaart te zetten. Want Nieuwegein is klaar met haar oude imago. Nieuwegein wil stad zijn, crisis of niet.

De gemeente investeert in een nieuw winkelcentrum van bijna een miljard euro, maar heeft totaal geen invloed op de invulling daarvan.

Je kijkt je ogen uit. Het futuristische stadhuis staat centraal in het nieuwe centrum en lijkt op een ruimteschip dat net geland is. De gehele openbare ruimte ligt in natuursteen en op de golvende pleinen is een bloemenpatroon in de bestrating verwerkt. De bovengrondse parkeergarage heeft een levende bamboegevel en het winkelplein is omringd door zes imposante woontorens met weelderige daktuinen.

Geen gesneden bruin
Nóg opvallender is het winkelaanbod. Er zijn vooral ketens: Jumbo, Saturn, Kruidvat, Men at Work, New Yorker, The Sting, Multivlaai. Die heb je overal. Is dit Nieuwegein? Enkele voorbijgangers vertellen dat ze trots zijn op hun nieuwe centrum, maar de gewone bakker en de slager missen. ‘Vroeger kwam je hier voor de dagelijkse boodschappen’, vertelt een oudere vrouw, ‘tegenwoordig moet je naar de omliggende wijken fietsen voor een gesneden bruin.’ De hoge ambities eisen een tol. Het blijkt dat de lokale ondernemers, als gevolg van de gestegen grondprijzen, de huren niet meer kunnen betalen en hun heil elders zoeken. Een lokale boekhandel houdt nog stand, maar heeft het moeilijk. De eigenaresse vertelt dat ze naast de hoge huur ook veel oppervlak moeten afnemen. Ze acht de kans groot dat in het centrum straks alleen nog plek is voor grootwinkelbedrijven en multinationals.

En dat zet te denken. In hoeverre sluit het nieuwe centrum, hoe mooi ook, eigenlijk aan op het sociaal-culturele achterland van Nieuwegein en omgeving? Nieuwegein wil stad zijn, maar willen de Nieuwegeiners en de mensen uit de regio dat ook? Voorziet deze ontwikkeling in een behoefte, of is zij opgelegd door bestuurders en beleggers? Van wie is het Nieuwegeinse stadshart?

Bont winkelplein met ketens, foto: Marc Nolden

Bouwen wat de belegger wil
In een recente aflevering van het televisieprogramma De Slag om Nederland kwam dit aan de orde. De programmamakers onderzochten wat de ‘gewone’ Nederlander nog te zeggen heeft bij dergelijke plannen. En waarom alle nieuwe winkelcentra in Nederland op dezelfde wijze gebouwd worden (door grote beleggers en ontwikkelaars) en er vrijwel hetzelfde uit zien (winkelketens). Nieuwegein werd in een rijtje met onder andere Maastricht en Amsterdam genoemd. Wethouder Bert Lubbinge en verantwoordelijk stedenbouwer Peter Trimp werden om een reactie gevraagd, maar weerlegden enige gelijkenis met andere steden: ‘Dit is Nieuwegein’. Qua winkelaanbod wees Lubbinge naar belegger Cório, die in zijn ogen de belangrijkste speler is en nu eenmaal gebaat is bij een groot modern winkelcentrum met goedlopende ketens, zodat diens investering binnen een paar jaar is terugverdiend. En ook de projectontwikkelaar, in dit geval Multivastgoed, bouwt wat de belegger, Cório, wil. Op de vraag of de wethouder geen rol heeft te vervullen in het behartigen van de belangen van de Nieuwegeiners en de omliggende regio, antwoordde hij dat de gemeente hooguit ambities kan formuleren maar formeel geen positie heeft in dit krachtenspel – zij faciliteert louter.

En dat is vreemd: de gemeente investeert in een nieuw winkelcentrum van bijna een miljard euro, maar heeft totaal geen invloed op de invulling daarvan – ze mag hooguit meebeslissen hoe het er fysiek uit komt te zien (en kennelijk moet dat vooral heel flitsend).

Minder architectonisch geweld
Vanuit architectonisch perspectief is het een bijzonder interessant plan, er is een heus parkeer- en winkelparadijs gemaakt, maar het staat welbeschouwd los van de plek. Het gaat voorbij aan de behoeften van de Nieuwegeiners en de mensen uit de regio: Houten, IJsselstein en Vianen. Het plan is in die zin, net als het stadhuis zelf, een buitenaards gevaarte dat ongevraagd is neergestreken. De kans bestaat dat de winkelcentra in deze buurtgemeenten worden ‘leeggetrokken’ door deze ontwikkeling. En het Nieuwegeinse centrumplan zal grote invloed hebben op de plannen voor het Utrechtse stationsgebied en Leidsche Rijn Centrum.

De komende jaren wordt er in Nieuwegein nog hard gewerkt om het centrumplan te voltooien. Hopelijk wordt het iets bescheidener aangepakt en komt (of blijft) er meer ruimte voor de lokale ondernemer – zo nodig met wat minder architectonisch geweld.

—

Dit is een bewerking van een artikel dat eerder in PostPlanjer verscheen, Utrechts bulletin voor architectuur en stedenbouw, http://www.postplanjer.nl

Foto boven: Nieuwe stadhuis Nieuwegein, foto: Marc Nolden

Lees meer [...]

Lees meer [...]

Lees meer [...]

Automobilisten kennen ongetwijfeld de bruine ANWB borden langs de snelweg. De Nationale Landschappen zijn toeristische topattracties en iconen van Nederland. Denk aan het Groene Hart, het Rivierengebied, de Veluwe, de Achterhoek, het Limburgse Heuvelland en de Friese Wouden. Sinds het Rijk de Nationale Landschappen in de Nota Ruimte aanwees, is er veel gebeurd om deze gebieden te promoten en de ‘kernkwaliteiten’ te versterken. De provincies hebben de Nationale Landschappen opgenomen in hun omgevingsplannen en uitvoeringsprogramma’s. Historische landschapselementen zijn hersteld, wandel- en fietspaden aangelegd en bezoekerscentra en informatiepunten ingericht. Er zijn nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan van partijen die het landschap een warm hart toedragen.

Financieringsbronnen
Nu het geld en de planologische bescherming van het Rijk wegvallen, beraden de provincies zich op de toekomst van de Nationale Landschappen. Er wordt naarstig gezocht naar nieuwe financieringsbronnen en uitvoeringsinstrumenten, zoals gebiedsfondsen, streekrekeningen, landschapsveilingen en uitzichtgaranties. Dit heeft al interessante resultaten opgeleverd. Op de streekrekening van het Nationaal Landschap Groene Woud staat ruim 40 miljoen euro. Van de rente-opbrengst komt jaarlijks bijna 300.000 euro beschikbaar voor groene projecten. Het landschapsfonds Via Natura van de gemeenten Groesbeek, Millingen aan de Rijn en Ubbergen in Nationaal Landschap Gelderse Poort financiert groenblauwe (of ecosysteem-)diensten door particulieren, middels langjarige contracten. Rijk, provincie Gelderland en gemeenten en waterschap hebben bij de start elk ongeveer 1 miljoen euro ingelegd. De private inbreng bestaat uit 1,6 miljoen euro van de Postcodeloterij, donaties en opbrengsten van landschapsveilingen en de streekrekening.

Nieuwe economische dragers
Het is nog wel de vraag of dergelijke fondsen een duurzame oplossing bieden. Het gaat vooralsnog om bescheiden bedragen en de inkomsten blijven voor een deel afhankelijk van subsidies of liefdadigheid. Minstens zo interessant is daarom de zoektocht naar nieuwe economische dragers voor het landschap. Op zich is er weinig discussie over de economische waarde van een mooi landschap. Er zijn inmiddels voldoende onderzoeken die aantonen dat de Nationale Landschappen een forse omzet genereren in de vrijetijdssector en een positief effect hebben op het internationale vestigingsklimaat. Het gaat meer om de vraag: hoe stimuleer je private investeringen in de kwaliteit van het landschap? Uit de evaluatie van het Nationale Landschappenbeleid die het Rijk in 2010 liet uitvoeren, bleek dat de marktpartijen het op dit punt nog laten afweten. Niet zo vreemd als je bedenkt dat door de strenge regelgeving en alle bureaucratie particuliere initiatieven in het landschap eerder ontmoedigd, dan gestimuleerd worden

IVN cursus Ambassadeurs van het Landschap (foto IVN)

Duurzame initiatieven
Wat dat betreft biedt het wegvallen van de planologische restricties van het Rijk (‘geen grootschalige ontwikkelingen’ en ‘alleen bouwen voor de eigen bevolkingsgroei’) nieuwe kansen. Veel bedrijven hebben duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen tegenwoordig hoog in het vaandel staan. Bierbrouwerij Heineken onderzoekt bijvoorbeeld de haalbaarheid van een klimaatneutrale brouwerij in Zoeterwoude, gelegen in Nationaal Landschap Groene Hart. Door lokaal geproduceerd biogas te gebruiken in het eigen productieproces kan Heineken een actieve bijdrage leveren aan de toekomst van de melkveehouderij en daarmee aan de instandhouding van het landschap. Juist dit soort koppelingen tussen economisch nut en beheer van het landschap bieden nieuwe investeringsperspectieven. En houden het landschap levend. Als daarvoor biovergistingsinstallaties nodig zijn, moeten deze uiteraard zorgvuldig worden ingepast, maar niet bij voorbaat afgewezen omdat ze de openheid zouden verstoren.

Ambassadeurs van het landschap
Het IVN organiseert cursussen om recreatie-ondernemers in Nationale Landschappen op te leiden tot ‘ambassadeurs van het landschap’. Idee is dat goed gastheerschap helpt om toeristisch bezoek te stimuleren. De cursussen ondersteunen ondernemers om meer samen te werken en gezamenlijke arrangementen aan te bieden. Een volgende stap kan zijn dat ondernemers zelf het beheer van het landschap op zich gaan nemen. Bijvoorbeeld via een systeem van ‘parkmanagement’, zoals dat op bedrijventerreinen wordt toegepast. In de landbouwsector is dit al gangbare praktijk. Vele Nationale Landschappen hebben agrarische natuurverenigingen van samenwerkende boeren. Deze zouden wel eens een belangrijke rol kunnen gaan spelen bij de herverdeling van de Europese landbouwsubsidies.

Slow regions
Ook burgers verenigen zich en nemen verantwoordelijkheid voor het beheer van het landschap. In diverse steden zijn bijvoorbeeld voedselcoöperaties opgericht. Deze kopen gezamenlijk landbouwproducten in van biologisch werkende agrariërs uit de omgeving. Zo kan de omschakeling naar een meer streekeigen en duurzame landbouw worden gestimuleerd en wordt de band tussen de stedeling en het omliggende platteland versterkt. Voor de Nationale Landschappen is dit een aantrekkelijk perspectief: vanwege het bijzondere cultuurlandschap is schaalvergroting of intensivering van de landbouw vaak niet goed mogelijk. Diverse Nationale Landschappen zoals de IJsseldelta en het Limburgse Heuvelland zijn al bezig een eigen lijn van streekproducten te ontwikkelen en zich te profileren als de slow regions van Nederland.

Streekproducten: Hoeksche Chips (http://www.ambachtelijkechips.nl) en streekbier Ijsseldelta (http://ijsseldeltabier.nl)

Rol overheid
Vooralsnog zijn de genoemde ontwikkelingen te lokaal en te kleinschalig om een volwaardig alternatief te zijn voor het wegvallen van publieke financiering en regelgeving. Als het gaat om de algemene belangen van biodiversiteit, cultureel erfgoed en landschappelijke diversiteit blijft er een rol weggelegd voor de overheid, al was het maar om te voldoen aan onze internationale verplichtingen. Ondertussen gaan de Nationale Landschappen gewoon op eigen kracht en verder met het zoeken naar nieuwe financieringsbronnen en investeringsperspectieven.

—

Pieter Veen is met name verantwoordelijk voor ontwerp en visievorming bij Servicenet Nationale Landschappen. Servicenet is een netwerkorganisatie waarin maatschappelijke organisaties, marktpartijen, kennisinstellingen en overheden samenwerken om de Nationale Landschappen als een sterk merk overeind te houden. Servicenet wordt aangestuurd door de nieuw opgerichte Stichting Nationale Landschappen, onder voorzitterschap van Bart Krol. Einddoel is om een brede economische en maatschappelijke basis te creëren voor de duurzame ontwikkeling van de Nationale Landschappen.

Foto boven: Veluwe, foto: RUIMTEVOLK

De opzet van het boek verraadt de blik van de specialist. NRC-journalist en geboren Amerikaanse Tracy Metz was lid van de Commissie Veerman, die de regering in 2008 tegen de achtergrond van de verwachte klimaatverandering adviseerde over waterveiligheid. Naar aanleiding van het baanbrekende rapport Leven met Water startte de regering vervolgens het Deltaprogramma, dat in 2015 moet leiden tot principebesluiten over de manier waarop wij ons de komende decennia tegen meer en minder rivierwater, zware regenbuien en droogte, zeespiegelrijzing en meer zoute kwel gaan weren. In het boek komen al deze aspecten aan de orde, maar breder dan in het advies van de Deltacommissie van een paar jaar geleden: hier gaat het niet alleen over het ‘hoofdwatersysteem’ van de kust, de rivieren en de delta, maar ook over polders, veendijken en water in de stad.

Evacuatie van dieren bij rampoefening Waterproef, 2008.

Een belangrijker ander verschil is de aandacht voor het ontwerpen aan water. Het advies van de Commissie Veerman kwam uit in dezelfde week als de Structuurvisie Randstad 2040 en het advies van het College van Rijksadviseurs Een cultuur van ontwerpen. De Rijksadviseurs pleitten vooral voor meer aandacht voor het ontwerpen bij grote Rijksprojecten. Deze zouden minder sectoraal aangepakt moeten worden. Ontwerpers werden geacht bruggen te kunnen slaan tussen uiteenlopende betrokken disciplines. Het was daarom behoorlijk confronterend te merken dat de Structuurvisie Randstad 2040 en Leven met Water weinig met elkaar te maken hadden. De ruimtelijk-economische visie voor de ontwikkeling van de Randstad stond volledig los van de vraag naar haar bescherming tegen oprukkend water. Merkwaardig genoeg leidde deze constatering niet tot een brede opdracht van het Deltaprogramma. Waterveiligheid is ook nu dominant.

Zoet & Zout maakt veel goed. Bij alle thema’s komen ontwerpen en ontwerpers uitgebreid aan bod, te beginnen met het ontwerp voor de waterkathedraal van Wim Quist op de Berenplaat bij Spijkenisse. Het Filtergebouw met de spectaculaire ‘parapluvormige pilaren’ zou toch onmiddellijk als rijksmonument aangewezen moeten worden! Het is een eerbetoon aan water, vooral als het zonlicht weerkaatst op het plafond.

De nieuwe terpen in de Overdiepse Polder komen als laatste project aan de orde. Dit Ruimte voor de Rivier-project beschouwt Tracy Metz als een goed voorbeeld van de nieuwe benadering. De boeren in de polder kwamen zelf met dit principe. De situering van de boerderijen op buitendijkse terpen maakt het mogelijk dat de polder eens in de zoveel jaar overstroomt zonder dat de kapitaalintensieve opstallen en machines, maar ook de dieren en de mensen bedreigd worden. Het is een mooi voorbeeld van het nieuwe ‘meebewegen’ met water. We beschermen ons niet langer door hogere dijken en een strakke kustlijn, maar door te spelen met de dynamiek van het water. Een bonte stoet projecten, die deze nieuwe benadering illustreren, passeert in het boek de revue. Omdat Tracy Metz de betrokken ontwerpers en beleidsmakers ook aan het woord laat, ontstaat een levendig beeld van de nieuwe ‘cultuur van ontwerpen’.

Ontwerp van De Urbanisten voor het Waterplein

Het boek stijgt daar echter ver boven andere publicaties uit door de verbinding met de verbeelding van water in onze cultuur. De katernen, die Maartje van de Heuvel samenstelde, met titels als Mythe, Verbond, Gewin en Plezier laten zien hoe diep water in onze cultuur zit. Op de tentoonstelling in de Kunsthal, waar al deze beelden getoond worden, voel je dat nog sterker. Naast de onvermijdelijke zeeslagen, riviergezichten en zwaaiende kranen bij het dichten van de Afsluitdijk waren er een paar aangename verrassingen, vooral rond het strand en zwemmen: Rieneke Dijkstra’s pubermeisjes op het strand, de merkwaardige kleuren in Theo van Doesburgs’ abstracte werk komen uit Domburg, de heerlijke ontspanning van ‘de baadster’ van Emmy Andriesse, de zwevende zwemsters van Danielle Kwaaitaal en zo veel meer.

Hoe de nieuwe benadering in het ontwerpen met water samenhangt met de nieuwe verbeelding van water in het werk van kunstenaars komt niet aan de orde. Het dichtstbij komt misschien de keuze van Tracy Metz en Maartje van den Heuvel om de katernen te openen met recente luchtfoto’s van het Nederlandse landschap van Siebe Swart. Alle foto’s laten grote civieltechnische constructies – kunstwerken – zien in een overweldigende natuurlijke context. Daarmee op een inventieve manier omgaan lijkt het parool.

Tegenover de Kunsthal, aan de andere kant van het Museumpark, vindt in het NAi de manifestatie Making City plaats, in het kader van de vijfde Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam. Een combinatiebezoek leek me een mogelijke aanrader. Het Deltaprogramma presenteert zich hier met ontwerpstudies, die de houdbaarheid van de bestaande beschermingsstrategieën op lange termijn onderzoeken en oefenen met alternatieven. Vooral in de Rijnmond en de Drechtsteden spant het er om en zijn nieuwe oplossingen wenselijk. De presentatie is echter nogal hermetisch en laat nog veel te raden over nieuwe perspectieven. Het gure politieke en economische klimaat speelt de organisatie wellicht parten.

Op de terugweg maakte de autoradio melding van de aanstaande val van het kabinet. Dat schept mogelijk ruimte om de toekomst van de Hollandse Delta opnieuw in een breed perspectief te bediscussiëren. Zoet & Zout vormt daarvoor een uitstekende inspiratiebron.

—

Bestel ‘Zoet en Zout: Water en de Nederlanders’ (Uitgever:NAi Uitgevers, ISBN: 978-90-5662-847-5)

Foto boven: Delta Twin Town.  Ontwerp: JA + 2Flux + Arcadis (Ludo Boeije, Marc Joubert, Marianne Miguel, Germaine Sanders). Beeld: JA (Marc Joubert, Marianne Miguel)

Zwemmen in de Amstel
Tijdelijkheid is al eeuwenlang een beproefde strategie bij stedelijke ontwikkeling, maar sinds de financiële crisis is de urgentie groot om nieuwe ideeën te ontwikkelen. Gelukkig gebeurt dat ook. In het magazine ‘Tijdelijk Amsterdam’ is een selectie van tijdelijke projecten gebundeld met het doel om over de ervaringen te leren en de kennis te gebruiken voor nieuwe opgave in de stad of elders. Neem het drijvende zwembad ‘Bad Buiten’ in de Amstel. Het is een typisch voorbeeld van de juridische complexiteit om tijdelijke initiatieven van de grond te krijgen. Geïnspireerd door Berlijn ontstond begin 2010 het idee om een tijdelijk drijvend zwembad aan te leggen in de Amstel. Waternet wilde hiermee aandacht vragen voor de waterkwaliteit van de Amstel en de ambitie om over een paar jaar in de Amstel te kunnen zwemmen. Het Projectbureau Overamstel vond het een uitgelezen kans om de nieuwbouwlocatie Amstelkwartier op de kaart te zetten. Zomer 2010 is Bad Buiten geopend, ‘slechts’ zes weken na de geplande openingsdatum. De komende jaren kan iedereen zwemmen in de Amstel, in schoon water wel te verstaan. Voor de realisatie van Bad Buiten bleken uiteindelijk meer dan dertig vergunningen en ontheffingen nodig te zijn. Van een ligplaatsvergunning tot een akoestisch onderzoek voor geluidsoverlast (van een zwembad nota bene). Bad Buiten leert dat tijdelijkheid vraagt om standvastig door regelgeving heen te worstelen. Niet makkelijk, maar het kan wel.

Hannekes Boom
Dat tijdelijke projecten vraagt om creativiteit en doorzettingsvermogen bewijst Hannekes Boom op de kop van de Dijksgracht. De plek vormt de schakel tussen de markante gebouwen van Oosterdokseiland (Bibliotheek, Conservatorium en Hotel) en de Oostelijke Handelskade met onder andere de Passengers Terminal. De brede bundel van NS-Sporen scheidt beide gebieden van elkaar, waardoor de kop Dijksgracht een soort rafelrand was in het hart van de stad. Bij het stil vallen van planontwikkeling in 2009 was de vraag hoe het gebied meer levendig kon worden. Er werd een prijsvraag georganiseerd met als belangrijkste doel een gebruiker te selecteren die reuring kan veroorzaken en het gebied op de kaart zet. Het uiterlijk deed er letterlijk niet toe. Hannekes Boom won de prijsvraag met een zinnenprikkelend concept van een vrijplaats annex restaurant en café. Met bijna nul ervaring en dankzij crowd funding hebben de initiatiefnemers een nieuwe hotspot op de kaart gezet. Sinds de opening in 2011 is Hannekes Boom ongekend populair.

Een ander voorbeeld van slim omgaan met selectie van initiatieven is de tijdelijke pluk- en moestuin op de Zuidas. Voor een kavel die al langere tijd leeg is, zijn al meerdere tijdelijke invullingen geweest. In het verleden lag op de kavel een maïsveld en een tennisbaan. Het tijdelijke maïsveld tussen de torens van het zakencentrum heeft wereldwijde aandacht gekregen. Het inzaaien van het maïsveld heeft echter slechts een luttel bedrag gekost. De maïs is op dierendag geoogst door varkens van een boerderij uit de omgeving, voor opnieuw een luttel bedrag. Momenteel wordt de kavel gebruikt als kruidentuin voor het chique restaurant Bolenius. Het is precies de soort creatieve aanpak waardoor tijdelijkheid soms wel, en soms niet een succesvolle strategie is voor gebiedsontwikkeling.

Hannekes Boom, bron: pmb amsterdam

Stappenplan
Zoals Bad Buiten, Hannekes Boom en de pluk- en moestuin op de Zuidas bevat Tijdelijk Amsterdam nog veel meer voorbeelden van tijdelijke projecten. In een vogelvlucht blijkt dat bij bijna alle cases een aantal onderwerpen standaard terug komt. Hieruit is een stappenplan voor tijdelijkheid voortgekomen die de gebruiker een handvat biedt om zelf een strategie te kiezen voor de eigen opgave van tijdelijkheid. Let wel, een handboek Soldaat voor Tijdelijkheid is het niet, maar het stappenplan biedt enige richting voor de aanpak van nieuwe tijdelijke projecten. Hieronder staan kort de stappen. Een uitgebreide beschrijving van de aanpak is te lezen in Tijdelijk Amsterdam.

Stap 1: (Ruimtelijke) Randvoorwaarden
De eerste stap is het feitelijk vastleggen van de belangrijkste ruimtelijke randvoorwaarde voor de tijdelijke opgave. Waar, wat, omvang? Gaat het om tijdelijk braakliggende kavels of een leegstaand gebouw? En ga zo maar door. Het lijken voor de hand liggende gegevens, maar ze kunnen als veel richting geven aan de haalbaarheid. Uit ervaring blijkt dat de twee belangrijkste ruimtelijke randvoorwaarde zijn de periode van tijdelijkheid, gecombineerd met de aard van de functie. De wet legt een beperking op voor de periode van tijdelijkheid. Zo heeft het drijvende zwembad in de Amstel een tijdelijke ontheffing van maximaal vijf jaar.

Er is vaak spanning tussen ambitie, investering en periode duur van de tijdelijke opgave: een interessante invulling voor tijdelijkheid vraagt om investeringen. Vanwege de juridische beperkingen van de tijdelijkheid moeten de investeringen in korte tijd worden terug verdiend. Ambitieuze plannen voor tijdelijkheid zijn bijna onhaalbaar. De enige manier om investeringen snel terug te verdienen is een combinatie van functies met horeca en/of andere commercie. Het alternatief is een niet rendabele investering of een simpele invulling.

 Stap 2: Initiëren en selecteren van ideeën
Een belangrijke opgave is koppeling van het juiste initiatief aan een locatie en de behoefte in een gebied. Voor interessante en gewilde plekken dienen zich soms tientallen initiatiefnemers aan. Een selectieproces kan helpen om tot een keuze te komen. Als de locatie een stedelijke betekenis heeft, is het logisch om bij een tijdelijk initiatief te zoeken naar ideeën die voorzien in een stedelijke behoefte. Een mooi voorbeeld is Paradiso bij het Tolhuistuin in Noord. Als een tijdelijk lege kavel of gebouw een betekenis heeft op wijkniveau, is het logisch om een initiatief te zoeken dat daarop aansluit. Buurtmoestuinen zijn daarvan een goed voorbeeld.

Een tijdelijk initiatief kan ook inspelen op bestaande behoefte in een gebied, bijvoorbeeld een speelvoorziening. Aan de andere kant kan ook gezocht worden naar een initiatief dat iets nieuws of iets geheel anders toevoegt aan een locatie. Het voorbeeld van Arena Park als tijdelijk park en evenemententerrein naast de Arena is hiervan een goed voorbeeld. Een ander voorbeeld is de tijdelijke pluk- en moestuin op de Zuidas. Voor een kavel die al langere tijd leeg is, zijn al meerdere tijdelijke invullingen geweest die aansluiten op de behoefte van bewoners en ondernemers in de buurt. In het verleden lag op de kavel een maïsveld en een tennisbaan, sinds vorig jaar is de kavel in gebruik als moestuin voor een horecaondernemer.

Ook is het mogelijk om bij selectie van ideeën in te spelen op de toekomstige bestemming van de locatie. Of juist andersom. Op Teleport wordt ervoor gekozen om bij de invulling van het tijdelijke programma juist af te wijken van de toekomstig gewenste bestemming. De vrije kavels worden gebruikt om levendigheid te creëren en functies toe te voegen die nu juist afwezig zijn in het gebied.

Een open prijsvraag met selectiecriteria is een zeer geschikte en veel gebruikte manier om tot een selectie te komen voor tijdelijk gebruik. Het organiseren van een prijsvraag is natuurlijk niks nieuws. Bij tijdelijkheid is de crux om van tevoren goed na te denken over de selectiecriteria. Zo was bij de prijsvraag van Kop Dijksgracht het doel om een gebruiker te selecteren die reuring kan veroorzaken en het gebied op de kaart zet. Het uiterlijk deed er letterlijk niet toe. Sinds de opening in 2011 is Hannekes Boom ongekend populair en druk bezocht.

Stap 3: Zicht op Financiën
De derde stap is invullen van een aantal financiële randvoorwaarden op het gebied van erfpacht, huur, contractvorm en voorbereidingskosten. Vaak leeft bij initiatiefnemers het idee dat de gemeente (of evengoed een particulier) tijdelijk gebruik voor een koopje wil toestaan of wil subsidiëren. De ervaringen van de kaart van braakliggende terreinen zijn in dit opzicht illustratief. In de eerste paar maanden hebben zich vele tientallen initiatiefnemers gemeld, met soms de meest creatieve ideeën voor de braakliggende kavels. Het aantal daadwerkelijke matches tussen aanbieders van lege kavels en initiatiefnemers is echter zeer beperkt.

Uit de cases volgt dat het een keuze is om kosten wel of niet door te berekenen aan de initiatiefnemer. In de meeste gevallen is tijdelijkheid een opgave die binnen projectorganisaties creatief en met minimale middelen wordt opgepakt. Slechts in een enkel geval is het geluk om de plankosten door te bereken aan de ontwikkelaar van een locatie.

Het is het doordenken waard of bij financieel succes van tijdelijke initiatieven een regeling kan worden getroffen voor terug betalen van de voorbereidingskosten door de gemeente. Het nadeel is dat dit initiatiefnemers kan weerhouden om in eerste instantie mee te doen aan een prijsvraag. En daarnaast laat een succes zich nooit op voorhand voorspellen. Tegenover één succesvoorbeeld zijn minstens tien mislukkingen te noemen. In het laatste geval wil de gemeente ook niet opdraaien voor het verlies van een ondernemer.

 Stap 4: Draagvlak creëren
Tijdelijk gebruik en tijdelijke functies zijn geen doel op zichzelf. Uiteindelijk moet het bijdragen aan het belang van het project of het gebied. In veel situaties is tijdelijkheid een bewuste ontwikkelingsstrategie voor een gebied. In veel cases wordt tijdelijkheid gezien als vliegwiel voor toekomstige ontwikkeling. Zo heeft het oorspronkelijk tijdelijke initiatief Blijburg eraan bijgedragen om IJburg op de kaart te zetten.

Het vliegwiel wordt vaak gebruikt als argument om draagvlak te creëren: (tijdelijke) werkgelegenheid, opwaardering van kwaliteit van de omgeving, en innovaties en economische cross-overs. De bedreiging is dat zonder inhoudelijke invulling het vliegwiel een loze kreet wordt of spanning oplevert. Zo heeft de vestiging van Oase op de Zuidas (een gestapeld park dat in de zomer dienst doet als camping en in de winter functioneert als evenementen- en expositieterrein) behoorlijk wat stof doen opwaaien. Soms is de realiteit dat er geen enkel draagvlak is voor welke vorm van tijdelijke invulling dan ook. Zo lukte het bij een kavel in het Centrum van Amsterdam Noord op geen enkele manier om initiatiefnemers te vinden.

Stap 5: Juridisch-Planologisch regime
De juridisch-planologische inpassing van tijdelijk gebruik is niet eenvoudig en moet niet lichtzinnig worden opgevat. Tijdelijkheid sluit vaak niet aan op het bestaande juridisch-planlogische kader (bestemmingsplan). In dat geval moet een procedure worden doorlopen om de maatregel mogelijk te maken. Er zijn verschillende procedures om de tijdelijke maatregelen mogelijk te maken waarvan de tijdelijke ontheffing op het bestemmingsplan, projectbesluit, en een voorlopige bestemming de meest voor de hand liggend zijn. Helaas biedt het instrumentarium weinig flexibiliteit om tijdelijke functies op eenvoudige wijze mogelijk te maken. Ze hebben alle drie hun eigen nadelen. Hoopvol is dat de wetgever in Den Haag wordt onderzocht of een verlengen van het regime voor tijdelijke functies verlengd kan worden tot tien jaar. Tot die tijd is het te roeien met de op dit moment beschikbare riemen.

Daarnaast is het goed om in ogenschouw te nemen dat de wetgever ruimte biedt voor de locale overheid om uitzonderingen te maken op de wet. Zo wordt bij studentenhuisvesting letterlijk meer tijd genomen om de hoge investeringskosten van containerdorpen terug te verdienen. In andere situaties wordt verlenging van de tijdelijke invulling na vijf jaar stil zwijgend verlengd of overschrijding gedoogd.

Maar ook de andere kant van de medaille is te herkennen: zonder handhaving en kraakheldere vergunning kan het lastig zijn om eenmaal gevestigde tijdelijke initiatieven weer weg te krijgen als dat voor de gebiedsontwikkeling gewenst is. Zo wordt vaak gewerkt met standaard contracten die aan het tijdelijke karakter geen ruimte laat voor enige juridische onduidelijkheid.

Stap 6 Uitvoering en beheer
Voor tijdelijkheid verdienen uitvoering en beheer dezelfde, zo niet meer aandacht dan bij een regulier project. Zeker als het een project voor meerdere jaren betreft. Bij onderhoudsgevoelige tijdelijke initiatieven of grotere maatregelen is het zaak het beheer bij voorbaat goed geregeld te hebben. Bij de buurtmoestuinen zijn goede ervaringen opgedaan met beheer door buurtbewoners en vrijwilligers. Een ander pakkend voorbeeld van slim omgaan met kosten komt van de Zuidas. Het tijdelijke maïsveld tussen de hoge torens heeft de hele vakpers en wereldweide aandacht gevraagd. Het inzaaien van het maïsveld heeft slechts een luttel bedrag gekost. Het maïs op dierendag 2010 geoogst door varkens van een boerderij uit de omgeving. Het is werk met werk maken, maar dan anders. Het is precies het soort creatieve aanpak waardoor tijdelijkheid soms wel, en soms niet een succesvolle strategie is voor gebiedsontwikkeling.

—

Foto boven: Amstel zwembad, bron: PMB Amsterdam

Een uitgebreide beschrijving van de aanpak is te lezen in Tijdelijk Amsterdam, te downloaden via www.amsterdam.nl/pmb

Belang 
Begrijp me niet verkeerd. Ik ben groot voorstander van uitdagende en natuurlijke speelplekken waar echt wat te ontdekken valt. Veel speelplekken zijn saaie, uitdaging loze plekken waar alle risico’s zijn uitgebannen (zie daarover ook deze blog van Christine van Eerd). Bovendien zijn velen het er over eens dat de band tussen kind en natuur weer hersteld moet worden. Veel stadskinderen hebben te weinig contact met de natuur. Ze denken dat kipfilets door Albert Heijn gemaakt worden en de huidige wipkip zal ze niet leren waar die filetjes wel vandaan komen.

Spelen in de natuur wordt als waardevol gezien voor de fysieke, geestelijke, emotionele en sociale ontwikkeling van kinderen en moet daarom gestimuleerd worden. Het schijnt dat de idealen van milieubewuste burgers grotendeels gevormd worden door zogeheten ‘topervaringen’, een magisch moment dat veelal in de jeugd ervaren wordt. Spelen in de natuur biedt zulke momenten. Ook blijkt uit onderzoek dat de creativiteit van kinderen afneemt door verschralende speelmogelijkheden. Hoewel veel iPad spelletjes die creativiteit proberen te stimuleren is in contact staan met de natuur volgens velen van wezenlijk belang voor het welzijn van de mens. Daarnaast is speelnatuur waardevol voor een breed palet aan beleidsdoelstellingen, waaronder natuur, groen, spelen, sociale cohesie, natuur- en milieu educatie, sport en gezondheid. Reden genoeg dus om speelnatuur te realiseren op plekken waar daar gebrek aan is.

Ruige speelplek Amsterdam met vooral speeltoestellen, foto: Freek Liebrand

Beren op de weg
Maar het valt niet mee om een stukje speelnatuur te ontwikkelen. Gemeenten, maar ook omwonenden en scholen zijn bang voor van alles. Van vieze schoenen tot aan onzedelijkheid in tunnels en hutten door de lokale hangjongeren. Er is nog veel onduidelijkheid over veiligheid, risico’s, keuringen, aansprakelijkheid en beheer. Wanneer is iets een speeltoestel? Eén boomstam niet, maar twee boomstammen met een schroefje er door wel? En een boomstam vlak naast een speeltoestel, dat bedoeld is om mee te spelen? Mag je met slootwater spelen of is drinkwater nodig? Wanneer is iets water, wanneer speelwater, wanneer zwemwater? Op de meeste van deze vragen zijn heldere antwoorden te vinden, maar weinig mensen die het echt weten. Stel je voor dat de speelplek straks niet keurbaar blijkt. Zonde van het geld en de geschapen verwachtingen.

Er is een klein clubje ervaringsdeskundigen, dat de weg weet in speelnatuurland en zij zitten tot over hun oren in het werk. Degenen met minder ervaring stranden mogelijk in te veel overleg, moeilijke bewonersbijeenkomsten en dure net niet oplossingen. Speeltoestellenleveranciers spelen hier goed op in. Hun Robinia speeltoestellen met een natuurlijke uitstraling vinden gretig aftrek in risicomijdend gemeenteland. Alle spannende elementen zijn voor je het weet uit het ontwerp verdwenen, met argumenten als: het wordt stukgemaakt, het is niet te beheren en het zit vol gevaren. Zelf speelden we vroeger ook nooit met water en bouwden we ook nooit hutten. Beter maar van niet dus. Kinderen horen veilig binnen achter de tv!

NME
Uithoorn en Heemstede zijn twee gemeenten die zich langs deze beren op de weg worstelen in het kader van ‘Natuurweb Noord-Holland’. Dit arrangement heeft als speciale doelstelling om speelnatuur en NME (Natuur en Milieu Educatie) te verbinden. Dat zijn nogal gescheiden werelden die elkaar gek genoeg nog nauwelijks hebben gevonden. De ervaringen worden gedeeld op kennisbijeenkomsten. De Kick-off daarvan vond plaats op 16 februari dit jaar. Het arrangement, zo werd daar gesteld door Tarsy Lössbroek van Agentschap NL, is een proeftuin om af te rekenen met de heersende ideologieën in speelnatuur- en NME-land. Er zijn veel mogelijkheden voor wederzijdse versterking. Uithoorn en Heemstede experimenteren daarmee.

Maar ook in Uithoorn en Heemstede worden concessies gedaan uit angst. Uit kritische reacties bleek bijvoorbeeld dat een geplande plek in Uithoorn niet of nauwelijks speelnatuur mag heten. Maar de plek wordt wel zo goed mogelijk gepland vanuit wensen van de eindgebruiker; kinderen, scholen en omwonenden. Ook de afdeling beheer ziet de plek straks zitten. In de praktijk blijkt juist het beheer vaak onderschat. Aansluiten op wensen weegt volgens mij zwaarder dan een puristische definitie van wat wel of geen speelnatuur mag heten. Vanuit de natuurspeelplek vlak voor hun deur gaan scholen straks hun natuurlessen geven. Daar leren kinderen hoeveel leuker bomen, heuvels en bosjes zijn dan wipwappen. Ik hoop dat die plek zo een ‘opstapje’ wordt voor écht spelen in de natuur. Dat kan nog geen kilometer verderop, in het Libellebos.

Uit de praktijk
Gelukkig groeit de praktijkkennis rond speelnatuur. Veel van die kennis is te vinden via Springzaad, een netwerk voor iedereen die meer ruimte wil scheppen voor natuur en kinderen. Ook zijn er een aantal publicaties verschenen die de beginnende speelnatuurprofessional op weg kan helpen. Hopelijk wordt het zo steeds makkelijker om waardevolle speelnatuur te realiseren.

—

Foto boven: natuurspeeltuin Het Woeste Westen Amsterdam, foto: Freek Liebrand

Jouw Perspectief is een initiatief van architect Jurgen van der Ploeg van FARO Architecten / Research en Gabriël Verheggen, directeur van architectuurcentrum ABC in Haarlem. Kernstuk van de expositie is een 25 vierkante meter grote grondplaat van het Nederland van één inwoner op schaal 1:10. Als basis diende een kaart van het CBS met ons grondgebruik, in categorieën als verkeersterrein en open natuurgebied. Op de grondplaat zijn, naast akkerbouwland, binnenwater en bosland, stukjes verkeersweg, spoorlijn en dijklichaam opgenomen. Zo zie je jouw 5 vierkante meter vliegveld naast jouw meter dijk, en jouw stuk glaskas en aandeel Zuiderzee en Antillen. Ook een halve auto, een stuk koe, zes kippen en een heel varken corresponderen met jou als Nederlander. Naast de getalsmatige relatie tot jezelf zie je de onderlinge verschillen in ruimtegebruik. Het zet aan tot denken, Nederland zo haast als spelbord te zien.

Ruimte
Hoe dicht voelt onze dichtbevolktheid? Om dat te verbeelden zijn schoolkinderen gefotografeerd in verschillende ruimtelijke settings, opgesteld in de met de CBS kaart corresponderende dichtheid: het aantal mensen per vierkante meter. Ze staan zo ver van elkaar als wanneer alle Nederlanders op hun eigen stukje bosland, verkeersgebied, dijk of woonterrein zouden gaan staan. Op de dijken staan ze dan in een rij achter elkaar, en op verkeersgerelateerde gebieden hebben ze best wat asfalt om zich heen. Toch is Nederland niet alleen vol, maar ook leeg. Denk aan de bekende foto’s van omgeploegd akkerland met elektriciteitsmasten aan de horizon: wat een monocultuur, wat een ééndimensionaal ruimtegebruik. De vierkante grondplaat met zijn vrolijke fietsende barbiepop, huis, kippen en containers lijkt meer op Nederland dan de makers bedoeld zullen hebben. Het land maken, zoneren en transformeren zit zo diep in onze genen dat wij echt zo denken over Nederland.

Energie
Naast ruimte is er energie, minstens zo abstract. Jouw verbruik als Nederlander, je woongerelateerde verbruik maar ook je industriële verbruik, is teruggebracht tot het aantal equivalenten van een bruine boterham met kaas. Uiteraard blijft het abstract; miljoenen bruine boterhammen met kaas gekoppeld aan energie uit een elektriciteitscentrale, maar beeldend is het wel. Wat direct opvalt, is dat de feitelijke energiebehoefte van een mens vele malen kleiner is dan het totale verbruik, maar ook dat de bijdrage van wind- en zonne-energie niet groter is dan het huishoudelijk verlies door stand-by apparaten. Wie de link legt tussen ruimte en energie ziet dat onze bossen onze ademhaling maar net kunnen compenseren, ook als we ze met 5 procent uitbreiden. En dat onze hele industriële CO2 productie dus ‘elders’ moet worden goed gemaakt. Daarin ligt voorlopig de beperking, in die landsgrenzen voor het CBS. De feitelijke ruimteclaim van de Nederlander is ook drie maal zo groot als ons land; de meeste koeien van Albert Heijn grazen in Argentinië. Je moet de grondplaat van Zweden er naast projecteren om de dingen weer in verhouding te zien.

Levende statistiek
Op de tentoonstelling kan de bezoeker vragen stellen aan het CBS, dat er graag antwoord op geeft. De statistiek komt tot leven, de getallen gaan iets betekenen. Op een discussieavond in het ABC zijn verschillende sprekers uitgenodigd om hun perspectief toe te lichten. Verder zijn een aantal mensen geïnterviewd. Filmers, politici, architecten geven hun utopisch beeld van de toekomst. De meeste denken vanuit een lokaal perspectief: klein beginnen. Interessant is dan weer de link tussen het individu met zijn zonneboiler en de grote energiecentrale, het grasdak op zijn woning en het totale Nederlands grasland. Want juist de relatie van die ene mens tot het getalsmatige geheel is wat deze expositie illustreert. Het doet mij denken aan een nieuw soort Monopoly, waarbij Barteljorisstraat en A. Kerkhof zijn vervangen door agrarisch gebied en spoorterrein, en waarbij de spelers Nederland duurzaam gaan maken. Hoeveel Zuiderzee kunnen we nog omtoveren in akkerland?  De tentoonstelling is begonnen aan een landelijke tournee en is nu Jouw Groningen, in de publiekshal van de dienst Ruimtelijke Ordening. De bedoeling is dat hierna Jouw den Haag, Jouw Diemen, Jouw Alphen aan den Rijn en hopelijk ook Jouw Gemeente aan de beurt zullen komen, steeds ingevuld met lokale gegevens over ruimte en energieverbruik voor jouw perspectief.

—

Foto’s in het artikel: Tentoonstelling Jouw Perspectief (foto’s: I See For You – Föllmi Photography)

Toen de Eindhovense wethouder Fiers vorig jaar voorstelde om de welstandszorg geheel af te schaffen, stak er in de lichtstad een storm van protest op. Van de 400 inspraakreacties was 95% negatief. Binnenkort zal de Eindhovense gemeenteraad naar verwachting een voorstel bespreken waarin sommige cultuurhistorische gebieden nog wel onder welstandszorg vallen, maar ‘gewone’ woonwijken welstandsvrij worden verklaard. Juist de buurtverenigingen in dat soort wijken hebben tegen de afschaffing van welstandszorg geprotesteerd.

Dat protest is begrijpelijk, want hoe ergerlijk een negatief welstandsadvies ook mag zijn als het om je eigen bouwplan gaat, het overgrote deel van de bevolking vindt dat de gemeente een taak heeft in het bewaken van de kwaliteit van de gebouwde omgeving.[1] Niet omdat men de overheid zo aardig vindt, maar uit welbegrepen eigenbelang. Bewoners houden van de wijk waar ze zich thuis voelen, maar minstens zo belangrijk is het waardebehoud van hun bezit. Iedere makelaar bevestigt dat drie dingen de prijs en de verkoopbaarheid van een woning of kantoor bepalen: locatie, locatie, locatie. Meer kwaliteit van woning en woonomgeving, betekent een hogere prijs. Zonder welstandszorg komt die kwaliteit in het geding.

Natuurlijk, iedereen bouwt een pand met toekomstwaarde, ook zonder dat een commissie over de schouder meekijkt. Toch leidt de optelsom van al die individuele kwaliteit niet per definitie tot gemeenschappelijke kwaliteit, en de welstandszorg is juist daarvoor bedoeld. En ook in het verbouwen van bestaande gebouwen gaat veel mis, door armoedig materiaalgebruik of een winkelpui die vloekt met de bestaande architectuur. Voorbeelden van zulke missers kent iedereen, maar de grotere ellende die door goede welstandszorg is voorkomen blijft onzichtbaar.

Publiek belang
Het buurtprotest tegen de afschaffing van de welstandszorg in Eindhoven verwoordt dit publieke belang. Het biedt een unieke gelegenheid om te experimenteren met zelforganisatie in het beheer van de omgevingskwaliteit. Zou het mogelijk zijn om welstandszorg in handen van de wijk zelf te leggen? Kan het publieke belang ook zonder de gemeente georganiseerd worden?

Er zijn voorbeelden in binnen- en buitenland van zulke particuliere welstandszorg. In park Rozendaal in Leusden waken de bewoners al enige decennia over de welstandseisen.[2] Duidelijker voorbeelden zijn er in de VS. Zo leggen de bewoners van Celebration (Florida) elkaar in contracten vergaande eisen op ten aanzien van kleuren, materialen, schuren, schuttingen en zelfs de hoogte van het gras – dit alles ‘to serve the community and to protect the value of the property’.

Park Rozendaal, Leusden (foto: Anka van Voorthuijsen)

Bewonerswelstand
Bewonerswelstand zou prima aansluiten bij de recente trend van zelforganisatie in de woon- en leefomgeving. Guerrilla gardeners, bijvoorbeeld, schoffelen saaie perkjes om tot stedelijke volkstuintjes. In Almere bouwen bewoners op grote schaal hun eigen huis. In Culemborg staat een eco-woonwijk waar bewoners hun eigen energiebedrijf hebben, hun eigen boomgaard, een wijkboerderij en zelfs een eigen ongesubsidieerd schooltje. En een ontwikkelingsmaatschappij van dorpsbewoners leidt de groei van Hoenderloo in de gewenste banen. Dit zijn allemaal activiteiten van mensen die niet langer willen wachten op de initiatieven van de overheid. Op een on-Nederlandse manier bouwen ze aan hun eigen gemeenschap, en ze hebben er vooral veel lol in.

De vraag is hoe de zelfbewuste wijktrots van de bewoners in Eindhoven te combineren valt met het plezier van deze zelforganiseerders. Hier ligt een unieke gelegenheid voor een experiment met particuliere welstandszorg.

‘Bewonerswelstand’ begint met een gedeelde visie van de bewoners op de kwaliteiten van de wijk. Het is niet genoeg om vast te stellen dat de wijk ‘aantrekkelijk’ is, het gaat om de vraag wát de wijk nu zo aantrekkelijk maakt. Zit het ‘m in de groene stoffering, de baksteenarchitectuur, de sociale interactie? Een inventarisatie door bewoners brengt veel kennis op tafel die nergens anders te vinden is. Omdat burgers (tijdens excursies) steevast streng blijken te oordelen over verbouwingen is het voor het draagvlak cruciaal dat de visie op de bestaande kwaliteiten inderdaad door de wijkbewoners gedeeld wordt, en dat ze gezamenlijk verantwoordelijkheid willen dragen voor het behoud ervan. Dat stelt dus enige voorwaarden aan het type wijk waarin met bewonerswelstand wordt geëxperimenteerd.

Bewonerswelstand sluit prima aan bij de recente trend van zelforganisatie in de woon- en leefomgeving.

Dan volgt de keuze voor een strategie om de gewaardeerde kwaliteiten te behouden. Met een buurtbudget kunnen verbeteringen in groenbeheer, speeltuin of straatverlichting gerealiseerd worden. Ingrijpender wensen kunnen door gezamenlijke buurtactie politiek geagendeerd worden. Maar hoe moet een buurtvereniging omgaan met particuliere bouwinitiatieven? Aanvankelijk zal het formuleren van de visie zoveel elan samen brengen, dat iedereen z’n best doet om verbouwingen te laten aansluiten op de visie. Bewoners zullen elkaar stimuleren, natuurlijk. Maar wat gebeurt er bij conflicten over de vraag hoe bepalend de bewonersvisie is voor de bewoners?

Wet
Anders dan bij een Vereniging van Eigenaren in een appartementencomplex hebben buurtverenigingen vooralsnog geen juridisch middel om hun afspraken op te leggen aan een individu. De wet bepaalt immers dat een bouwplan, dat voldoet aan de formele regels (bestemmingsplan, bouwbesluit, welstandscriteria), niet geweigerd kan worden[3]. Maar stel dat uit het experiment blijkt dat afdwingen met privaatrechtelijke middelen wel mogelijk is, wie bepaalt dan of een specifiek (ver-)bouwplan in strijd is met de buurtvisie? Dat bewoners zelf de bouwplannen van hun buren gaan beoordelen, lijkt me een garantie voor een steen door het keukenraam – zeker in buurten waar de sociale verhoudingen gespannen zijn. Het is niet voor niets dat de overheid, als neutrale hoeder van het algemeen belang, de afgelopen 100 jaar die toetsende rol heeft gespeeld.

In een wijk met bewonerswelstand zouden de bewoners dus zelf een externe autoriteit kunnen inschakelen om te bepalen of buurman Jan zich wel aan de wijkafspraken houdt. Zo’n autoriteit is trouwens ook verstandig, omdat het nog een hele kunst is om te beoordelen of het bouwplan van de buren de wijkkwaliteit aantast of juist verhoogt. Je moet dan een tweedimensionale bouwtekening mentaal vertalen in een driedimensionaal beeld en dat bovendien in de context plaatsen – dat vergt ervaring en architectuurkennis.

Indien het buurtcontract toch niet het middel is om de afspraken na te leven, dan moet het langs publiekrechtelijke weg. Dat wil zeggen: dan zou de gemeente de bewonersvisie moeten overnemen en formeel moeten vaststellen als onderdeel van de welstandsnota, waardoor het een toetsingskader wordt voor bouwplannen. En de door bewoners aangezochte deskundigen moeten benoemen als lid van de welstandscommissie: dat eist de wet namelijk.

Ik hoor u denken, zo kom je uit bij de situatie die nu ook al bestaat: een welstandsnota, een externe adviescommissie en een toets aan de gezamenlijk geformuleerde kwaliteitseisen. Dat klopt, maar bij ‘bewonerswelstand’ gaat het om zelforganisatie, waarin de medewerking van de overheid wordt gevraagd. Dat is precies andersom als de situatie waarin de overheid de spelregels bepaalt, en bewoners het gevoel hebben dat zij er als ‘onderdanen’ maar naar te handelen hebben.

—

[1] Bijvoorbeeld: onderzoek Center Data i.o.v. Ministerie van VROM dd. 2006 en ‘klanttevredenheidsonderzoeken’ van de Federatie Welstand onder bezoekers van welstandscommissies uit 2007 en 2010.

[2] Bewoners beheren er bovendien hun eigen zwembad en sportvelden. Zie R. Didde: “Rozendalers waken zelf over welstand” in Oog voor Welstand 2008, nr. 14, p. 17-19

[3] Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht, art. 2.10

—

Foto boven: Artist impression bij petitie-site, geïnitieerd door BNA Kring Eindhoven, Uw Gemeente Welstandsvrij www.ugwv.nl. (Bron: BNA-ZO Brabant/Little Mountain)

Ruilgronden verliezen betekenis
De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) was de afgelopen twintig jaar de ruggengraat van het Nederlandse natuurbeleid. Om het geheel van natuurkerngebieden en verbindingszones van de EHS tot stand te brengen, werden gronden binnen en buiten de begrenzing van de EHS aangekocht. De aangekochte gronden binnen de EHS werden omgevormd tot natuur en de gronden buiten de EHS dienden als ruilgronden om met grondbezitters binnen de EHS op langere termijn van grond te kunnen ruilen.

Sinds 2010 is de visie van de overheid op natuur in Nederland drastisch aan het veranderen. De overheid wil meer verantwoordelijkheid voor de realisatie van de EHS bij de provincies leggen en bezuinigt tegelijkertijd op het budget voor natuurontwikkeling. De invloed van de herijking op de ruilgronden – ook wel ‘BBL Bezit Buiten Begrenzing EHS’ genoemd – is dat zij niet meer voor ruil zullen worden ingezet maar op de vrije markt moeten worden verkocht om de afronding van de herijkte EHS te kunnen financieren.

De ruilgronden verliezen dus hun oorspronkelijke ruilfunctie en worden enkel nog als kapitaal ingezet. Oorspronkelijk waren de ruilgronden een middel om op lange termijn tot de kwalitatieve realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur te komen. Nu zijn ze slechts een restproduct dat een deel van inkomsten op moet gaan brengen voor een snelle afronding van het project.

Het totale oppervlakte door de overheid aangekochte ruilgronden bedraagt 22.367 hectare (Bron: Dienst Landelijk Gebied, 2011. Nulmeting op Kaart 2011).

Verkoop
Het Rijk wil de ruilgronden vóór 2018 verkocht hebben, een klus waar Dienst Landelijk gebied verantwoordelijk is. Het totale oppervlakte door de overheid aangekochte ruilgronden bedraagt 22.367 hectare. Dit is gelijk aan een vijfhonderd meter brede strook grond van Utrecht tot Parijs of ruim 44.000 voetbalvelden.

De ruilgronden liggen als een planmatige witte schimmel over heel Nederland verspreid en hebben de afgelopen jaren, in afwachting van een ruil, een tijdelijke functie gekregen via pachtcontracten of gebruiksovereenkomsten met agrariërs of natuurbeheerorganisaties. Hiermee werd het beheer van de gronden gewaarborgd en bleven de kosten die het bezit van gronden met zich meebrengen beperkt.

Voor de komende zes jaar zijn quota gesteld voor de inkomsten uit de verkoop van de ruilgronden. De ruilgronden moeten in die gegeven tijd ongeveer 230 miljoen euro op gaan brengen. Om dit te halen moeten de gronden een marktconforme waarde gaan opbrengen.

Nieuwe eigenaren
Volgens de plannen van het Ministerie van EL&I moeten ‘partijen uit de streek de kans krijgen de ruilgronden te kopen. Hierbij is de hoop dat deze partijen bereid zijn maatschappelijke doelen te realiseren en het landschappelijke karakter en ruimtelijke kwaliteit te waarborgen’. Het standpunt van wenselijke verkoop aan partijen uit de streek wordt echter tegengesproken door de verkoper: Dienst Landelijk Gebied. Zij zal de ruilgronden in de verkoopprocedure in principe niet als eerste keuze aan de huidige gebruikers aanbieden. De overheidsinstantie zegt zelfs verplicht te zijn om de gronden op de vrije markt te verkopen.

Hiermee komt de eerste problematiek ten aanzien van de ruilgronden in beeld. De principiële verkoop van de gronden in de vrije markt zal een duur en ingewikkeld bureaucratisch verkoopproces tot gevolg hebben. Zouden de huidige gebruikers en partijen uit de omgeving de eerste keus moeten krijgen om de gronden aan te kopen? Met deze insteek zouden de meeste gronden hun huidige karakter kunnen behouden. Door deze eerste stap toe te voegen aan het verkoopproces van Dienst Landelijk Gebied zou een groot deel van de gronden al op een relatief laagdrempelige wijze verkocht kunnen worden. Daarna kunnen de overgebleven gronden altijd nog op de vrije markt verkocht worden en zal de markt ook niet gedurende de komende zes jaar verzadigd raken.

Ruimtelijke kwaliteit
De twee woorden ‘ruimtelijke kwaliteit’ nemen tegenwoordig een prominente plek in bij het maken van plannen of het schrijven van beleid. Op verschillende bestuursniveaus maakt men zich zorgen over de versnippering van het landschap en het verlies van ruimtelijke kwaliteit in onze leefomgeving. Het gedrag ten opzichte van deze fenomenen is echter vrij eigenaardig. Niemand streeft naar vervlakking en versnippering van ons landschap, maar toch gebeurt het. Voor de ruilgronden dreigt ook deze ontwikkeling.

De ruilgronden zijn momenteel in bezit van Dienst Landelijk Gebied. Met de financiële taakstelling in het achterhoofd zullen zij zullen de gronden aan de hoogste bieder verkopen, zonder naar locatie, karakteristieken en het huidige gebruik of de belangen en aspiraties van de koper te kijken. Na verkoop ligt regie op de ontwikkeling van de gronden bij de gemeenten. Zij kunnen in principe met bestemmingswijzigingen instemmen. Dit kan natuurlijk voor elke andere hectare in Nederland maar het gaat hier echter wel om 22.367 hectare gronden, met ieder een gebiedspecifieke kwaliteit, die geclusterd op de markt gebracht worden.

De rijksoverheid gaat ervan uit dat gemeenten en provincies het landschappelijke karakter van de verkochte ruilgronden willen behouden. Maar ook het Rijk spreekt zichzelf tegen en stelt dat ‘een gewijzigde bestemming kan worden gerealiseerd en dat de grond dan naar verwachting in waarde zou kunnen stijgen. Daarom zal aan de verkopen een meerwaardeclausule worden verbonden’.

Het gebrek aan regie op het waarborgen van landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit en de latente prikkel tot bestemmingswijziging (dat levert alle partijen immers meer op) bij het verkoopproces is een tweede problematiek van de ruilgronden. Dit zou een verlies van het karakter van de ruilgronden kunnen betekenen en hiermee wordt bijgedragen aan een versnippering van het landschap. In de beschreven verschuiving van verantwoordelijkheid van Dienst Landelijk Gebied naar gemeenten zou dan ook een vorm van regie moeten worden ingezet om de landschappelijke kwaliteit te waarborgen.

Maatschappelijk belang
In de huidige discussie over de herijking van het natuurbeleid is de hierboven beschreven problematiek van de ruilgronden tot nu toe onderbelicht gebleven, terwijl deze problematiek uiteindelijk het gevolg kan hebben dat er wordt afgerekend met landschappelijke kwaliteit. Happyland Collective wil dit met haar onderzoek naar de ruilgronden inzichtelijk maken voor een breder publiek en aandacht creëren voor de actuele ontwikkelingen. Hierbij heeft Happyland Collectieve ook het idee dat de ruilgronden een hoger doel zouden kunnen dienen.

Het economische tij heeft het landschap altijd al vorm gegeven. In de huidige crisis is besloten de ruilgronden te verkopen en deze kunnen hierbij eventueel van bestemming veranderen. Dit gegeven is niet negatief. Het biedt kansen voor nieuwe en flexibele ontwikkelingen. Kunnen deze gronden niet weer een maatschappelijk belang dienen? Ze zijn per slot van rekening met gemeenschapsgelden verworven. De huidige economische situatie en decentralisatie brengen de essentie van ‘gemeenschappelijke gronden’ weer terug. Vooral op de grens van het tussenland, op de overgang van stad naar landschap, liggen kansen voor een dergelijke benadering. Dit zijn vragen waar Happyland Collective in verder onderzoek en aan de hand van kennisbijeenkomsten een antwoord op wil gegeven. Happyland Collective nodigt lezers van RUIMTEVOLK uit om  een bijdrage te leveren!

—

Happyland Collective organiseert op donderdag 19 april 2012 een brainstorm over de ruilgronden in samenwerking met het Podium voor Architectuur. Aanmelden voor dit evenement kan via info@podiumarchitectuur.nl

Happyland Collective is een platform en open podium, gevormd door jonge ontwerpers, waar vragen over ruimtelijke planning onafhankelijk gesteld kunnen worden. Dit jaar staat de toekomst van natuur in Nederland centraal. www.happylandcollective.com.

Een andere versie van deze blog wordt gepubliceerd in Landwerk.

—

Bronnen:

NRC Handelsblad, 2011. Bleker en provincies na jaar akkoord over bezuinigingen natuurbeleid. Artikel 21-09-2011

Dienst Landelijk Gebied, 2011. Nulmeting op Kaart 2011

Bleker H., 2011. Grondnota 01-06-2011

—

Foto’s: Roeland Meek

Het mes snijdt aan twee kanten. De particuliere zelfbouwer is er wel, maar moet nog aan het idee wennen. Aan de andere kant wordt de zelfbouwer door de ontwikkelsector nog niet bepaald als volwaardige partij beschouwt. In de praktijk komen we maar al te vaak onaantrekkelijke en/of onduidelijke aanbiedingen tegen van grond of gebouw voor zelfbouwers.

Één nacht ijs
Een Belg wordt geboren met een baksteen in de maag. Zelf je huis bouwen is daar de normaalste zaak van de wereld. In Nederland is de grote meerderheid onbekend met de mogelijkheid. Het imago heerst dat zelfbouw alleen is weggelegd voor de rich & famous. Terwijl de Nederlandse particulier wel degelijk keuzevrijheid waardeert bij aankoop van een woning. Recent onderzoek van DBMI, Nirov en Nieuwbouw Nederland bevestigt dit beeld. Het gros van de consumenten wil graag veel keuzevrijheid. Van de geïnterviewden ziet 50% een cascowoning (zelf afbouwen) of zelfbouw (individueel) wel zitten. Ongeveer 30% ziet een gezamenlijke aanpak om eigen huizen te bouwen zitten (CPO). Alleen niet iedereen wil perse particulier opdrachtgever zijn. Genoeg particulieren kijken liever in een sexy blaadje met schetsontwerpen van architect of catalogusbouwer. En laten hun eigen huis bouwen met hulp van anderen.

Het zelfbouwen moet nog onderdeel van onze cultuur worden. En dat duurt even. Uit het eerder genoemde onderzoek blijkt dat waar in het verleden meer zelf werd gebouwd in Nederland, er nu meer vraag is naar kavels. De Randstad heeft weinig zelfbouw gekend en heeft dus minder vraag. Brabanders zijn net Belgen, dus die bouwen wel, zélf. Hier is dus ook meer vraag naar kavels. “De wensen van de woonconsument lijken zich aan te passen aan de realiteit”, aldus de onderzoekers.

De zelfbouwer moet dus wennen en dat duurt even. Evengoed moet de ontwikkelsector de zelfbouwer als volwaardige partij gaan bezien en behandelen. Dit laat nu nogal eens te wensen over.

Niet alleen de afdankplekken beschikbaar stellen, maar ook de pareltjes.

Afdankplekken
Zo kopt het Parool op 4 februari vernietigend: “Zelfbouwblok Houthaven dreigt fiasco te worden”. Ondanks de grootse campagne in de winter van 2011-12 hebben zich vooralsnog geen kopers gemeld. Helemaal geen vraag naar zelfbouw in Amsterdam, zo lijkt het aldus Parool. De projectdirecteur wijt het aan de strengere financieringseisen van banken. Maar een geduldig lezer leert al snel dat locatie ‘Blok 0’ een afdankertje is, waar ontwikkelaars geen geld meer voor (over) hadden. Bovendien moet het nieuwe appartementengebouw straks functioneren als geluidswal naar de havens. Tja…dat trekt volle zalen.

Het Amsterdamse Blok 0 blijkt een dankbaar voorbeeld, behalve de afdankplek hanteert de gemeente een wel erg commerciële verkoopprocedure. Geïnteresseerden moeten zich eerst verenigen, plan maken, kostenraming bepalen en een bod doen. In alle onzekerheid dat deze hele voorinvestering voor niks is geweest, omdat een andere kopersgroep uiteindelijk hoger biedt. Je neemt als particulier nogal een risico bij zo’n procedure. Inmiddels schrijft het Parool enthousiaster. Een consortium van 5 architectenbureaus heeft elf deelnemers bij elkaar voor een eerste kavel in Blok 0. Daarmee is de eerste zelfbouwgroep, van de 20 gewenste groepen georganiseerd. Tot 1 mei kunnen geïnteresseerden zich inschrijven, nog even spannend dus.

“Walk the talk”
Dus beste gemeenten, corporaties en grondeigenaren, doe wat je zegt. Als je zelfbouw als kans ziet, neem de particuliere zelfbouwer dan ook echt serieus, als een volwaardige partij. Niet alleen de afdankplekken beschikbaar stellen, maar ook de pareltjes. Aangepaste verkoopprocedures met een lager risicoprofiel voor de particuliere koper. Probeer je niet te veel te bemoeien. Het is heel veel belangrijker dat de “harde gegevens” (kosten, randvoorwaarden, proces) duidelijk zijn, dan een of ander creatief concept wat je hebt uitgewerkt. Heb nu vertrouwen en geef particulieren de vrijheid om zelf hun plan te bepalen. Ze maken heus kwaliteit, waarschijnlijk meer dan je zelf had kunnen bedenken. Probeer het als gemeente of corporatie nu voor een keer niet eerst zelf uit te denken. Dat werkt niet met deze manier van ontwikkelen. Je moet weten wat je niet wil, dat is belangrijk. Stel transparante randvoorwaarden, omschrijf een duidelijke procesaanpak en vraag haalbare grondprijzen. Breng je eigen rol terug tot het noodzakelijke. Jij faciliteert en controleert.

Denk aan de succesvolle beleggingsbank Alex, dochter van Binck Bank. Binck richtte een aantal jaar geleden Alex op om particulieren aan het beleggen te krijgen. Ze omschrijven zichzelf als volgt: “Vanaf het begin gaf Alex de Nederlandse particuliere belegger de mogelijkheden die professionele beleggers ook hadden. Zo was Alex de eerste in Nederland waar iedere belegger via internet kon beleggen, bovendien tegen een fractie van de prijs van grootbanken. Onze missie: vermogensgroei voor iedereen mogelijk maken, met begrijpelijke producten zonder kleine lettertjes.”

Zie je de parallellen? Zelfbouw voor iedereen mogelijk maken… Particuliere bouwers de mogelijkheden bieden die professionele bouwers ook hebben… Het is een kans voor onze economie en vastzittende woningmarkt. Meer zelfbouw leidt tot nieuwe (particuliere) geldstromen, meer lokale werkgelegenheid (kleinere aannemers), aantrekkelijke fijnmazige stedenbouw. Bovendien bouwt een particuliere zelfbouwer tegen kostprijs, dus makkelijker te financieren in de huidige tijd van aangescherpte financieringsregels.

Faciliteren
Als ik enigszins indruk op je heb gemaakt met mijn artikel, stap je morgen je kantoor binnen en ziet de zelfbouwer als serieuze volwaardige partij. Je staat open voor zijn of haar ideeën. Je kan loslaten en vertrouwen hebben. Je faciliteert met haalbare grondprijzen en een duidelijk eerlijk (verkoop)proces. En je controleert op vooraf gestelde transparante randvoorwaarden. Moet je eens opletten hoe de zelfbouw zachtjes aan terrein gaat winnen.

Of probeer zelf eens een kavel of klushuis. Deze zomer voeg, ook ik, de daad bij het woord en start met mijn zelfbouw klushuis in Rotterdam. Een statig pand, straks met speelse niveauverschillen, gecombineerde vide-loopbrug- boekenkast en badkuip met uitzicht over de stad. Ik ben om.

—

Foto boven: Milan Boonstra

En dan is er opeens een ondernemer in de Haagse wijk Transvaal. Jongste telg van een familiebedrijf dat al generaties lang auto’s demonteert. Een bedrijf dat, zoals dat gaat, zijn beste tijd gehad had. En deze ondernemer vraagt zich af hoe hij verder moet. Moet hij een plek buiten de stad zoeken, waar hij ongestoord kan groeien en zich niet druk hoeft te maken over wat zijn omgeving van hem vindt – of blijft hij? Wat hij doet is interessant: hij laat een onderzoek uitvoeren naar de meest duurzame oplossing. En die is: in de stad blijven. Complete auto’s de stad uitrijden en dan ontmantelen is op veel fronten minder duurzaam dan de auto’s in de stad te ontmantelen en de onderdelen verzameld in containers de stad uit te rijden. Het scheelt in het bijzonder aanmerkelijk in overlastgevende en vervuilende ritten van vrachtwagens in de stad. Hij besluit te blijven.

De stad máken is niet meer vanzelfsprekend.. Het gaat nu over stad zíjn

Vervolgens realiseert deze ondernemer zich dat hij werknemers nodig heeft, die geschoold zijn in een duurzame manier van werken. Dus maakt hij van zijn bedrijf een expertisecentrum en zoekt hij coalities met opleidingen: inmiddels biedt hij voor leerlingen van zeven scholen in Den Haag een stageplek

Middelmaat
Wat we hier zien is volgens mij de toekomst van de stedelijke vernieuwing. Het zou, in alle stilte, wel eens een voorbeeld kunnen zijn van de belangrijkste innovatie op dit gebied. Pauline Meurs, die als lid van de WRR nadenkt over innovatie, hoorde ik op een bijeenkomst zeggen dat wij in Nederland niet kunnen innoveren, wij reorganiseren slechts. En dat is ook het gevoel dat mij wel eens bekruipt als ik terugblik op ruim veertig jaar sleutelen aan de stad, van stadsvernieuwing tot stedelijke vernieuwing. We hebben veel bereikt, uiteraard, er is veel veranderd, maar we hebben vooral veel gereorganiseerd. Dat maakt dit voorbeeld van de autosloper als wijkontwikkelaar zo interessant; de stedelijke vernieuwing was niet zijn doel, en de reorganisatie ervan nog minder. Stedelijke vernieuwing was slechts de bijvangst van een initiatief om kansen in de directe omgeving maximaal te benutten.

Foto: Piet Korporaal (KEI)

De vraag die ik bij KEI regelmatig tegenkom – we zijn niet voor niets een kenniscentrum stedelijke vernieuwing – is: ‘Hoe moet dat straks, stedelijk vernieuwen zonder subsidies?’ We hebben er zelfs een denktank voor ingericht. Zoals het hoort hebben wij van die denktank direct te horen gekregen dat deze vraag niet relevant is. Waar het echt om gaat is de vraag hoe initiatieven om kansen te verzilveren in buurten, wijken, steden, dorpen zelfs, de ruimte krijgen. Stedelijke vernieuwing heeft zich sinds de late jaren negentig gericht op het vitaal maken van wijken en steden, en heeft daar een onderliggende opdracht in meegekregen om het gemiddelde te bereiken (in veiligheid, leefbaarheid, participatie et cetera). Hoe kan de middelmaat, zo vroeg de denktank zich af, een maatstaf voor vitaliteit zijn?

Initiatiefnemers
Stedelijke vernieuwing tot nu toe paste in een traditie van maken. Van stad maken, vooral, met een stevige planning om dat te ondersteunen. Die vernieuwing heeft veel te danken aan rijkssubsidie: het ISV als aanjager voor investeringen. Maar zij heeft vooral veel baat gehad bij de groei die Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog heeft doorgemaakt: van de economie, van de levensstandaard en van de bevolking. Inmiddels is duidelijk dat die groei niet meer vanzelfsprekend is. Per regio en binnen regio’s zijn groei, stabilisatie en krimp in verschillende mate te vinden. En daarmee is ook stad máken niet meer vanzelfsprekend.. Het gaat nu over stad zíjn. En het zou wel eens zo kunnen zijn dat degenen die zijn getraind in het maken van de stad tegen de grenzen van hun talenten aanlopen; als stedelijke vernieuwing bijvangst wordt, waar zijn zij dan goed in?

Vernieuwen zal anders moeten. Grote programma’s waarin hele wijken integraal aangepakt worden zullen plaats moeten maken voor een strategie waarin verschillende initiatiefnemers de ruimte krijgen om voorstellen te doen en te realiseren: stedelijke vernieuwing op uitnodiging. Iedere partij met een belang wordt uitgenodigd, uitgedaagd zelfs, om een voorstel te doen, niet het minst de bewoners en ondernemers die er wonen en werken. Daarvoor zal veel moeten veranderen. Het belangrijkste is, dat er een klimaat zal moeten komen waarin het vanzelfsprekend is dat deze initiatieven opkomen, een klimaat dat uitnodigt.

We mogen van de overheid verwachten dat zij de middelen die ze nog heeft strategisch inzet. Niet meer een politiek van verdelende rechtvaardigheid voeren, en ook niet meer de gemiddelden als wenkend perspectief benoemen, maar scherp kiezen op wat de meeste waarde oplevert. En vooral mogen we van ze verwachten dat ze een klimaat garandeert waarin een voortdurende uitnodiging tot het nemen van initiatieven gedaan wordt. Aldus de denktank. En dan kan er soms ook een partycrasher zijn, zoals die autosloper, die zichzelf uitnodigt en daarmee veel meer bereikt dan menigeen voor mogelijk hield.

Stedelijke vernieuwing is dood, leve de stedelijke vernieuwing!

—

Foto boven: Piet Korporaal (KEI)

Lees meer [...]

Crowdfunding is een manier om startkapitaal voor projecten te verwerven, waarbij vele investeerders een klein bedrag investeren in een doel waarbij zij zich betrokken voelen. Deze groep van investeerders -de crowd – doneert vaak uit charitatieve overwegingen een bedrag zonder er direct iets voor terug  te verlangen. In andere gevallen is er sprake van sponsoring en krijgt de investeerder een niet-financiële vergoeding, zoals bijvoorbeeld bij de Luchtsingel in Rotterdam, waar de naam van investeerders op de planken van de brug wordt gedrukt. Tenslotte bestaan ook er ook varianten waarbij de investeerders meedelen in de winst van het project.

Waar overheidsgestuurde projecten vaak nog worstelen met e-participatie en social media, is crowdfunding de ultieme vorm van participatie.

Hoewel het principe van het verzamelen van investeerders en sponsoren niet nieuw is, kon crowdfunding pas ontstaan met de opkomst van internet. Het web blijkt zeer geschikt om een groot publiek te bereiken en te activeren om in een project te investeren. Er bestaan verschillende online crowdfundingplatforms waarop ondernemers hun project en het benodigde bedrag kunnen presenteren. Het project gaat van start zodra voldoende investeerders zijn gevonden.

Aanvankelijk werd crowdfunding met name gebruikt om geld voor films, boeken en kunstprojecten in te zamelen, maar de laatste jaren zijn er steeds meer projecten die zich richten op de fysieke openbare ruimte van de stad. Het initiatief tot deze projecten wordt vaak genomen door bewoners die mogelijkheden zien om hun omgeving te verbeteren. Dit proces voltrekt zich vaak buiten de overheid om.

Crowdfunding past perfect in een trend van een terugtredende overheid en assertieve bewoners die hun eigen woonomgeving vormgeven. Waar overheidsgestuurde projecten vaak nog worstelen met e-participatie en social media, is crowdfunding de ultieme vorm van participatie. Investeerders kunnen het project van begin tot eind via de website blijven volgen en de projecten kunnen daardoor rekenen op een groot draagvlak. Dankzij de link met social media is crowdfunding een bekend concept in een innovatief jasje, dat met name jonge stedelingen aanspreekt.

New York High Line Park, foto: David Berkowitz - www.marketersstudio.com / www.twitter.com/dberkowitz

Voorbeelden
Hieronder volgen zes succesvolle voorbeelden van crowdfunding in de openbare ruimte van de stad. Wat we van deze voorbeelden kunnen leren is dat crowdfunding strategisch ingezet kan worden voor het binnenhalen van externe fondsen. Een mooi voorbeeld is het hieronder beschreven High Line Park, waar de initiatiefnemers geld inzamelden voor het doen van een haalbaarheidsonderzoek, dat het gemeentebestuur er uiteindelijk toe overhaalde om in het High Line Park te investeren.  Ook bij de Luchtsingel wordt media-aandacht gebruikt om stedelijke subsidie via het stadsinitiatief binnen te halen. Wat uit deze voorbeelden echter ook blijkt is dat ambities niet te hoog gesteld moeten worden. Ondanks veel media-aandacht voor bijvoorbeeld de Luchtsingel in Rotterdam, is van de gewenste 440.000 euro na een half jaar nog maar 7% ingezameld.

De Luchtsingel, Rotterdam
De Luchtsingel is een houten voetgangersbrug van 350 meter die Rotterdam Central District verbindt met de Hofbogen. Initiatiefnemer I make Rotterdam probeert  met de brug de kwaliteit op straatniveau in het gebied te verbeteren. Afhankelijk van het geld dat wordt ingezameld kost het project 80.000 tot 440.000 euro. Je kunt meehelpen door planken te kopen waarop je naam wordt geprint, variererend van 25 tot 1250 euro. Op dit moment is 6% van het geld opgehaald.

Vechtclub XL, Utrecht
In Vechtclub XL worden diverse typen ruimtes met specifieke faciliteiten gerealiseerd om een professionele werkomgeving voor verschillende creatieve beroepen te creëren. Het complex omvat twee panden: een bunker en een groot magazijn. Het initiatief komt van Stortplaats van dromen, een ontwerp- en bouwbedrijf dat ook verantwoordelijk is voor de verbouwing en exploitatie. Binnen drie maanden is via de website CrowdAboutNow de benodigde  65.000 euro aan investeringen binnengehaald, voldoende voor de eerste fase van de verbouwing.

The Uni Project, New York
The Uni Project is een mobiele bibliotheek in New York. Het project is gericht op het transformeren van  beschikbare stedelijke ruimte  in een openbare leeszaal. The Uni Project is gestart door een groep bibliotheekmedewerkers en leraren, met de overtuiging dat boeken voor iedereen toegankelijk moeten zijn. De bouw van de Uni kostte 25.000 dollar. Op 11 september 2011 was de Uni voor het eerst in gebruik op de New Amsterdam Market in Lower Manhattan. Tegenwoordig verschijnt de Uni elke week op een andere locatie in de stad.

Times square to art square, New York
Times square to art square wil Times Square voor één dag omtoveren tot een openbaar museum door alle reclame te vervangen door digitale kunstwerken. De Nederlandse initiatiefnemer Justus Bruns probeert met het project een beweging te mobiliseren van miljoenen mensen die van kunst houden of willen laten zien waartoe de huidige internetgeneratie in staat is. Via Kickstarter is 10.000 dollar ingezameld, voldoende om het project te realiseren. In het voorjaar van 2012 wordt Times Square getransformeerd tot Art Square.

Intersection repair, Portland
Intersection Repair vergroot de sociale samenhang in buurten in Portland door kruisingen om te vormen tot publieke verzamelplaatsen voor de buurt. Placemaking wordt in de praktijk gebracht door het plaatsen van bankjes en lokale informatieborden en het maken van straatschilderingen, die laten zien dat deze plek bewoond, bekend en geliefd is door zijn inwoners. City Repair werd in 1996 in Portland opgericht door betrokken bewoners en wordt volledig ondersteund door donaties van vrienden van City Repair . Voor het repareren van een kruispunt biedt de organisatie gratis ondersteuning,  de buurtbewoners betalen zelf de verf en materialen. In Portland zijn inmiddels tientallen kruisingen onder handen genomen.

High Line Park, New York
De High Line is een 2,2 km lang spoorwegviaduct langs de westzijde van Manhattan. De lijn wordt sinds de jaren ’80 niet meer gebruikt . In 1999 stelde een groep buurtbewoners,  de Friends of the High Line, voor om het viaduct om te vormen tot een park.  Via crowdfunding haalden ze genoeg geld binnen om een haalbaarheidsstudie uit te voeren, waaruit bleek dat de investering ruimschoots gecompenseerd zou worden door de waardevermeerdering van het omliggende gebied. De eerste twee delen zijn gerealiseerd voor 196 miljoen dollar, waarvan 152 miljoen dollar is betaald door de stad en 44 miljoen dollar door de Friends of the High Line. Twee delen van de High Line zijn inmiddels omgevormd tot een park.

—

Foto boven: Luchtsingel, Rotterdam; Foto door: ZUS [Zones Urbaines Sensibles]

De Eo Wijers-stichting en de Veenkoloniën hebben het zichzelf en de deelnemers aan deze prijsvraag niet makkelijk gemaakt. Ze vroegen nogal wat van de inzenders: Ontwikkel een methodiek voor duurzame waardecreatie. Benut daarbij kansen in het energie-, landbouw- en watersysteem en de kracht van de bewoners. De inzending dient blijk te geven van een echt Veenkoloniaal gevoel. In de vorm van een essay plus een ontwerp voor zowel procesarchitectuur als ruimtelijke interventies, tegen de achtergrond van krimp en energietransitie.

Mij zou het als potentiële deelnemer al gaan duizelen bij het lezen van de prijsvraagopgave alleen al. Maar een hoopgevend aantal vakgenoten, waaronder  opvallend veel jonge honden, heeft de tanden erin gezet. De opbrengst van al deze enthousiaste inzet mag er wezen. Een van de interessantste prijsvragen in tijden biedt nieuwe perspectieven, niet alleen voor de Veenkoloniën maar voor de hele vakwereld.

Samen pionieren
De winnende inzending heeft met ‘samen pionieren’ een passend motto. Centraal in de voorgestelde aanpak staat een analyse aan de hand van vier tijdslijnen van nu tot 2040. Deze tijdslijnen staan voor de vier belangrijkste thema’s waar de Veenkoloniën mee te maken krijgen. Krachtig hierbij is dat in deze tijdslijnen ook helder is aangegeven wanneer en hoe bewoners zelf kunnen interveniëren. Om dit te begeleiden wordt voorgesteld een kennis- en aanjaagcentrum op te richten.

Voor de interventies wordt middels acht bouwstenen een brede set van instrumenten geïntroduceerd om bewoners en bedrijven op weg te helpen om zelf aan de slag te kunnen. De voorgestelde bouwstenen zijn succesvolle en/of winstgevende initiatieven die zichzelf elders al hebben bewezen. Zo kunnen de bewoners zelf richting geven aan hun toekomst. Deze werkwijze zet in op kleine interventies als vliegwiel voor gebiedsontwikkeling, zoals bijvoorbeeld Hotel New York aanjager is geweest bij de ontwikkeling van de Kop van Zuid.

‘Heren topontwerpers, blijf alstublieft weg!’, kopte het Dagblad van het Noorden daags nadat bekend was gemaakt dat de Veenkoloniën centraal zouden komen te staan bij de 9e Eo Wijers-prijsvraag.

Afscheid van groeidenken
De Eo Wijers-prijsvraag wil niet de zoveelste prijsvraag zijn waarvan de prachtig uitgewerkte inzendingen in een la verdwijnen. ‘De Eo Wijers-stichting ontwikkelt zich tot de mobiele brigade van de ruimtelijke ordening. De stichting schiet regio’s te hulp die kampen met dilemma’s waar vertrouwde strategieën en concepten geen antwoord op bieden.’ schrijft Peter Paul Witsen in de juni 2011 in de Blauwe Kamer. Voor de 9e editie zijn met krimp en energietransitie twee  thema’s gekozen, waarvan de gevolgen op lange termijn tot grote ruimtelijke veranderingen zullen leiden. ‘Ruimtelijke kwaliteit en burgerparticipatie zijn daarbij flankerende thema’s, aangezien de uitdaging ligt in het (bege)leiden van deze onstuitbare veranderingen naar een nieuw waardevol landschap dat past bij mensen en streek’, zo valt te lezen in het juryrapport.

De themakeuze markeert voor Yttje Feddes, voorzitter van de vakjury, een historische omslag in de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland. ‘In de rijke traditie van de ruimtelijke inrichting van Nederland ging het altijd over groei. De essentie van de huidige Eo Wijers-prijsvraag is de opgave die ontstaat nu in grote delen van het land die kwantitatieve groei is weggevallen.’, aldus Feddes in augustus 2011 op de website van Eo Wijers. De prijsvraag neemt afscheid van het groeidenken en wil een perspectief wil stellen met ruimte voor initiatief van onderop.

De Veenkoloniën, foto: Rob Niemantsverdriet

Planmoeheid in de Veenkoloniën
Plannen maken voor krimpgebieden vraagt een nieuwe aanpak van ontwerpers. Een gevolg van de politieke en economische situatie is het besef dat goede plannen niet meer zonder samenspraak of steun van de bevolking tot stand komen. Hans Leeflang, voorzitter van de Eo Wijers-stichting stelt in het juryrapport dat ‘de 9e Eo Wijers-prijsvraag de omslag markeert van top-down plannen maken naar van onderop gezamenlijk initiatieven vormgeven.’ De Veenkoloniën, het strijdtoneel van de Eo Wijers-prijsvraag is een gebied dat te maken heeft met stagnatie en waar men al jaren op zoek is naar manieren om het tij te keren. Er zijn al veel plannen voor het gebied van bovenaf ontwikkeld. Het gevolg is dat men in de regio planmoe is geworden. ‘Heren topontwerpers, blijf alstublieft weg!’, kopte het Dagblad van het Noorden dan ook daags nadat bekend was gemaakt dat de Veenkoloniën centraal zouden komen te staan bij de 9e Eo Wijers-prijsvraag.

In de Veenkoloniën heeft de organisatie onderkend dat de prijsvraag alleen succesvol kan zijn als deze weerstand serieus wordt genomen. Dit is gedaan door in de prijsvraagopgave radicaal te kiezen voor het perspectief van de burger. En hiermee het spanningsveld op te zoeken tussen top-down-planning en bottum-up-processen. Centrale opgave werd daarmee de vraag hoe je als ontwerper de scepsis van bewoners en gebruikers kan omzetten in zelfvertrouwen en in een gedeeld toekomstperspectief voor de regio. Door deze radicale keuze is deze prijsvraag ook niet alleen relevant voor de Veenkoloniën maar levert het waardevolle inzichten op voor de ontwikkeling van nieuw instrumentarium voor plannen maken van onderop.

Niet ontwerpen
De ontwerper krijgt in dit proces een hele andere rol. Langzaam groeide het besef dat het in deze ontwerpprijsvraag vooral ging om de architectuur van het proces. Het juryrapport leest dan ook als de onstaansgeschiedenis van een mindshift. Gevolg is een prijsvraag die worstelt met haar eigen opgave. Of zoals het in het juryrapport staat beschreven: ‘De prijsvraaguitschrijving heeft aangegeven dat de Veenkoloniën niet op nog weer een nieuw plan zitten te wachten, waarmee een paradox lijkt opgeworpen: ontwerpers vragen om niet te ontwerpen.’ Het gaat in toenemende mate om een zorgvuldig proces dan om het uiteindelijke eindbeeld zelf. Ontwerpers moeten hun verbeeldingskracht inzetten om een proces op gang te krijgen.

Dat ontwerpers steeds vaker een andere invulling geven aan hun vak blijkt bijvoorbeeld ook uit de recent door het Tilburgse Architectuurcentrum CAST georganiseerde ontwerpmarathon waarbij werd gezocht naar een ontwerp voor de herinrichting van het Tilburgse Koningsplein. Het winnende team SAAJ kwam niet met een klassiek ontwerp maar met een procesontwerp dat ruimte laat om te reageren op toekomstige veranderingen. Ook Eo Wijers-winnaars AtelierBruut / Nieuwe Gracht / Tauw / Synergie komen niet met een eindbeeld maar met een strategie. De keuze om een ontwerpwedstrijd te laten winnen door een team dat, meer dan in een verrassend baanbrekend ontwerp, juist uitblinkt in het ontwerp van een strategie is een dappere keuze die past in deze omslag in het denken over de rol van de ontwerper.

Het juryberaad, foto: Dick Hamhuis

Paradigmawisseling
Geen van de inzendingen geeft antwoord op alle opgaven die in de prijsvraag zijn gesteld. In retrospectief is dat ook niet zo vreemd. Je kunt zelfs stellen dat men op zoek was naar het schaap met de vijf poten door te vragen naar zowel fysieke oplossingen als een zorgvuldig proces voor bottom-up-ontwikkeling.

Uiteindelijk valt de keuze op een strategie om bewoners zelf hun toekomst te laten bouwen en hen daarbij te helpen. Dat deze inzending in de ogen van de streekjury een ontwerp opleverde dat ze zelf ook hadden kunnen bedenken, is in mijn ogen de beste illustratie dat deze inzending een schot in de roos is wat betreft het aansluiten bij het Veenkoloniaal gevoel.

De Eo Wijers-prijsvraag levert veel meer op dan een winnend ontwerp. Het biedt een schat aan ideeën voor de Veenkoloniën en verschillende handvatten voor de nieuwe rol van de ontwerper. De rijke oogst wordt extra onderstreept doordat er naast de hoofdprijs voor AtelierBruut / Nieuwe Gracht / Tauw / Synergie meerdere prijzen, eervolle vermeldingen en aanmoedigingsprijzen zijn uitgedeeld. De jury raadt de streek dan ook aan om met zowel de winnaars van de 1^e, als de 2^e en 3e prijs een volgende fase in te gaan om hiermee ook echt aan de slag te gaan.

Maar naast de Veenkoloniën en de prijswinnaars komt de gehele vakwereld als winnaar uit de bus, want die zal profiteren van dit pionierswerk en is een stap dichterbij een paradigmawisseling.

—

Meer info, de inzendingen en prijswinnaars op www.eowijers.nl

Foto boven: de veenkoloniën, foto: Rob Niemantsverdriet

Politiecommissaris
Eind jaren ’90 riep burgemeester Patijn de toenmalige hoofdcommissaris van politie op het matje omdat deze het had gewaagd om enkele pleinen in Nieuw-West te betitelen als no-go area’s. ‘Amsterdam heeft geen no-go area’s’, was het simpele uitgangspunt van Patijn. De hoofdcommissaris kon beter aan de slag om dat waar te maken dan onheil in de media te verkondigen. Dertien jaar later gooien de hoogleraren Etzinga en Scheffer opnieuw de knuppel in het hoenderhok naar aanleiding van De staat van integratie: Amsterdam-Rotterdam: met name in de stadsdelen buiten de Ring zouden de problemen zich opstapelen. Het sensationele taalgebruik vraagt om een paar kritische opmerkingen.

Etniciteit
Ten eerste is het natuurlijk geen geheim dat naoorlogse wijken met een overaanbod aan goedkope corporatiewoningen in flats en portieketagewoningen de minst gewilde woonbuurten zijn. De wijken worden, evenmin verwonderlijk, bewoond door groepen onder aan de sociaaleconomische ladder. Wederom weinig verbazingwekkend zijn allochtonen hierbij oververtegenwoordigd. Oftewel, de achterstandssituatie van wijken als de Bijlmermeer of Nieuw-West was al bekend en zal de komende jaren nog een opgave blijven. Niets nieuws onder de zon. Daar is echt geen nieuw onderzoek voor nodig.

Mijn grootste bezwaar tegen het rapport is de koppeling tussen concentratie van etniciteit en een negatief imago van een wijk. Volgend uit de beschrijving hierboven is het een open deur dat Marokkanen oververtegenwoordigd zijn in achterstandswijken. Het is echter een academische uitglijder om etnische concentratie één op één te koppelen aan het afglijden van buurten. Er zijn voorbeelden te over waarbij etnische concentratie helemaal niet leidt tot slechtere buurten. Het zou interessanter zijn als de onderzoekers naar het succes van deze buurten hadden gekeken, dan de open deur in te trappen van opnieuw de Bijlmermeer. En in welk licht zou je de concentratie van Japanners in Amstelveen moeten zien? Etnische concentratie in relatie tot zeer gewilde woonbuurten bestaat evengoed.

Huis-, tuin en keukenrapport
Ook wil ik een noot kraken over de conclusies die beide heren trekken: ‘Gemeenten moeten investeren in achterstandswijken zodat ze niet afglijden tot no-go areas.’ Het is een wonderlijk zinnetje, eigenlijk meer een politiek standpunt dan een conclusie van een academisch rapport. Puzzelt u mee? Ik begin bij achterstandswijken. Een beetje een containerbegrip dat zijn kracht heeft verloren door de kracht- en prachtwijken. Bij het definiëren van de 40 krachtwijken van minister Vogelaar was het al een hele klus om het geografische lijntje om de juiste postcodegebieden te leggen zodat er (toevallig) 40 achterstandswijken over bleven. Wat is achterstand? Het is een illusie om te denken dat het mogelijk is om alle wijken op te stoten in de vaart der volkeren. Er zullen altijd wijken achter blijven als de onderkant van de woningmarkt. Dit zijn tevens vaak de wijken waar mensen kort verblijven. Iedereen die een treetje hoger op kan, verlaat deze wijk. Dat is niet erg, dat is normaal. Ieder decennium kent nieuwe groepen instromers: na Surinamers, Antillianen, Turken, Marokkanen, Somaliërs, voormalige Joegoslaven enzovoort, is het nu de beurt aan Oost-Europeanen. Zo gaat dat.
Dan die arme gemeenten die alweer moeten zouden investeren in de achterstandswijken. Ik was me er niet bewust dat de vorige aanpak officieel was afgerond. De stedelijke vernieuwing van de slechtste wijken is geen kwestie van operatie geslaagd, patiënt gezond (of overleden), maar een continue opgave van slopen, opknappen en investeren. Vanzelfsprekend hebben gemeenten daarin een verantwoordelijkheid, maar stedelijke vernieuwing vraagt om inzet van vele, vele partijen: overheden, bewoners zelf, politie, corporaties, scholen, welzijnsinstellingen en ga zo maar door. Het is te makkelijk om een schijnbaar geconstateerd probleem zonder schroom op het bordje van de gemeente te leggen.

Tenslotte de zorg van de auteurs over het afglijden van deze buurten tot, ja tot wat eigenlijk? Onderkant is onderkant, lager afglijden kan niet. Dan maar de no-go area van stal halen, zullen de auteurs hebben gedacht. Het straalt urgentie uit, en trekt gegarandeerd media-aandacht. Was Schelto Patijn er nog maar om Entzinger en Scheffer op het matje te roepen. In Nederland bestaan geen no-go area’s. En nu weer aan het werk

—

Foto boven: Dries Drogendijk

De context, de geschiedenis, alles is anders op Curaçao. Als je denkt dat het land een kleine tropische variant van Nederland is, vergeet het maar. Het eiland telt bijna 150.000 inwoners (een bevolking zo groot als Haarlem) en van de 54.500 huishoudens leeft zo’n 60% onder de op het eiland gehanteerde armoedegrens van omgerekend ca. €950. Van de 270 wijken, waarvan 70 slechts een paar huizen tellende, is in 150 wijken sprake van verslechterde leefbaarheid. De problemen die in de wijken spelen zijn naast armoede, eenoudergezinnen, werkloosheid, schooluitval en criminaliteit ook slechte staat van woningen en ontbreken van (goede) infrastructuur, riolering en openbare verlichting.

In 2009 is begonnen met de integrale aanpak van vijf wijken. Of eigenlijk moet ik zeggen opnieuw begonnen, want al  vanaf de jaren 50 is er aandacht voor slechtere wijken op het eiland. De wijken die in 2009 aan bod kwamen waren de wijken die op de een of andere manier vooraan in de rij stonden; een wijk met erfgoed die binnen de UNESCO Wereld Erfgoed zone viel, een wijk waar een regerend politicus vandaan kwam en twee corporatiewijken (het eiland kent één corporatie, Fundashon Kas Popular).

Sociale woningbouw in Noord Sapaté, foto: Judith Lekkerkerker

Nationaal plan à la Deltawerken
Toen de nieuwe coalitie van het nieuwe land Curaçao in oktober 2010 aantrad was het even spannend of de wijkaanpak doorgezet zou worden. Wat de vorige regering deed was bij deze coalitie niet in zwang. De kersverse premier Gerrit Schotte koos er uiteindelijk voor de wijkaanpak op te schalen tot nationaal plan à la Deltawerken. Het Plan Nashonal pa Desaroyá Bario is eind 2011 vastgesteld. Komende vier jaar worden 60 wijken aangepakt, 15 per jaar, en het nationaal plan schetst het te volgen proces. Een ambitieus streven. Er zijn meerdere factoren die dit streven bemoeilijken, maar er zijn ook zaken die een positieve invloed hebben en waar wij in de Nederlandse praktijk wellicht van kunnen leren.

Lokale betrokkenheid
Curaçao is een klein eiland. Dit heeft een aantal grote voordelen. Zo zijn werkgevers veel meer betrokken bij de leefsituatie van hun werknemers en goed te enthousiasmeren om ook bij te dragen aan wijkontwikkeling. Als de werknemer door zijn leefsituatie te laat op werk komt, bijvoorbeeld door ontbreken van openbaar vervoer in de buurt van zijn huis, is dat ook voor de werkgever een probleem. Ook de bouwwereld en banken zijn makkelijker mee te krijgen in de aanpak, tenminste als zij met enthousiasme en een goed plan benaderd worden. De mogelijkheid bij te dragen aan de ontwikkeling van het eiland raakt een trotse snaar en heeft een goede uitstraling naar toekomstige opdrachtgevers en klanten.

Kennisontwikkeling
Nog een voordeel: op een afgelegen eiland zijn externe adviseurs en projectleiders niet zo makkelijk in te vliegen dus moet je leren roeien met de riemen die je hebt. Op Curaçao is zodoende vanaf 2009 ingezet op kennisontwikkeling en inspiratie. Met hulp van de Gemeente Amsterdam is een leergang gebiedsmanagement georganiseerd en de Universiteit van de Nederlandse Antillen (UNA) organiseerde een studiereis naar Medellín in Colombia. Deze excursie diende vooral om kennis op te doen van een boeiende bottom-up benadering van de ontwikkeling van wijken die meer past bij de Curaçaose context dan de Nederlandse praktijk die meer top down gestuurd is.

De UNA speelt ook verder een actieve rol in de wijkontwikkeling. Sofia Saavedra Bruno vertelt over de opdrachten die zij studenten laat uitvoeren in de wijken. Onder het motto van ‘arquitectura directa’ – kleine ingrepen in de openbare ruimte die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het functioneren van een wijk – daagt ze studenten uit om samen met bewoners, en met een minumum aan middelen, de wijk te verbeteren. Studenten worden beoordeeld op de impact van de ingreep en de mate van bewonersparticipatie. Deze methode is ontwikkeld door het Latijns-Amerikaanse architectencollectief Supersudaca, waar Saavedra Bruno mede-oprichter van is. Hiermee speelt het onderwijs geen abstracte rol langs de zijlijn van de praktijk, zoals vaak het geval in Nederland, maar realiseren studenten projecten en dragen zij direct bij aan de ontwikkeling van wijken. Als spin-off hebben studenten van de UNA in de wijk Whishi initiatief genomen om openbare verlichting (met duurzame LED-armaturen) te realiseren om onveiligheidsgevoelens tegen te gaan.

Volgens Daal zou de rol van de UNA nog versterkt kunnen worden. De UNA zou een kenniscentrum voor wijkontwikkeling moeten worden, waarmee continu gebouwd wordt aan kennis, competentie en enthousiasme voor wijkontwikkeling.

Studenten van de Faculteit Maatschappij en Gedragwetenschappen en Techische Faculteit van de Universiteit van de Antilllen aan de slag in Fortuna Ariba, bron: Universiteit van de Nederlandse Antillen

Korte lijnen
Een ander voordeel van het eilandperspectief wordt gevormd door de korte lijnen tussen uitvoeringsorganisatie, bewoners en bestuurders. Dit is mogelijk door de kleine omvang van het overheidsapparaat, een simpele uitvoeringsorganisatie in de wijk (een tandem van twee wijkmanagers, een voor fysieke zaken, de ander voor sociale zaken), de bestuurlijke prioriteit die aan wijkontwikkeling wordt gegeven, maar ook door de flexibele opstelling die een Curaçaoënaar wellicht meer eigen is dan een Hollander. Met die flexibele opstelling lukt het tot nu toe om het proces op zo’n manier in te richten dat bewoners optimaal worden betrokken.

Die bewoners hebben een grote rol in het bepalen van de inhoud van wijkontwikkelingsplannen. Deze worden door het Tim di Bario (wijkteam bestaande uit bewoners en professionals) aan de hand van verschillende bijeenkomsten opgesteld. Tijdens de bijeenkomsten wordt invulling gegeven aan de analyse, ambities, doelen en maatregelen van de vijf pijlers van het Nationaal Plan: wonen en omgeving, werken en ondernemen, leren en opgroeien, familie en gezin en veiligheid en overlast. Bewoners bepalen vervolgens de prioriteit van maatregelen. Met dit laatste gegeven hebben bewoners in dit proces meer invloed dan in de Nederlandse praktijk gangbaar is.

Volgens Vernon Daal is het tot slot goed dat minister-president Gerrit Schotte het Nationaal Plan Wijkontwikkeling heeft geadopteerd als een van zijn persoonlijke speerpunten in plaats van dat dit onderwerp is ondergebracht bij een van de vakministers. Dit komt de integraliteit en de uitstraling van het Nationaal Plan naar externe partners ten goede.

Een boeiend perspectief, dat eilandperspectief. Met ingrediënten als betrokkenheid van het lokale bedrijfsleven, de actieve deelname van de universiteit, en korte lijnen tussen bewoners, uitvoeringsorganisatie en bestuurders biedt het een perspectief waar wij in Nederland in veel gevallen nog van kunnen leren. Op Curaçao zijn ze er ondertussen nog lang niet. Het Plan Nashonal zoekt sinds het vertrek van Daal een nieuwe coördinator, in het overheidsapparaat moet de bestuurlijke prioriteit nog meer landen dan nu het geval is, komende jaren zal een derde van het ambtenarenapparaat met pensioen gaan, en de middelen die voor wijkontwikkeling begroot zijn, zijn nog niet exclusief voor de wijkaanpak gereserveerd.

—

Foto boven: Wijkaanpak in Fleur de Marie, foto: Judith Lekkerkerker

Voor meer informatie over de excursie naar Medellín:
Ervarend leren: studiereis Medellin, Achtergrondartikel studiereis UNA naar Medellin, “urbanismo sosial” (integrale wijkaanpak)

Meer informatie over de workshops Arquitectura Directa:
http://www.una.an/tf/index.php?option=com_content&view=article&id=136&Itemid=217

Geen enkel aan de planning gelieerd thema staat de laatste jaren zo in de belangstelling als de economie. De financiële crisis en de weinig florissante toekomstverwachting voor de euro heeft het geloof in onze bestaanszekerheid ernstig geschaad. We twijfelen zelfs aan ons economisch bestaansrecht. Wat heeft Europa, Nederland, de Randstad of het KAN-gebied nog voor toegevoegde waarde in de eeuw van Azië? Deze zomer gaf ik bij familie een lange uiteenzetting over de opkomst van de creatieve kenniseconomie. Toen ik eindelijk mijn mond hield zei mijn schoonvader: “Maar we máken hier niets meer”. Tja. Voor wie economische kracht associeert met stampende fabrieken en kranige menschen in vuile overalls, lijkt het alsof Nederland al lange tijd op de pof leeft. En deels klopt dat ook. In mijn geboortestad Enschede, eens het grootste textielproductiecentrum van het Europese vasteland, wordt nagenoeg niets tastbaars geproduceerd. De arbeidsparticipatiegraad ligt er op een schamele 60% en dan werkt ook nog eens een derde van de beroepsbevolking in de publieke sector, vooral in de zorg en het onderwijs. Enschede is geen stad die haar eigen broek ophoudt. De helft van de gemeentebegroting gaat er op aan sociale lasten.

Uitsortering

Steden die het verlies van industriebanen niet wisten te compenseren, hebben het in de hele westerse wereld moeilijk. Maar ook in succesvolle steden zijn er gaten in de arbeidsmarkt gevallen als gevolg van het vertrek van de maakindustrie naar Azië. De hoogwaardige en creatieve dienstensector die in de grote steden bloeit, schept bovendien naast specialistische banen vooral een grote vraag naar laagwaardige diensten. Helaas dringen schoonmakers, bordenwassers en bagage handlers niet snel door tot de middenklasse. De arbeidsmarkt polariseert. In dit licht is het opvallend dat de inkomensongelijkheid in Nederland tot nu toe nauwelijks toeneemt. Dat is prettig en in veel westerse landen echt anders, denk aan Groot-Brittannië en de VS. Wat we wel zien is dat de ruimtelijke uitsortering van groepen mensen, die in de VS al enige jaren terug werd gesignaleerd, ook hier manifest wordt. Die uitsortering geschiedt niet zozeer naar inkomen als wel naar opleidingsniveau.

En dat is voor de ruimtelijke ordening toch ingrijpend. Hoogopgeleid en creatief verzamelt zich in de kern van de grote steden en in de mooiste suburbane milieus: het Gooi, de Binnenduinrand, de Veluwezoom. Middelbaar opgeleid is vanaf 1970 en masse richting minder idyllisch gelegen suburbs getrokken: Almere, Purmerend, Hellevoetsluis, Duiven, Zoetermeer. De laagopgeleiden wonen vaak nog in de minder gewilde delen van de grote steden, maar steeds vaker ook in suburbane milieus uit de jaren ’70 en ’80, waarvan de populariteit duidelijk tanende is. Maar daar blijft het niet bij. Hoe meer ik lees over de ontwikkeling van economische sectoren en de werkgelegenheid, hoe meer ik er van overtuigd raak dat ook Nederland met een grotere inkomensongelijkheid te maken gaat krijgen. Voor mijn geestesoog doemt een beeld op van een land dat splijt, waardoor kansen en inkomens ongelijk verdeeld zijn. Dit beeld van sociale segregatie wordt onder andere bevestigd op deze kaart en deze kaart, waarop respectievelijk demografische en sociaal-economische gegevens op postcodeniveau en het stemgedrag op stembureaniveau zijn weergegeven.

Geluksmachine

Het lijkt er op dat er in de toekomst voor hoogwaardige dienstverleners en veel creatieve bedrijven nog volop werk zal zijn. Ook in de zorg, het onderwijs en horeca is nog altijd vraag naar mensen. Maar in de kenniseconomie wordt alleen de cognitieve bovenklasse werkelijk goed betaald. Lager en middelbaar opgeleiden hoeven niet werkloos thuis te zitten, maar het consumentengeluk dat in de 20^e eeuw voor iedereen bereikbaar werd, zal aan een kleinere groep voorbehouden zijn. De staat fungeert nu als geluksmachine door rijkdom te spreiden en iedereen een waardig bestaan te bieden. Die waardigheid staat voor veel mensen gelijk aan de mogelijkheid mee te doen in het weergaloze koopfeest, dat onze woonkamers heeft herschapen in toonzalen vol consumentenelektronica. Wordt mensen deze waardigheid ontnomen of ontzegd, dan ligt sociale onrust op de loer. Dat deze geluksmachine steeds lastiger te financieren is, staat buiten kijf.

De onrust is deels al af te lezen aan de verkiezingsuitslagen in ons land. De lagere middenklasse stemt niet voor niets conservatief, PVV of SP, terwijl de cognitieve en creatieve elite in de grote steden en de rijke suburbs vol vertrouwen liberaal kiest, D’66-GroenLinks of VVD. Als de VS ons voorland zijn, staat ons een verdere uitholling van het politieke midden te wachten. Vreemd genoeg denken juist D’66 en GroenLinks als redelijk alternatief dit gat te kunnen vullen, terwijl ze een hoogopgeleid uiterste van de bevolking vertegenwoordigen. Als gevolg van de hierboven geschetste ruimtelijke uitsortering kan er landelijk tweespalt ontstaan over beleidsonderwerpen die de ruimtelijke sector raken: sociale woningbouw vs. subsidiëring van het eigen woningbezit, fiets en stadsvervoer vs. auto en trein, tegengaan van immigratie door kansarmen vs. een open arbeidsmarkt voor kennismigranten, sociale zekerheid vs. economische flexibiliteit.

Elitair

Ruimtelijke segregatie leidt tot verminderde tolerantie voor elkaars levenswijze en overtuigingen. Daarbij is etniciteit van steeds minder groot belang, maar opleidingsniveau des te meer. Ik hou van Holland staat lijnrecht tegenover het Holland Festival. Ons land werd tot in de jaren ’80 bijeengehouden door de maatschappelijke zuilen die de sociaal-economische lagen verticaal doorregen. Nu functioneert onze democratie alleen nog dankzij een sentiment van nationale verbondenheid. Als dat verdampt kunnen stad en land wel eens verder uit elkaar drijven dan we nu voor mogelijk houden. Het tegengaan van ruimtelijke segregatie is daarmee een zaak van nationaal belang. Allerlei vormen van zelfsturing in stadsontwikkeling en planologie worden nu opgevoerd als universele stoplap. Behalve dat bovenregionale problemen er niet mee kunnen worden opgelost, betreffen het in essentie elitaire verhalen over zelfredzame burgers, waarmee het hoe dan ook wel goed komt. Ze zijn geen antwoord op de planningsopgaven die uit de balkanisering van ons land voortvloeien.

—

Foto boven: Pim Geerts, Beeldopbouw (http://www.beeldopbouw.com/)

Het Funen
Waar gaat het om? Sinds 2003 wordt ieder jaar De Gouden Piramide toegekend (trofee, tv-documentaires, publicatie, 50.000 euro voor de winnaar). Daarmee willen de Ministeries van Klinkers & Medeklinkers (I&M, BZK, OCW en EL&I) het inspirerend opdrachtgeverschap in de architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur, ruimtelijke ordening en de infrastructuur stimuleren. Vanaf 2006 wordt deze prijs het ene jaar aan de categorie gebiedsontwikkeling uitgereikt, het andere jaar aan architectuur.

In 2011 heeft een jury 51 gebiedsontwikkeling-inzendingen beoordeeld en vijf projecten genomineerd, variërend van een park tot de transformatie van een voormalig bedrijfsterrein. De jury heeft alle vijf projecten bezocht en een winnaar voorgedragen: Het Funen in Amsterdam, ontwikkeld door Heijmans. Het is niet de eerste prijs voor Het Funen; eerder werd aan het spectaculaire woningblok Verdana van NL Architects de Amsterdamse nieuwbouwprijs 2011 toegekend. Terecht, want concept, plan en uitvoering van het Funen zijn prachtig. En toch jeukt er nu iets.

Transpirerend opdrachtgever
Onlangs was op ArchiNed een persoonlijk verslag te lezen van een verliezer van de Europan-prijsvraag, de prijsvraag voor jonge architecten. Bijzonder, want meestal komt de verliezer niet aan het woord. Eenzelfde teleurgestelde gevoel maar dan over een winnaar bekroop mij toen ik over de prijs voor Heijmans las. Niet omdat ik het Heijmans niet gun; zij geven ruimhartig aan dat anderen ook alle eer toekomt. Mij gaat het om de procedurele en inhoudelijke missers die in het juryrapport zijn gemaakt. En die deze prijs van naam geen goed doen.

Dat Heijmans bijna alleen uitvoerder is geweest wordt niet als zodanig in het juryrapport gemeld. De bedenker van het gebiedsontwikkelingsconcept voor het Funen -IBC Vastgoed- bestaat niet meer; want is in 2000 overgenomen door Heijmans Vastgoed. Niet is te lezen dat gedurende het ontwikkelingsproces Heijmans de plannen vanwege de economische crisis flink heeft versoberd – de architectenbureaus DKV, Sambeek, Van Gameren en Lafour dienden na het definitief ontwerp de  ontwerpen zodanig aan te passen dat er meer woningen gebouwd konden worden. De jury kan over het hoofd hebben gezien dat Heijmans als inspirerende opdrachtgever cruciale onderdelen van dit gebiedsontwikkelingsconcept – groen en autovrij wonen in een park – als bijvoorbeeld sedumdaken wegens te hoge kosten het plan heeft uitgefietst. Ook hoort U mij niet klagen over de zes jaar die het Heijmans gekost heeft om de warmteproblematiek van het gebouw Sporenboog met de glazen geluidsgevel op te lossen. Dat valt onder transpirerend opdrachtgeverschap.

Wisselende criteria
Wie de moeite neemt  - ik, zei de gek – om het juryrapport te lezen ziet dat de beoordelingscriteria gelegenheidsargumenten worden. De publicatie waarin het juryrapport is opgenomen vermeldt dat wordt beoordeeld op een tweetal aspecten. Als eerste de wijze waarop de opdrachtgever vorm en inhoud heeft gegeven aan het opdrachtgeverschap en ten tweede: “de kwaliteit van ingezonden project is van belang “ (sic: Welke kwaliteit? Hoge of lage?). Daarnaast zijn er zes overige toetsingscriteria, die niet bij het officiële reglement horen, maar als leidraad dienen: de criteria gebruiks-, culturele- en toekomstwaarde worden toegepast op de kwaliteit van het project. De prestaties van de opdrachtgever worden beoordeeld met de criteria: creativiteit (hoe gaat ie om met hindernissen), deskundigheid (het op waarde kunnen schatten van de adviezen van de ontwerper) en bezieling (de mate waarin een opdrachtgever ook anderen voor zijn project enthousiast heeft weten te maken). Even later wordt op pagina 42 in de publicatie vermeld dat de jury de inzendingen ook op “omgang met het verleden” gaat beoordelen, nadat een jurylid heeft geroepen dat integratie van oud en nieuw een criterium zou moeten zijn. Terwijl dat geen officieel beoordelingscriterium is. Kortweg: een rommeltje, die criteria. Daarnaast is nergens een heldere definitie gegeven van wat gebiedsontwikkeling eigenlijk inhoudt.

Màxima
De eindstrijd gaat tussen het Màximapark in Utrecht en het Funen in Amsterdam. Waar voor beide projecten een opmerkelijke conclusie wordt getrokken: “bij ‘Máximapark en Funen zijn het de ontwerpers die aan de basis staan van het succes. De opdrachtgevers hebben zich daar vervolgens ontvankelijk voor getoond en hebben zich volop ingezet om de plannen gerealiseerd te krijgen”. Een anoniem (Waarom eigenlijk anoniem? Moeten ze ergens tegen beschermd worden?) jurylid ziet in Van Dongen, de Cohen van het Funen: “Ik heb er bewondering voor dat de opdrachtgever zich heeft laten meenemen door Frits van Dongen (stedenbouwkundig ontwerper en supervisor) die de zaak al die tijd bij elkaar heeft gehouden”. Ook de gemeente Amsterdam wordt geroemd: “die heeft namelijk consequent vastgehouden aan het openbare karakter van de buitenruimte”. Met andere woorden: Frits van Dongen wordt de hemel in geprezen, de gemeente Amsterdam wordt de hemel in geprezen en vervolgens krijgt Heijmans een prijs (50.000 euro) voor inspirerend opdrachtgeverschap.

WC-eend
Dan begint het toch te jeuken. Want wat wil de jury hier nu mee zeggen? Dat ze de kluts kwijt is en Heijmans maar een prijs heeft gegeven? Dat ze eigenlijk Van Dongen en de gemeente de winnaar vinden, maar dat niet durven zeggen? Wees dan een vent als jury en zeg: we reiken de prijs dit jaar niet uit, wegens gebrek aan goed en inspirerend opdrachtgeverschap. Nu hangt rond dit juryoordeel een sterk “Wij van WC-eend adviseren WC-eend” -gehalte. Dat wordt veroorzaakt doordat de enige echte opdrachtgever in de jury zich halverwege heeft teruggetrokken uit de jurering wegens bemoeienis bij een van de genomineerde projecten. Wat over blijft is een jury zonder één opdrachtgever, die de prijs voor inspirerend opdrachtgeverschap moet uitreiken; vier van de zes stemmende juryleden zijn op een of andere manier ontwerper. Terwijl Artikel 6 van het reglement vermeld dat een van de leden afkomstig moet zijn “uit kringen van het professionele opdrachtgeverschap”. Wie tussen de regels leest ziet dat deze jury de prijs aan Van Dongen had willen geven, maar ja; die is ontwerper en geen opdrachtgever. Van Dongen en de gemeente, die zijn inspirerend en opdrachtgevend, dat zijn wat mij betreft de echte winnaars.

Tip
Ik raad de jury aan diep te beraadslagen over de grondbeginselen voor de komende ronde. Voordat de Piramideprijs verwordt tot datgene waar de prijs haar naam aan ontleent: een gebouw dat louter een religieus en/of ceremonieel karakter heeft. Terwijl de prijs zou moeten zijn:  een inspirerende opdrachtgever op een correcte manier prijzen.

En dan nog een tip voor de organisatie: zet het komende juryrapport van 2012 integraal -en ongeanonimiseerd- op internet. Als je in een jury wilt zitten moet je ook staan voor je mening. Je wordt tenslotte om je deskundige en kritische blik gevraagd en je normale werk doe je ook niet anoniem. Kennis delen en transparantie, dat is 2012. Niet een juryrapport in een publicatie verpakken à  € 24,50-. Dat is zo…. oude piramide.

—

Het (anonieme) juryrapport is opgenomen in de publicatie ‘Ruimte in ontwikkeling’ die bij Uitgeverij 010 is uitgekomen, zie  http://www.goudenpiramide.nl/geschiedenis/2011

Alle foto’s in het artikel: Funenpark, Amsterdam; foto: Michel Mitchell (www.michelmitchell.nl)

Staatssecretaris Bleker krijgt tot eind februari om de Europese Commissie te overtuigen dat het landbouwgebied in de Hedwigepolder geen natuur hoeft te worden. Het is het zoveelste hoofdstuk in de soap over de keuze tussen landbouw en natuur. Het vreemde is dat het hierbij helemaal niet gaat om de vraag wat Nederlanders (en Vlamingen) nu eigenlijk hebben aan het al dan niet ontpolderen van de landbouwpolders.

Zwart-wit
De kwestie rondom de Hedwigepolder komt voort uit een streng verdrag, waarin economisch gebruik van een waternetwerk moet worden gecompenseerd met eerlijke natuurontwikkeling. Hierachter zit een zwart-witdenken dat ons intellect niet serieus neemt. Er lijken goed argumenten te zijn voor compensatie, maar evengoed zijn er redenen om goede landbouwgrond niet op te geven.

De politieke discussie over landbouw of natuur is een aanfluiting in het licht van de indrukwekkende traditie van Nederlanders in het vormgeven van landschappen met alles wat we nodig hebben: ziektepreventie, voedselproductie, biotoopontwikkeling en toegankelijkheid voor de mens. We doen onze nationale vindingrijkheid tekort door het ontkennen van win-winsituaties waarin we via natuurontwikkeling goede landbouwproducten en gezondmakende landschapsbeleving mogelijk maken.

Landschapsmachines
Aan de Wageningen Universiteit zijn studenten al jaren al hun jeugdig enthousiasme bezig om deze nieuwe landschapsontwikkelingen uit te werken. In de levende landschappen van Zeeland kunnen slimme ecologische inzichten zodanig worden toegepast, dat ze eerlijke visproductie en zoute landbouwgewassen opleveren in een landschap dat robuuster is dan zeebestendige dijken.

MSc-studenten Landschapsarchitectuur van Wageningen Universiteit, Sophia Molpheta en Karim van Wonderen, ontwierpen een polder waarin op grote schaal visteelt word gecombineerd met natuur en recreatie, een multifunctioneel landschap. (http://www.lar.wur.nl/UK/Education/MSc+Thesis/Thesis+examples/salinelandscapes/)

Zulke zogenaamde ‘landschapsmachines’, die op dit moment op papier worden ontwikkeld, zijn toe aan grootschalige testen. Precies zoals op dit moment gebeurt met de Zandmotor voor de kust tussen Ter Heijde en Kijkduin. Een ander voorbeeld is de recente discussie in Trouw rond het plan Marker Wadden van Natuurmonumenten, waarvoor de Postcodeloterij miljoenen euro’s overheeft. Ook daar is meer mogelijk dan alleen natuurontwikkeling.

Niet of-of maar via-via
Er is landschapsontwikkeling mogelijk die menselijke geraffineerdheid benut om via de natuur landbouwproducten te verkrijgen en via de combinatie landschapsbeleving te creëren. Het is als een eenvoudige formule waar niet of-of wordt berekend maar via-via. Er zijn twee alternatieven denkbaar om tegelijkertijd het verdrag niet te schaden en de landschapsontwikkeling optimaal uit te voeren. Studenten van de Wageningen Universiteit hebben hiervoor al studies gedaan.

Een eerste optie is het combineren van bestaande of nieuwe landbouw- en visserijbedrijven in nieuwe coöperaties. Deze coöperaties kunnen, beter dan afzonderlijke boerenbedrijven, het beheer en onderhoud doen op de schaal van volledige kustlandschappen. Deze nieuwe agrarische bedrijvigheid kan een samenwerking zijn tussen viskwekers die het zoute water benutten voor visteelt met veetelers en schapenhouders die begrazing van dijken en polders combineren met vleesproductie. Zo wordt landbouw natuurbeheer en vice versa.

Stevige structuur
Denken op de schaal van volledige kustlandschappen zorgt ervoor dat je niet verstrikt raakt in een welles-nietesspelletje over één polder. Het zorgt dat je het Nederlandse (en Vlaamse) erfgoed behoudt en tegelijkertijd zo’n stevige structuur geeft dat dit de komende vijftig jaar behouden blijft. Landschappelijk erfgoed is per definitie aan grote landschapsstructuren verbonden. Hetzelfde geldt voor een goed en robuust natuurbeheer.

Het tweede alternatief is het terugbrengen van de getijdebeweging in de Hedwigepolder. De getijdewerking geeft een dynamiek die zeer constant is, als een machinale beweging die zich voorspelbaar gedraagt. Viskwekerijen kunnen deze getijdebeweging gebruiken. En ook het verwerking van vervuild water is mogelijk door aanwezigheid van zoet, zout en brak water. Kennis van biologie, ecologie en technologie maakt van deze natuurlijke dynamiek een efficiënte kringloop waar voedselproductie of vuilverwerking een logische plaats krijgt.

Integrale landschapsontwikkeling
Ook hier geeft de natuur ons iets dat in een goed landschapsontwerp meerdere gewenste gevolgen heeft. Het geheel oogt als een dynamisch en interessant natuurgebied maar levert met zekerheid een landbouwproductiviteit op die wij als welvarende gemeenschap nodig hebben.

Staatssecretaris Henk Bleeker moet bij zijn goedgezinde landbouwuniversiteit op bezoek om zich te laten bijpraten over de stand van zaken in integrale landschapsontwikkeling. Dan zijn er geen keuzes nodig waarbij altijd iemand verliest, maar volgen daden die enthousiast maken.

—

Foto boven: Hedwigepolder, foto: Michiel Wijnbergh, www.wijnbergh.nl

Men had er beter aangedaan de discussie 10 jaar geleden te beginnen en op rationele in plaats van emotionele wijze te voeren. Niet alleen de ‘Den Haag’ is dat verwijtbaar, maar ook de hele sector van banken, consumentenorganisaties, bouwers en corporaties die zich steeds tegen hervorming heeft verzet. Gelukkig gaat langzamerhand iedereen om al dan niet met tegenzin.

Het grootste gevaar is nu dat de discussie in de paniek van de bezuinigingen dreigt te komen. Dat kan leiden tot halfslachtige compromissen, en uitruil met andere dossiers die niets met de woningmarkt te maken hebben. Dan rest ons een bouwval of iets anders krakkemikkigs. Het is dus zaak het hoofd koel te houden en gezamenlijk aan de integrale hervorming van de woningmarkt te werken.

Het belangrijkste is dat daarbij allereerst het belang van de consument geborgd wordt, met andere woorden: zorg ervoor dat op het moment van de overgang naar een nieuw stelsel de waarde van woningen en het besteedbaar inkomen op peil blijven. Met die garantie kan de hervorming ook ineens worden doorgevoerd.

Hoe? Schaf hypotheekrenteaftrek, overdrachtsbelasting, eigenwoningforfait en aflossingsvrije hypotheken af. Met een aanvullende verlaging van de inkomstenbelasting blijft de koopkracht van eigenaar/koper gehandhaafd en daarmee de waarde van zijn woning. Verlaging van de inkomstenbelasting geldt ook voor huurders. Zonder dat zij hun overige bestedingen hoeven bij te stellen kunnen zij dus meer huur betalen. Huurwoningen leveren daardoor meer rendement en de waarde van de huurwoning komt op hetzelfde niveau als dat van de koopwoning. Huur en koop blijken dan voor consument, producent en exploitant uitwisselbaar. Dat geeft meer keuze en flexibiliteit.

Door ook in de sociale huur marktconforme huren te rekenen wordt niet alleen duidelijk wat wonen werkelijk kost, maar wordt ook het onderscheid tussen markt en sociale sector opgeheven en zijn we discussies over staatssteun en dergelijke ook kwijt. Met een stevig vangnet in de vorm van huurtoeslag krijgt daardoor ook de smalle beurs meer mogelijkheden. Resultaat is een transparante en flexibele woningmarkt. Daar worden we allemaal beter van. Geen bezuiniging dus, maar een hervorming waardoor de hele sector effectiever kan opereren en ruimte ontstaat voor nieuwe arrangementen, nieuwe rollen en nieuwe spelers. De discussie wordt nog leuker als we daarop onze creativiteit gaan botvieren. Wie pakt het op?

Volgens de meest recente prognoses van het CBS zal de groei van Nederland de komende decennia voornamelijk plaatsvinden in de 31 grote steden. De randen van het land krijgen in toenemende mate te maken met bevolkingsdaling, met name in kleine vergrijzende kernen. Jongeren en hoger opgeleiden trekken, op zoek naar werk, steeds vaker weg uit de landelijke regio’s. Het klassieke roltrapmodel treedt weer in werking: opgroeien in Stadskanaal, studeren in Groningen en werken in Amsterdam. In de toekomst wordt de stad steeds stedelijker en het platteland steeds landelijker, zo stelt demograaf Jan Latten.

Consumptieruimte
Het platteland wordt, ironisch genoeg analoog aan de oude binnensteden van Nederland, een ‘consumptieruimte’; waarin het landschap als mooi decorstuk dient om onze consumptie-ervaringen in de ‘beleveniseconomie’ zin te geven. De vraag is echter of dit de panacee is voor al het platteland. Zo heilloos als het is voor Heerlen om met Amsterdam te concurreren voor de ‘stedelijke belevenis’, zo ondoenlijk is dit ook voor veel platteland. Mooi dat de Hondsrug een functie heeft voor het ‘Drenthenieren’, vijftig kilometer verderop blijft het leeg in de Veenkoloniën. Het grotendeels mislukken van Blauwestad laat zien dat de markt van ‘platteland als consumptieruimte’ simpelweg te klein is om voor het gehele Nederlandse platteland als oplossing voor de naderende krimp te dienen.

Zelfvoorzienend
In het recent op Ruimtevolk verschenen stuk ‘Terug naar een zelfvoorzienend platteland?’, geeft Elly van der Klauw een heldere schets van wat men vaststelde tijdens de bijenkomsten ‘Platteland van de toekomst’ en het ‘4^e Plattelandsparlement’. De geldstromen houden op en de overheid trekt zich terug: tijd om zelf de handen uit de mouwen te steken. Krimpregio’s moeten in toenemende mate aan zelfsturing gaan doen en het is aan de burgers om hun dorpen leefbaar te houden door initiatief te nemen in hun eigen woonomgeving.

Aan deze conclusie zitten echter ook een paar onderbelichte aspecten die, in het denken over de moderne stad-landrelaties, een nieuw licht kunnen werpen op de toekomstige ontwikkeling van het platteland.

Onrechtvaardig
Al circa tien jaar, sinds de Nota’s Ruimte en Pieken in de Delta, geeft het Rijk voorrang aan investeringen in de meest rendabele gebieden, voornamelijk stedelijke centra. Hier is uit macro-economisch perspectief veel voor te zeggen: je investeert je euro waar hij het meeste oplevert. Het platteland profiteert hier maar matig van en raakt steeds meer op zichzelf aangewezen. De noodzaak van een zelfvoorzienend platteland is dus een logisch gevolg van het consequent op de stad gerichte beleid. Nederland is een van de meest gecentraliseerde landen ter wereld waar het belastingheffing betreft: iedereen betaalt dus mee aan de investeringen in de steden. Als de winsten die in de stad geboekt worden niet terugvloeien naar het platteland ontstaat een rechtvaardigheidsvraag. De electorale kaart van Nederland is inmiddels een spiegelbeeld van de economische. Waar het economisch slecht gaat, stemt men populistisch. Deze regionaal politiek-economische dimensie van de Nederlandse onvrede speelt een veel te kleine rol in discussies rondom zowel het platteland als de precaire staat van de Nederlandse politiek.

De vraag is dus niet alleen of sociaal-economische ongelijkheid rechtvaardig is, maar ook hoe lang de landelijke gebieden dit accepteren. Is het niet ook de verantwoordelijkheid van steden om de buitenruimte mooi en leefbaar te houden? Het platteland is toch juist voor de stedeling van essentieel belang in termen van rust, ruimte, voedsel- en energieproductie?

Taart
Terecht merkt Van der Klauw op dat voorkomen moet worden dat dorpen, in een fase van krimpontkenning, voor hun eigen geluk gaan in de regionale politiek en ruimtelijke ordening. In het verleden is al veel te vaak bewezen dat concurrentie tussen dorpen niet de juiste wijze is om te reageren op bevolkingsdaling. De nationale boodschap het zelf te doen is hiermee tegenstrijdig. De regionaal te verdelen taart wordt steeds kleiner, zowel in relatie tot de nationale geldstromen als tot het verlies aan sociaal, cultureel en economisch kapitaal dat gepaard gaat met de bevolkingsdaling.

In het decembernummer van Agora, over de toekomst van het Nederlandse platteland, valt onder andere te lezen hoe lokale politici worstelen met dit dilemma. Hun lokale achterban zit niet te wachten op slechtnieuwsberichten als “sorry, de basisschool van dit dorp kunnen we helaas niet in stand houden” of “deze huizen komen in aanmerking voor sloop”. Met het oog op herverkiezing geven veel lokale politici liever een onrealistische voorstelling van zaken dan dat ze onpopulaire beslissingen nemen. Maar juist wanneer het platteland geconfronteerd wordt met afnemende middelen zullen dergelijke kwesties steeds vaker de kop opsteken. Dit is een groot obstakel in de oproep voor een zelfvoorzienend platteland. De regionale samenwerking die dit vereist, is in veel gebieden immers nog lang niet in de gewenste staat van harmonie.

Misschien moeten we daarom juist groter gaan denken. Zowel de stad als het platteland zijn van ons allemaal, en we betalen ook allemaal belasting om beide mooi en leefbaar te houden. In een gemondialiseerde wereld betoogt niemand dat Nederland zelfvoorzienend zou moeten zijn. Een pleidooi voor autarkie in een open economie als de Nederlandse zou immers tot een forse welvaartsdaling leiden. Laten we dat dan ook niet doen voor de kwetsbaardere delen van Nederland, maar in plaats daarvan nadenken over hoe we de taart – bij voorkeur op een duurzame manier – zo groot mogelijk maken, zonder te vergeten dat we die vervolgens eerlijk verdelen.

—

In Agora 2011-4 staat de toekomst van het platteland centraal. De diverse auteurs van dit themanummer reflecteren vanuit verschillende invalshoeken op de huidige staat en de toekomst van het platteland.

Alle foto’s in het artikel zijn van Koen Elzerman

Structurele leegstand
Het feit dat de Nederlandse Bank begin 2012 met een waarschuwing komt over de structureel hoge leegstand op de kantorenmarkt, roept direct de vraag op onder welke steen de bank het afgelopen decennium heeft geleefd? De leegstandcijfers schommelen al jaren rond de 15 procent. Het is op zich normaal dat de bouwwereld pieken en dalen kent in leegstand en schaarste. Bij een niet elastisch product als beton, baksteen en bureaucratische procedures heeft de varkenscyclus vrij spel. Het afgelopen decennium was in zoverre bijzonder dat zowel in periode van economische groei als neergang de leegstand zo hoog bleef. Over het waarom zijn boekenkasten vol geschreven: het alom aanwezige goedkope krediet leidt tot een pervers systeem van continue bouwwoede zonder daadwerkelijk vraag naar kantoren. De vastgoedcrisis waar DNB voor waarschuwt is feitelijk al jaren aan de gang, alleen de financiële effecten zijn tot heden nog weinig zichtbaar.

In Nederland staan miljoenen vierkante meters kantoor leeg die nooit meer zullen worden verhuurd. Dat is niet leuk voor steden die tegen die rotzooi aankijken, en niet leuk voor de eigenaar die de kantoren op de balans hebben staan. Langzaamaan hebben veel steden de afgelopen jaren al een zeer restrictief beleid voor nieuwbouw gevoerd. De beleggers van waardeloze panden gaven echter niet of nauwelijks thuis in het afboeken van hun bezit. De Nederlandse Bank had dit al jaren geleden kunnen en moeten signaleren. Als de waakhond eerder was opgetreden dan was de kantorenmarkt vandaag minder verziekt geweest.

De Nederlandse Bank kan zich niet permitteren dat opnieuw een crisis over het hoofd wordt gezien. Dan liever mooi weer spelen en oud nieuws verpakken in een onheilspellend bericht.

Mooi weer
Dat brengt me direct op een volgende kanttekening bij het ‘nieuwsfeit’ van DNB. Het is natuurlijk geen toeval dat juist nu dit bericht naar buiten wordt gebracht. Ten eerste heeft De Nederlandse Bank de afgelopen jaren heel wat krediet verspeeld door een (hoe zeg je dat netjes) beperkte rolopvatting over de toezichthoudende taak. De commissie De Wit moet het eindrapport nog afronden, maar het ziet er naar uit dat het optreden van DNB rond ABN Amro geen schoonheidsprijs verdient. Of neem de toestemming van DNB aan Icesave, waarmee honderden miljoenen aan Nederlands spaargeld is verdampt.

De Nederlandse Bank kan zich niet permitteren dat opnieuw een crisis over het hoofd wordt gezien. Dan liever mooi weer spelen en oud nieuws verpakken in een onheilspellend bericht. Zo kan men gedacht hebben. Had dan eerder aan de bel getrokken. Aan een waakhond die pas gaat blaffen als de boef al is vertrokken, hebben we niets.

Winstwaarschuwing
Een tweede reden om de timing van het bericht tegen het licht te houden is een aanstaand rapport van Europese Commissie over de Nederlandse huizen- en hypotheekmarkt. Dit rapport dat over een paar weken verschijnt, zal antwoord geven op de vraag of de Nederlandse hypotheekschuld een te zware druk legt op de economie. De Europese cijfers zijn grotendeels afkomstig van De Nederlandse Bank. Het lijkt me daarom goed om het bericht van DNB te beschouwen als ‘winstwaarschuwing’ voor het Europese rapport. De Nederlandse bouwsector leeft veel te veel op krediet en heeft daarmee een schadelijk effect op de Nederlandse economie. De reactie van de ratingbureaus is voorspelbaar. Het zou zo maar kunnen dat Nederland over een paar weken de ze geliefde triple A status kwijt raakt. Uit het bericht over de vastgoedcrisis maak ik op dat de Nederlandse Bank het antwoord al weet. In een adem wordt de schuld gelegd bij de zeepbel van de kantorenmarkt.

De gevel van de Nederlandse Bank is recent (knap) opgeknapt, het blijft een spiegelpaleis. De Bank zou er goed aan doen om bij een waarschuwing voor een vastgoedcrisis zelf in de spiegel te kijken naar de eigen rol bij de totstandkoming van deze crisis.

In die nieuwe Omgevingswet worden tientallen wetten opgenomen zoals de Wet op de Ruimtelijke Ordening (Wro) en de Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht (WABO). Daarnaast gaan honderden maatregelen en regelingen die betrekking hebben op de fysieke omgeving deel uitmaken van de nieuwe wet.

De belangrijkste doelen van deze operatie zijn versobering, meer samenhang tussen wettelijke kaders en een minder complexe bestaande wetgeving. Zoals de beleidsbrief al verklapt; het moet ‘Eenvoudig (en) Beter’. Daarnaast moet de nieuwe Omgevingswet en passant ook het omgevingsrecht ‘krimpproof’ maken. Het moet mogelijk worden om wetten en regels die nu een effectieve aanpak van bevolkingsdaling in de weg staan, aan te pakken en aan te passen.

In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu voerde Regioplan een analyse van gevoelde knelpunten uit. Los van knelpunten in de regelgeving kwamen we ook inspirerende voorbeelden uit het buitenland tegen van experimenten met wet en regelgeving. Deze vernieuwende ideeën kunnen juist in krimpregio’s van pas komen.

Planschade
Een vraagstuk waarmee op dit moment al veel krimp- en anticipeerregio´s worstelen, is het verminderen van het toekomstig aanbod aan woningen. Het gaat dan om woningen die al gepland zijn er waarvoor zelfs al grond is uitgegeven en om gronden die een woonbestemming hebben en waar in potentie woningen kunnen verrijzen. Nieuw aanbod in die regio’s leidt echter vooral tot leegstand. Daarom is het gewenst om bestaande bouwplannen in te trekken en om bouwmogelijkheden uit bestemmingplannen te schrappen. In jargon heet dit het wegbestemmen van plancapaciteit.

Het reduceren van bestaande plancapaciteit kan aanleiding zijn voor financiële schadeclaims (planschade). In de nieuwe Omgevingswet is (rechts)zekerheid van groot belang. De wet zal rekening moeten houden met bestaande rechten, maar zal zeker mogelijkheden moeten bevatten tot bestemmingswijzigingen en het intrekken van bouwplannen. Daarnaast zullen gemeenten en provincies in hun openbare beleidsstukken, zoals structuurvisies, uitgebreid aandacht moeten gaan besteden aan krimp en de gevolgen daarvan. Hiermee maakt de overheid aan marktpartijen de urgentie van krimp duidelijk en kan een bestemmingswijziging niet meer als een verrassing worden ervaren. Met andere woorden, als krimp beter te voorzien is, neemt het risico op planschade-claims af.

Sloopkosten
Een ander knelpunt in krimpgebieden is het ontbreken van kostendragers in geval van grootschalige sloop. Herstructurering in krimpgebieden betekent ook het terugbrengen van de woningvoorraad. Dus: aankopen, slopen, herinrichten, inrichten openbare ruimte et cetera. Dat kost geld, alleen voor Noordoost Groningen al bijna 900 miljoen euro, volgens berekeningen van de provincie. In krimpgebieden staan tegenover sloop vaak geen directe inkomsten uit nieuwbouw, maar elders in de gemeente of provincie is soms nog wel sprake van enige bouwactiviteit. De huidige Grondexploitatiewet (Grexwet) maakt het mogelijk om af te dwingen dat de ontwikkelaar in het ene gebied meebetaalt aan de (sloop)kosten in een ander gebied. In de nieuwe Omgevingswet moeten de mogelijkheden uit de huidige wetgeving zeker terugkomen, zodat van ontwikkelaars een bijdrage kan worden gevraagd voor sloop elders in de gemeente (of regio). Een dergelijke verevening zou deel moeten uitmaken van een heldere programmatische aanpak.

Experimenteerruimte
In het beleid gericht op het begeleiden van krimp wordt in de krimpregio’s  wet- en regelgeving vaak als te beklemmend ervaren. Er is behoefte aan meer experimenteerruimte om nieuw beleid te kunnen ontwikkelen. Te overwegen valt daarom om met de krimpregio’s aan te sluiten bij de ontwikkelingsgebieden zoals die in de Crisis- en Herstelwet worden onderscheiden. In die gebieden is het mogelijk om ruimtelijke procedures te vereenvoudigen en versnellen wanneer het de economische ontwikkeling ten goede komt.

Maar het is spannender is het om te gaan denken in de geest van een Deens initiatief: ‘Right to Challenge’. Professionele publieke instellingen en organisaties kunnen met hulp van dit recht een verzoek indienen om specifieke wet- of regelgeving die veel administratieve rompslomp met zich meebrengt, tijdelijk buiten werking te stellen. De betreffende instelling doet een voorstel voor een alternatieve werkwijze met minder lastendruk. Werkt het, dan wordt na enige tijd bezien of het structureel gemaakt kan worden.

Variaties op Right to Challenge zijn recent ook in de Engelse ‘Localism Act’ (van kracht voorjaar 2012) neergelegd. Eén onderdeel daarvan is dat bedrijven, burgers, professionals, instanties en medeoverheden de ruimte krijgen om alternatieven te bieden voor bestaande overheidsdienstverlening. Wie van mening is dat lokale overheidsdiensten op een effectievere (betere kwaliteit) en efficiëntere (minder kosten) kunnen worden uitgevoerd, krijgt het recht hier op te bieden in een openbare aanbesteding. Het beheer van de buitenruimte of leegstaande panden kan daarvan een voorbeeld zijn. Zeker in krimpgebieden, waar bepaalde publiek gefinancierde diensten dreigen te verdwijnen, kan dit een kans bieden.

Modern burgerschap
In diezelfde Localism Act is ook het begrip ‘Neighbourhood planning’ vastgelegd. Met ‘Neighbourhood planning’ krijgen lokale gemeenschappen (buurten, dorpen) meer mogelijkheden en rechten om hun eigen ruimte vorm te geven. Via een referendum kan zo een ‘grass roots’  bestemmingsplan van kracht worden.

Een derde element uit de Act is de verruiming van de zogenaamde Infrastructuur belasting. Tot voor kort moesten ontwikkelaars belasting betalen om de aanleg van infrastructuur rond de woningen te bekostigen. De Localism Act maakt het mogelijk deze belasting ook voor andere doelen binnen de gemeenschap aan te wenden. Een vorm van vervening dus, zoals boven besproken.

In alle gevallen zijn twee randvoorwaarden essentieel: het algemeen belang mag niet wordt geschaad en de taken moeten conform het doel van de wet worden uitgevoerd. Deze aanpak, die een invulling biedt voor hedendaags burgerschap, kan ook in krimpregio’s mogelijkheden bieden tot maatwerk. De ministeries van BZK en EL en I hebben al aangegeven dat er pilots van start gaan met dit principe.

De concept Omgevingswet verwachten we over een paar maanden. Wanneer die verschijnt, is er tijd om hem te toetsen op krimpbestendigheid. Tot die tijd zijn nieuwe knelpunten en oplossingen hiervoor welkom.

Het meest voorkomende woord in het boek is waarschijnlijk ‘urban fabric’. Daarmee doelt Gadet op het gebied van de gesloten bouwblokken, hoewel hij dit begrip zelf vreemd genoeg nauwelijks noemt. Gesloten bouwblokken in hoge dichtheid, met flexibele plinten langs straten waar auto’s niet domineren, dat zijn de stedenbouwkundige generatoren voor de levendigheid en diversiteit waar Gadet zo van houdt. Dit potentierijke gebied houdt op waar de tuinsteden beginnen: zo ongeveer langs de ring A10. Aan de hand van vele persoonlijke observaties en anekdotes, gelardeerd met wetenschappelijk materiaal, toont hij de kracht van de echte stad en de zwakte van de tuinstad.

Waterscheidingen
Gadet haalt een exemplarisch punt in de Jan Evertsenstraat aan als overgang van ‘zijn’ urban fabric naar de westelijke tuinsteden. De blik naar het westen verschilt levensgroot van die naar het oosten. Deze inderdaad vaak plotselinge overgangen van stad naar tuinstad hebben mij ook altijd gefascineerd. Omdat ik vroeger regelmatig met tram 2 reisde, was de Heemstedestraat bij de Westlandgracht altijd mijn “180-gradenplek”, zoals Gadet het noemt. Naar de ene kant keek ik richting het fraaie, besloten Hoofddorpplein, precies de andere kant op rolde de onherbergzaamheid zich voor mij uit. Desolaat groen met een gebrek aan schaarste. Die waterscheidingen tussen de hoopvolle en de hopeloze stad zijn in veel Westerse steden te vinden bij de bouwfases van rond de Eerste Wereldoorlog. Daarna begon de tuinstadideologie aan haar indrukwekkende en vrijwel onafgebroken zegetocht.

Slopershamer
Gadet suggereert in ‘Terug naar de Stad’ zo nu dan een gedeeltelijke sloop van die vermaledijde tuinsteden. Begrijpelijk, maar niemand minder dan Jane Jacobs verkondigde dat het intact laten van achterbuurten een belangrijke sleutel was tot rehabilitatie ervan. Juist zij trok ten strijde tegen sloopplannen van gemeentelijke overheden die sociale netwerken onherstelbaar uiteenrukten. Hoe ironisch dat een van haar grootste aanhangers nu ook de slopershamer voor volkswijken propageert! Misschien is een behoedzame aanpak van de westelijke tuinsteden daarom geloofwaardiger en bovendien meer in lijn met recente denkwijzen als ‘organische wijkontwikkeling’.

Poeldijkstraat 249, "mijn" 180-graden plek, foto: Vijay Chander Sounderarajan (www.vijaychander.net)

Gentrification
Een van de interessantste hoofdstukken in de Death and Life van Jane Jacobs behandelt de selfdestruction of diversity. In populaire grote steden als Amsterdam zien we nu inderdaad het spook van de gentrification opduiken. Als dat zo doorgaat, dan worden de steden ontoegankelijk voor de gewone man. Weg diversiteit. Gadet is wel erg optimistisch als hij stelt dat het aanhouden van sociale huurwoningen binnen de ring A10 dit zorgpunt kan wegnemen. Want schaarste moet altijd worden betaald. Is het niet in geld, dan in tijd. Wat is er toegankelijk aan woningen waarvoor je twintig jaar moet wachten voor je erin mag? Wie eenmaal zo’n goedkope parel heeft bemachtigd, staat ‘m nooit meer af. Kortom: de enige echte remedie tegen selfdestruction is het aanbod vergroten waar zoveel vraag naar is, waardoor de prijzen kunnen zakken: de uitrol van de urban fabric dus. Jos Gadet slaat toch weer de spijker op de kop.

Economie
Gadet onderstreept vaak het economische belang van de diversiteit van de urban fabric. Ik zou willen dat het anders was, maar empirisch bewijs daarvoor kan ik ook in zijn boek maar moeilijk vinden. Tegenvoorbeelden zijn er te over: steden als Houston, Los Angeles en Brisbane zijn zeer welvarend en sterker groeiend dan Amsterdam, terwijl die de belichaming zijn van anti-stedelijkheid. Of neem Eindhoven: de slimste stad ter wereld, maar op modernistische leest geschoeid. Deze steden lijken het levende bewijs voor Gadets nachtmerrie: er is helemaal geen urban fabric nodig om economisch succesvol te zijn. Maar we kunnen wat dit punt betreft nog dichter bij huis blijven. Het valt namelijk op dat Gadet Buitenveldert in zijn boek vrijwel volledig negeert. Boze tongen zouden kunnen beweren dat hem dat goed uitkomt. Het succesvolle Buitenveldert bewijst volgens verschillende tuinstad-adepten immers dat tuinsteden niet per definitie uitgroeien tot poelen van verderf en dat Gadet dus een beetje overdrijft.

Misschien doen liefhebbers van de diverse stad er daarom goed aan om economische argumenten te laten voor wat ze zijn. Die zijn ook eigenlijk niet nodig. De urban fabric is waardevol, omdat zoveel mensen zich er zo goed bij voelen. Omdat, zoals Gadet stelt, Amsterdam binnen de ring de duurste – dus meest gewilde – woningmarkt per vierkante meter van Nederland is – en dat terwijl het per auto het slechtst bereikbaar is. Voorts omdat miljoenen toeristen als bijen op de honing van urban fabrics afkomen, en Almere en Zoetermeer reserveren voor verkiezingen voor ‘lelijkste plek van Nederland’. Aangezien toeristen zich in hun keuzegedrag bij uitstek laten leiden door gevoel voor aantrekkelijkheid, is de ‘toeristenindex’ vaak een waardevolle maat voor kwaliteit en gewildheid.

Neergang en opkomst
Helaas heeft Jos Gadet een van mijn meest prangende vragen grotendeels onbeantwoord gelaten: waarom worden steden nu pas weer zo gewild? Waarom waren ze rond 1970 minder populair? Gadet noemt slechts de economische teruggang van toen. Maar we hebben nu ook economische teruggang. Ik ben zoekende naar andere oorzaken, met name op het terrein van tijdgeest, cultuur, de waardering voor automobiliteit, of het verlangen naar oorspronkelijkheid. Ik daag Gadet en anderen uit om daar ook naar op zoek te gaan.

Dit alles laat onverlet dat Jos Gadet een knap en, mede vanwege de persoonlijke stijl, onderhoudend boek heeft geschreven. Het is soms heerlijk om je bij het lezen schaamteloos te wentelen in je eigen gelijk. Net zoals ik ervan geniet om in urban fabrics rond te lopen, genoot ik bij het lezen van de pleitbezorger ervan.

—

Terug naar de stad; Geografische portret van Amsterdam, Jos Gadet, SUN/Trancity, Amsterdam, 2011, Vormgeving: Piet Gerards (omslag), Steven Boland (Binnenwerk)

Lege kantoren en een tekort aan woningen zijn twee verschillende problemen, die elk om eigen oplossingen vragen. Oplossingen die beiden kansen creëren voor de stad.

Flexibel
Kantoren verbouwen tot woningen voor jongeren of senioren. Het klinkt logisch. Want het programma van een zorggroep past in een vrij indeelbare kantoorvloer. En voor studenten kan een openplattegrond met kolommen worden veranderd in kleine units met wanden ertussen. Een nieuwe gevel kan het gebouw een passende uitstraling geven. Het lijkt eenvoudig, dus waarom gebeurt het dan niet?

De transformatie blijkt in de praktijk niet zo eenvoudig. Een herbestemming moet je betrekkelijk snel kunnen uitvoeren. De noodzakelijke aanpassingen moeten ook in verhouding staan tot het effect dat ermee bereikt wordt. Die verhouding is nu veel te scheef. De gevel is toevallig het meest dure onderdeel van een gebouw. Zomaar vervangen voor een ‘leuke uitstraling’ kan niet.

Daarnaast horen bij een woonfunctie ook buitenruimtes. Balkons achteraf aan een oud kantoorcomplex ophangen brengt technische risico’s met zich mee. Praktisch gezien is serieuze en duurzame herbestemming van kantoren te duur, complex en risicovol.

De situatie is vergelijkbaar met de aftakeling van grote industrieterreinen en havengebieden. In de zeventiger jaren kon niemand het zich nog voorstellen, maar nu profiteert de Europese stad van prachtige, herontwikkelde industriegebieden.

Wie wil hier wonen?
De meest wezenlijke vraag is dan nog niet eens gesteld: wie wil hier eigenlijk wonen? Kun je studenten en ouderen zomaar in oude kantoren stoppen? De emancipatie van de woonconsument gaat door. Zelfs als deze consument al in een verzorgingstehuis zit. Het is niet voor niets dat zelfs zorgaanbieders zich grote zorgen maken over de toekomst van hun huidige instituten. Weinig zorggebouwen halen de afschrijvingstermijnen waarvoor ze ooit gebouwd zijn. Niet omdat ze technisch verouderd zijn, maar omdat ze niet meer voldoen aan de manier waarop mensen willen wonen.

Wat verwachten we dan van kantoorgebouwen? Het zijn vaak wezenloze gebouwen, omgeven door grote parkeerterreinen in een omgeving waar je niet dood gevonden wilt worden. Het is daarom trekken aan een dood paard om de behoefte aan extra woonruimte voor bepaalde groepen te koppelen aan leegstand van kantoren. Het zijn twee verschillende problemen die elk om een eigen aanpak vragen.

Verouderde woongebouwen
Om op korte termijn te kunnen voorzien in extra studenten- of zorgwoningen is het veel eenvoudiger om je te richten op de grote voorraad verouderde woongebouwen in Nederland. De naam zegt het namelijk al: woongebouwen zijn stedenbouwkundig en architectonisch gemaakt om in te wonen. Hierdoor zijn ze ook veel eenvoudiger geschikt te maken voor specifieke woonvormen. Bovendien zijn nieuwe bewoners precies wat oude wijken nodig hebben. Bestaande buurten vitaal houden, dat is altijd beter dan mensen verplaatsen naar een kantorenpark.

Modegevoelig
Het leegstaande kantoorvastgoed, is vooral een gigantisch probleem voor banken en beleggers. Kantoren zijn zogenaamd flexibel. Maar als je er goed naar kijkt, is het heel specifiek en modegevoelig vastgoed. Om de tien jaar komt er een nieuw concept, waardoor het voorgaande meteen het onderspit delft. Daarom staat er ook zoveel leeg: er wordt steeds weer bijgebouwd, en het nieuwste is het beste. Dat had misschien anders gekund, maar nu het zover is gekomen moeten we op zoek gaan naar oplossingen. Die komen in beeld als we onze blik verruimen en we niet het kantoorgebouw, maar het kantoorgebied als uitgangspunt nemen.

Stedenbouwkundige reserveringen
Kantoorparken zijn stuk voor stuk stedenbouwkundige reserveringen. Ze liggen binnen de bebouwde kom en op strategisch interessante plekken. Plekken om terug te veroveren voor de meest belangrijke functie die de stad kent: wonen. Om dit te bereiken is een visie nodig, die het niveau van het huidige vastgoed overstijgt. De situatie is best vergelijkbaar met de aftakeling van grote industrieterreinen en havengebieden in de directe nabijheid van de steden. In de zeventiger jaren kon niemand het zich nog voorstellen, maar nu profiteert de Europese stad van prachtige, herontwikkelde industriegebieden. In die tijd trok het vergankelijke van de oude industrieterreinen een nieuwe cultuur aan. Nu geloven we bij het zien van een kantoorpark net zo weinig in de toekomstwaarde als men dat toen dacht van oude havenloodsen. Kan het systeemplafond van de kantoren het equivalent worden van de roestige buizen van een oude staaloven? Al die kubieke meters leegstaand vastgoed vormen in ieder geval prachtige plekken voor het stedelijke experiment.

Experimenten organiseer je niet, dat moet je laten gebeuren. Het voordeel van de oude industrieterreinen was dat ze groot en onoverzichtelijk waren. Het werden vrijplaatsen en die werden veroverd. Leegstaande kantoorparken worden daarentegen streng bewaakt, omdat beleggers denken dat het netjes moet blijven voor het geval dat het ooit allemaal weer goed komt. In het kader van het langetermijnperspectief kun je zulke gedachten beter loslaten. Dan krijg je de onverwachte veroveringen die nodig zijn. Misschien komt er een groep seniorenkrakers die tegen die tijd de zorg niet meer kunnen betalen. Of grijpt het RUIMTEVOLK zijn kans en brengt alle beschouwingen over organische stedenbouw direct en ter plekke in de praktijk?

Slopen kan altijd nog
Als je de lege kantoorgebieden de tijd en het onverwachte niet wilt gunnen rest er maar één ding: sloop. Ook dan is de opgave om deze gebieden te transformeren complex en ingewikkeld door de meest uiteenlopende belangen en eigendomssituaties. Maar uiteindelijk staat zelfs bij volledige sloop de benodigde inzet veel meer in verhouding tot de effecten die het nieuwe kan opleveren voor de kwaliteit van onze leefomgeving.

—

Alle foto’s in het artikel: kantoorgebied Bergwijkpark in Diemen. foto’s:  KAW Architecten en adviseurs

Stedelijke regio’s (NAi 2011) is het vervolg op De Grenzeloze Regio (SDU uitgevers 2007) en is de afronding van drie jaar Forum Stedelijke Regio’s, een lerend netwerk van bestuurders en wetenschappers. De Grenzeloze Regio ging vooral in op de vraag ‘waarom zou je regionaal samenwerken?’ Het antwoord was, kort door de bocht, omdat de regio nou eenmaal als een ruimtelijke en economische eenheid functioneert en er op dat (vloeibare) schaalniveau veel kansen liggen. Het nieuwe boek levert opnieuw bewijs voor dit standpunt. Maar het zwaartepunt ligt ditmaal op de vraag ‘hoe doe je dat dan?’

Ruimtelijk ontwerp
Die hoe-vraag komt om te beginnen voort uit het ontbreken van de adequate bestuurlijke arrangementen binnen het huis van Thorbecke. In toenemende mate blijkt noch de gemeente noch de provincie het juiste schaalniveau. De oplossing wordt gevonden in bijvoorbeeld verlengd lokaal bestuur of meer informele gremia. Zelfs als dit goed functioneert, kan de regio op de buitenwacht overkomen als ‘een hoop bestuurlijke drukte van twijfelachtig democratisch allooi’. Niet in de laatste plaats omdat de bestaande gremia zich parallel of serieel ook nog over het thema wensen uit te spreken. Het thema bestuurlijke lichtheid wordt in Stedelijke regio’s dan ook opnieuw uitgewerkt.

Voor een vitale regio is om te beginnen een aantrekkelijk en gevarieerd woonklimaat in een goed ontsloten gebied noodzakelijk. Deze twee thema’s worden verder uitgewerkt in het boek. Openbaar vervoer is, zo luidt de stelling van Rob van der Bijl, de ruggengraat van en het ordenend principe binnen de regio. Daan Zandbelt en Liesbeth van der Pol stellen dat ruimtelijk ontwerp moet plaatsvinden op regionale schaal. Allerhande professionals (architecten, journalisten, stedenbouwers, bestuurders, planologen en ontwerpers) komen aan het woord in over het algemeen lezenswaardige bijdragen. De zo opgebouwde academische rationaliteit laat weinig ruimte voor twijfel over de regio als relevant schaalniveau voor ruimtelijk-economische ontwikkelingen.

Scoren
Toch blijkt het hoe een lastig vraagstuk. Uiteraard is er de remmende kracht van bestaande instituties die vrezen dat hun macht wordt uitgehold. Maar bovenal kampt de regio met een vergelijkbaar dilemma als Europa: het is geen schaalniveau waaraan burgers en bedrijven (bewust) hun identiteit ontlenen. Onder electorale druk dreigt daardoor een spagaat tussen wat goed is voor de regio en wat goed is voor de eigen gemeente of provincie. Bij thema’s die daadwerkelijk een regionale relevantie hebben, zou dit een paradox moeten zijn. Maar in de praktijk zijn er weinig prikkels om regionaal te scoren; het regionaal belang blijkt voor menig lokaal bestuurder slecht verkoopbaar.

Het boek besteedt aandacht aan de institutionele en instrumentele kant van regionale samenwerking. Klaartje Peters levert bijvoorbeeld een interessante bijdrage over het Deense systeem van regionale belasting. In de epiloog stelt Jaap Modder dat bestuurlijke hervormingen noodzakelijk zijn, maar dat de huidige oplossingen zoals een ‘grand design’ (het opheffen van de bestuurlijke legitimiteit van de regio door het kabinet) of kleine aanpassingen (gemeentelijke herindelingen) niet het gewenste effect zullen hebben.
Voor goede samenwerking is een flinke dosis sterrenstof nodig. Veel hangt af van de kwaliteit van betrokken personen om te kunnen schakelen tussen schaalniveaus en het vermogen om de ruimtelijk-economische (en sociale) ontwikkelingen in de regio te kunnen lezen. Een heel hoofdstuk is ingeruimd voor het thema Verleiding. Dit is een interessante invalshoek omdat het tegenkrachten voor een belangrijk deel buitenspel kan zetten.

Hoe nu verder
Stedelijke Regio’s is een fraai vervolg op De Grenzeloze Regio. De vormgeving is, zoals je van NAi mag verwachten, puik. De stukken zijn goed leesbaar en bewandelen interessante en nieuwe paden. Tegelijk laat het me ook achter met een bang hart. De academische evidentie is er en het aantal mensen dat regionaal denkt en handelt, groeit. Maar de tegenkrachten zoals initiatieven om de stadsregio’s af te schaffen en een Randstadprovincie op te richten, zijn er evenzeer. In een complexere wereld zien we overal het streven naar gesimplificeerde oplossingen. Regionale samenwerking is een exponent van een complexere wereld, maar past (vooralsnog) niet binnen ééndimensionale reacties op deze complexiteit. Daarnaast valt te bezien of het precaire evenwicht tussen eigen en algemeen belang stand houdt in tijden van schaarste en krimp. Sceptici zullen zich afvragen of regionale samenwerking bestand is tegen de crisis. Regio-believers zullen betogen dat regionale samenwerking juist kan bijdragen aan de oplossing ervan. Het bewijs van dat laatste zie ik met optimisme tegemoet.

—

Stedelijke regio’s. Over informele planning op een regionale schaal
Jeroen Saris, Pieter van Ree, Jaap Modder en Marjolein Stamsnijder (redactie)
(NAi uitgevers 2011)

Op de valreep voor het kerstreces stemde de ministerraad in met het wetsvoorstel van minister Spies dat het kooprecht voor huurders regelt. Woningcorporaties worden verplicht om minstens driekwart van de woningvoorraad voor de marktprijs te koop aan te bieden aan zittende huurders. “Het kooprecht vergroot voor de zittende huurders de keuzevrijheid en geeft hen meer zeggenschap en verantwoordelijkheid voor de eigen woon- en leefomgeving”, aldus de minister. Toegegeven, het recht op koop past in de overtuiging van het kabinet dat alles en iedereen zelfredzaam moet zijn. Het zijn echter de corporaties, gemeenten en huurders in kwetsbare wijken die de rekening gepresenteerd krijgen.

Woningvoorraad
Laten we eerst kijken naar de effecten op de woningvoorraad. In een artikel op RUIMTEVOLK betoogden we in oktober 2010 al dat het kooprecht ruimtelijke segregatie in de hand werkt. Dat betoog is nog onverminderd actueel. Gaandeweg zullen steeds meer sociale huurwoningen in gewilde stadswijken in handen komen van particulieren. Daar is de kans op vermogenswinst het grootst en dat weten huurders- deels scheefwoners die hun inkomen zagen stijgen sinds ze hun huurwoning betrokken. Het gevolg is dat over 25 jaar in deze wijken nauwelijks meer sociale huurwoningen zullen overblijven. Lage inkomensgroepen zullen dan aangewezen zijn op de minst populaire wijken.

Corporaties
Woningcorporaties zullen ondervinden dat het nog maar weinig zin heeft om toekomstplannen voor wooncomplexen te maken als hun bezit verder versnipperd raakt door verkoop van huurwoningen. Ze dreigen hun bezit op sleutelposities te verliezen. Wanneer huurders van appartementen hun kooprecht opeisen, wordt complexmatige renovatie of sloop/nieuwbouw een bijna onmogelijke opgave. Bij sloopplannen moeten de kopers immers worden uitgekocht en het vaststellen van plannen voor renovatie (en zelfs regulier onderhoud) kan problematisch worden als corporaties hun meerderheidsbelang in de Vereniging van Eigenaren verliezen.

Particulier bezit in de Zuiderzeewijk, Lelystad, Foto: Matthijs Uyterlinde

Huurdersmentaliteit
Dan de doelgroep zelf. Impliciet veronderstelt de minister dat huurders, wanneer ze hun huurwoning kopen, transformeren tot betrokken bewoners die bereid zijn te investeren in hun woning en woonomgeving. Waarop deze gedachtegang is gebaseerd, vermeldt het kabinet niet. Wel is duidelijk dat er verschillende zwarte zwanen zijn, die niet veronachtzaamd mogen worden.

Dat blijkt zowel onderzoek dat wij de afgelopen maanden in opdracht van de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoerden naar de aanpak van de zogeheten ‘bloemkoolwijken’ uit de jaren ’70 en ‘80 -, waar de afgelopen decennia bovengemiddeld veel corporatiewoningen zijn verkocht – als uit eerdere studies. Kopers van sociale huurwoningen zijn nogal eens geneigd een ‘huurdersmentaliteit’ aan de dag te leggen. Het belangrijkste motief om hun woning te kopen, was het beteugelen van hun woonlasten. Bij een lange rentevastperiode vallen deze lager uit dan de jaarlijks stijgende huren. Van de onderhoudsplicht die daarbij hoort, is echter niet iedereen zich bewust.

Sociale problemen
In de onderzochte woonerfwijken behoren veel eigenaarbewoners tot de lagere middeninkomens. Velen van hen zien niet de urgentie om te investeren in het onderhoud van hun woning. En door hun beperkte financiële armslag is de deelname aan collectieve particuliere woningverbetering minimaal. Het gevolg is dat de staat van onderhoud van de particuliere voorraad in verschillende onderzochte bloemkoolwijken matig is. In enkele wijken kwamen bovendien serieuze sociale problemen  – zoals schulden, verslaving en huiselijk geweld – aan het licht tijdens huisbezoeken die bedoeld waren om particulieren te informeren over woningverbetering.

Tweedeling
We concluderen dat het recht op koop niet leidt tot prachtwijken. Sterker nog, het zal de tweedeling op de woningmarkt vergroten. In kwetsbare wijken leidt het tot groeiende concentraties van lage inkomens en kansarmoede, terwijl corporaties hun greep op deze wijken verliezen. Strategisch voorraadbeleid wordt onmogelijk, met het gevolg dat deze wijken zich nauwelijks meer aan hun achterstandspositie kunnen ontworstelen. Vooral in de goedkopere particuliere voorraad dreigt verpaupering. En doordat starters in hun eigen huurwoning de stap naar koop kunnen zetten, zal de woningmarkt nog verder stagneren. Want wie kan er nog doorstromen als de vraag naar starterswoningen verder inzakt?

Intussen onderzoekt de corporatiesector mogelijkheden om het wetsvoorstel juridisch te dwarsbomen. Ook de Woonbond verklaarde na een ledenraadpleging tegen het voorstel te zijn, omdat in de huidige markt juist behoefte is aan voldoende betaalbare huurwoningen. Bovendien is minder dan 20 procent van de sociale huurders überhaupt financieel in staat de eigen huurwoning te kopen. Afgezien van het kabinet en enkele tevreden scheefwoners, zit dus eigenlijk niemand op het kooprecht te wachten.

—

Het onderzoek naar de aanpak van bloemkoolwijken wordt begin 2012 door de SEV gepubliceerd.

Foto boven: Particulier bezit in Bargeres, Emmen, Foto: Matthijs Uyterlinde

Cashflow
Integrale gebiedsvisies worden nog volop gemaakt. Een visie hebben kost immers geen geld. Zodra er echter met euro’s gewapperd moet worden voor ontwikkeling, valt het stil. Integrale gebiedsontwikkeling is uit de mode. Bij gebrek aan investeringskapitaal moet namelijk alles wijken voor de cashflow. Een systeem waarbij het geld eerst verdiend moet worden, voor het mag worden uitgegeven, laat geen ruimte voor grote gebiedsontwikkelingen. Ruimtelijke belangen die geld kosten in plaats van geld opleveren, trekken al helemaal aan het kortste eind. Zo is de mislukte klimaattop in Durban het zoveelste bewijs dat milieu ‘uit’ is. Zeker nu de grote winstmakers van gebiedsontwikkeling – kantoren en dure woningen – uit de gratie zijn geraakt, is er nauwelijks ruimte voor opgaven waar geld bij moet worden gelegd.

De voorzichtige liefde van de jaren ’90 tussen publieke en private partijen is enigszins bekoeld. Wie heeft het nog over gezamenlijke ontwikkelingsmaatschappijen? Veel te risicovol. Het adagium van deze tijd is eerder ‘schoenmaker houd je bij de leest’. Het is niet dat de twee bloedgroepen niet samenwerken. Integendeel. Maar de nadruk ligt sterker op de publiekrechtelijke taken van de overheid en de invulling door marktpartijen.

Postzegelontwikkeling
Gebieden van enige omvang die in één keer worden ontwikkeld, zijn al helemaal niet meer van deze tijd. Uit het oogpunt van overzichtelijkheid, fasering, risico’s, verkoop en financiering is de schaal van ontwikkeling drastisch verkleind. Voor de financiering van postzegelplannen gaat de bank nog wel open. Investeringen op het niveau van hele stadswijken in één keer zijn bijna onmogelijk.

Op zich is er natuurlijk niets mis met postzegels. Een aantal postzegelplannen naast elkaar of gefaseerd in de tijd kunnen leiden tot interessante ruimtelijke ontwikkelingen. Maar het heeft weinig meer te maken met gebiedsontwikkeling.

Themaontwikkeling
Klagen over de crisis mag volkssport nummer één zijn, gelukkig draaien er in Nederland tenminste nog hijskranen. Ruimtelijke ontwikkeling staat niet stil, ook al gaat dit niet meer op de schaal van gebiedsontwikkeling. Naast schaalverkleining door postzegelplannen is er nog een andere trend zichtbaar: themaontwikkeling. Steeds vaker maken de aloude ruimtelijke functies van de plankaart (wonen, werken, verkeer, bedrijven etc. ) plaats voor het ruimtelijk faciliteren van bijzondere doelgroepen en thema’s. Neem bijvoorbeeld studentenwoningen. Iedere zichzelf respecterende studentenstad heeft het vergroten van het aanbod studentenwoningen naar zich toe getrokken. Het resulteerde een paar weken geleden in een convenant tussen minister Donner, gemeenten, onderwijsinstellingen en de vastgoedsector om de komende jaren 16.000 studentenwoningen te bouwen. Hoewel het een belachelijk laag aantal is in vergelijking met de honderdduizenden studenten die jaarlijks op zoek zijn naar woonruimte, toont het convenant de aandacht voor het bouwen voor bijzondere doelgroepen

Een ander voorbeeld van een thema dat in de spotlight van plannenmakers staat, is energie. De tijd dat energiebedrijven vooral oog hadden voor het stopcontact en de afname door de consument is voorbij. De afgelopen jaren is de aandacht – niet in de laatste plaats door de druk van de consument – verschoven naar de voorkant van het proces: de opwekking van de energie zelf. Energiebedrijven en ruimtelijke ontwikkelaars vinden elkaar nu in de opgaven van deze tijd. Zo heeft de discussie over kolencentrales, zonnepanelen en windenergie een sterke ruimtelijke dimensie. Het thema energie is een drager van nieuwe ruimtelijke ontwikkeling. Zie bijvoorbeeld de Eemshaven waar de ene na de andere energiecentrale verschijnt.

Nichemarkten van een paar jaar geleden zijn de dragers van ruimtelijke ontwikkelingen van deze tijd. Zolang de crisis doorijlt en er geen kapitaal is voor grootschalige projecten, zijn de hedendaagse thema’s de motor van nieuwe ruimtelijke ontwikkeling.

—

Foto boven: Oostelijke Handelskade, Amsterdam, foto: RUIMTEVOLK

Lustrum RUIMTEVOLK!
2012 is ook een bijzonder jaar omdat RUIMTEVOLK dan 5 jaar bestaat! Waar we in 2007 ooit begonnen met een kleine club enthousiastelingen met een missie om het ruimtelijk debat weer leven in te blazen en het vakgebied van inspiratie, inhoud en nieuw elan te voorzien, kunnen we begin 2012 stellen dat het resultaat onze verwachtingen ver heeft overtroffen. RUIMTEVOLK is uitgegroeid tot een van de meest actieve en omvangrijke netwerken in de ruimtelijke ordening. En als onafhankelijke platform wordt RUIMTEVOLK gewaardeerd, zo leren we onder andere uit het onlangs uitgevoerde lezersonderzoek.

We vinden het zo aan het begin van ons jubileumjaar ook een mooi moment om onze ambities uit te spreken. Namelijk dat we ook de komende 5 jaar het ruimtelijk debat van inhoud en elan willen voorzien door het platform verder te laten gedijen en tot volle bloei te laten komen. Dat blijven we doen op de manier waarop we dat de afgelopen jaren ook hebben gedaan. Door een podium en publiek te bieden aan goede verhalen, kritische beschouwingen, interessante vergezichten, reflecties en mijmeringen. Online, maar ook offline.

In 2012 gaan we speciale jubileumactiviteiten organiseren, waarin de herbezinning en heroriëntatie op ons ruimtelijk perspectief en handelen centraal staan. Met deze activiteiten willen we de focus even van de dagelijkse praktijk in het hier en nu af halen. Door samen met u grote maatschappelijke en ruimtelijke opgaven vanuit diverse invalshoeken te onderzoeken en de betekenis die de ruimtelijke ordening hierbij kan spelen te verkennen. Ook hier is het podium en publiek voor de inspirerende analyses en visies en interessante ruimtelijke perspectieven. Misschien dus ook voor u?!

En als klap op de vuurpijl komen we aan het eind van het jaar met een jubileumpublicatie, met daarin een selectie van inspirerende blogs die de afgelopen 5 jaar zijn gepubliceerd op RUIMTEVOLK. Een extra reden dus om in ons jubileumjaar uw verhaal in te sturen.

Kortom, 2012 wordt wat ons betreft een bijzonder jaar.

U hoort nog van ons! En wij van u?

Allereerst: in beide landen is de burger passief, pikt alles wat de staat voorschrijft, mort wat voor zich uit,  maar demonstreert niet. Nederlanders leven in een wereld waar het recht op vrije meningsuiting het hoogste politieke en maatschappelijke goed is. Dat was in de DDR andersom; je mocht er vooral niet zeggen wat je dacht. In Nederland is dat omgekeerd; daar is iedereen de hele dag bezig hardop en luid te zeggen wat hij denkt . Niet omdat er iemand luistert, maar omdat het kan. En wat kan, dat moet in Nederland.

In Nederland lijkt de passiviteit van de burger voortgekomen uit de overladen informatie en meningen die over ‘m worden uitgestort. Kan de Nederlander wel zoveel kiezen? Dat lijkt maar zo. Uiteindelijk blijkt, als U besluiteloos voor het koelvak staat op zoek naar een lekker toetje, dat alles is voorbedacht, voorgekauwd voorgeproefd door Unilever. Grolsch en Heineken; weliswaar concurrenten, maar ook partijen die (verboden) prijsafspraken maken over de prijs van een biertje. Niks vrije markt. Het lijkt de DDR wel.

In Nederland houdt iedereen elkaar de hele dag met de modernste apparatuur continue in de gaten: “Hé, waar ga je? War ben je? Wat doe je?”. Zijn het niet de brave medeburgers is het wel de dienst Wegverkeer die van alle automobilisten uit voorzorg de nummerplaten digitaal opslaat. De Nederlander is de hele dag bezig met in- en uitchecken, op het spoor en binnenkort misschien ook op de weg. Dat alles wordt door de overheid opgeslagen in het kader van de veiligheidideologie (of: -utopie). Niets is geheim voor Vadertje Staat in Nederland. Net de DDR.

Wat betreft de woningbouw: daar lijkt het alsof we mogen en kunnen kiezen uit gevarieerde woningen op een willekeurige Vinexlocatie. Achter de architectonische gevels verbergt zich een als marktwoningbouw verpakte programmatische schraalheid, waarbij alles het resultaat is van afweging die door anderen gemaakt zijn. En die wordt gestuurd door het streven naar het minste risico en het meeste winst; niet op uw wensen. Dan had u wel een pimpelpaarse voordeur mogen kiezen. Maar dat is niet de bedoeling. Wel in de pas blijven lopen. Het lijkt wel de DDR…maar het is Club Nederland.

In Nederland is de overheid geen marktmeester maar schoolmeester is. Als de markt zo ruim baan moet krijgen zou je verwachten dat de overheid de beste voorwaarden voor een goed functionerende markt (en daarmee duid ik op alle markten, dus niet alleen de financiële markt, maar ook de markt voor ambulante handel) opstelt en bewaakt. Niet: de Nederlandse overheid is een ideologisch getinte schoolmeester die zegt wat wij moeten doen.

Foto: Vincent Kompier

Het thema van de Dag van de Ruimte is Doe het zelf. Dat is natuurlijk prima, maar je kan van de Nederlandse bevolking geen doe het zelven verwachten als de overheid er sinds de Tweede Wereldoorlog voor heeft gezorgd dat alle kennis en capaciteiten om het zelf te kunnen doen bij de burgers zijn weggehaald. De kongsi van overheid, corporaties en ontwikkelaars heeft ervoor gezorgd dat de burger (met rechten en plichten) is verdreven en de consument is opgestaan (met alleen maar rechten). Consumeren betekent eenrichtingsverkeer. “Wij bepalen waar u uit mag kiezen” is het thema geweest van de driehoek corporatie-overheid-ontwikkelaars. Nogmaals: mensen kunnen alleen maar goed overwogen keuzes maken als de markt transparant is. En daar zorgt de overheid niet, of te weinig voor. De regelgeving is zo ingewikkeld dat alleen de overheid het nog begrijpt, en zelf die niet altijd.

De Duitser heeft vanuit zijn verleden een behoorlijke portie wantrouwen tegenover de overheid. Voor de Duitser is onze ‘lakse’ houding tegenover de overheid onbegrijpelijk; je vertrouwt de overheid toch niet dat de dijken overeind blijven? Het Duitse wantrouwen leidt tot een grote behoefte aan zelfredzaamheid. Dat uit zich rond 1900 in Baugenossenschaften; coöperaties waarvan de leden een aandeel kopen en indien ze dat willen een woning kunnen huren. Als aandeelhouder hebben leden zeggenschap over de koers die gevaren moet worden. Zo kunnen ze voorkomen dat de directeur vanuit een Maserati de coöperatie bestuurd. Berlijn kent een sterke traditie voor selbtbestimmtes wohnen. De Baugemeinschaften en Baugruppen zijn de nieuwste loot aan de zelfbestemmingboom. Groepen mensen kopen al dan niet samen met een architect een kavel en ontwerpen en bouwen zelf een woon/werkblok. Vaak met veel betere duurzaamheidsmaatregelen dan menig ambtenaar vanachter zijn bureau zou bedenken. Immers: de bewoners betalen het zelf. De verplichte duurzaamheidsmaatregelen bij menig kavelverkoop voor zelfbouw is een hardnekkig teken dat de Nederlandse overheid de consument lang nog niet serieus neemt en geen enkele notie heeft over hoe mensen denken en beslissen.

Doe het zelf; het klinkt leuk, maar het heeft het moeilijk. Wat betreft doe het zelven is er geen politieke partij die het <doe het zelf> als hoogste partijideologisch punt op de lijst heeft staan. Politici willen helemaal niet dat U het zelf doet, want dan kunnen zij naar huis. Toch bestaat er één partij die dat wel heeft, niet toevallig in Duitsland, of eigenlijk helemaal niet toevallig, en dat is de Piratenpartij, die bij de laatste verkiezingen hoge ogen heeft gegooid in Berlijn. Een van hun belangrijkste punten? Transparantie. Want als alles helder is kan je mensen geen passiviteit en consumentisme verwijten. Ondernemerschapis is cruciaal voor de doe-het-zelfmentaliteit. Geef daar ruimte aan. Mensen willen wel, mits ze maar serieus genomen worden en niet worden overladen met schoolmeesterachtige nevenoverheidsdoelstellingen. Het is al lastig genoeg om degene die het zelf zouden willen doen de ruimte te geven. Maar doe dat wel. Want goed voorbeeld doet goed volgen.

—

Dit is een bewerking van de toespraak die Vincent Kompier heeft gehouden op de Dag van de Ruimte  op 10 november 2011 met als thema: doe het zelf in de ruimtelijke ordening

Illustratie boven: Bas van der Schot (http://basvanderschot.com/), gepubliceerd in De Volkskrant van vrijdag 2 december 2011

Van acht jaar wachten op een sociale huurwoning kijkt men in de regio Amsterdam niet vreemd meer op. De gemiddelde inschrijfduur van starters steeg in 2010 naar 7,9 jaar. De mutatiecijfers dalen kwartaal na kwartaal. Waarschijnlijk krijgen in 2011 minder dan 7.500 sociale huurwoningen in Amsterdam een nieuwe huurder, weer 1.300 minder dan in 2010. De mutatiegraad zakt daarmee onder de vier procent. Met andere woorden: de stagnatie is compleet.

Of toch niet? Als we kijken naar álle verhuringen, inclusief tijdelijke verhuur, gebruiksovereenkomsten, campuscontracten, vrije sector en onzelfstandige eenheden, dan komt alleen de corporatiesector al op het dubbele aantal mutaties. De tijdelijke verhuur is namelijk fors gegroeid, waardoor het totaal aantal woningmutaties in de corporatiesector zelfs iets is toegenomen de laatste jaren. Dat is een heel ander beeld. Tellen we daar de mutaties in de particuliere huur- en koopsector bij op, dan komt de totale mutatiegraad in Amsterdam in 2010 volgens de Amsterdamse dienst O+S op bijna 18 procent.

Dat cijfer spoort beter met de enorme verhuisdynamiek en de forse bevolkingstoename de laatste jaren. In 2010 verhuisden bijna 60.000 mensen naar Amsterdam; netto kreeg de hoofdstad er 13.000 bewoners bij. Dat zijn veelal jongeren die naar de hoofdstad komen voor werk of opleiding. Ze vinden onderdak in de particuliere huursector, in studentenwoningen, als kraakwacht, in onderhuur of via een tijdelijk huurcontract. Bovendien loopt het gemiddelde aantal bewoners per woning voor het eerst in zestig jaar weer op.

ZZH-ers
In de woonsector lijkt zich een vergelijkbare ontwikkeling voor te doen als eerder op de arbeidsmarkt. Daar is de afgelopen twintig jaar sluipenderwijs een enorm reservoir aan flexibele arbeidskrachten ontstaan van professionals die via uitzendbureaus, tijdelijke contracten of als zzp-er worden ingehuurd.

In de woonsector is in schaarstegebieden een even bont palet aan tijdelijke woonvormen aan het ontstaan. Deze ZZH-ers (Zelfstandigen Zonder Huurbescherming) vormen een dynamische wolk rond de kern van goedbeschermde reguliere huurders en huiseigenaren. Van gebruiksovereenkomsten (antikraak), via tijdelijke verhuur en campuscontracten tot jongerencontracten.

Bij eigenaren bestaat een enorme behoefte aan tijdelijke verhuurarrangementen: van particulieren die hun huis niet kunnen verkopen, van bewoners die tijdelijk naar het buitenland gaan, van corporaties die sloop- en renovatieprogramma’s vanwege de crisis hebben uitgesteld, van beleggers die kampen met leegstaande kantoren. Met vertraging volgt de wet- en regelgever deze behoefte; druppelsgewijs nemen de mogelijkheden toe. Het alternatief is namelijk meestal leegstand. Voorlopig sluitstuk van deze ontwikkeling lijkt binnenkort een aanvulling op de Wet kraken en leegstand die tijdelijke verhuur van tien jaar mogelijk maakt als kantoren daardoor een maatschappelijke bestemming – zoals wonen – krijgen.

Flexconstructies
Leegstandbeheerders groeien als kool dankzij de overcapaciteit aan kantoorruimte. Maar ook in de corporatiesector neemt het aantal tijdelijke huurcontracten een vlucht, in Amsterdam bijvoorbeeld van 1.127 in 2008 naar 1.731 in 2010. In navolging van campuscontracten zijn er nu ook al jongerencontracten, waarbij jongeren met voorrang een kleine woning krijgen aangeboden, maar die weer moeten verlaten voordat ze 27 worden. Voor woningcorporaties zijn de nieuwe tijdelijke huurarrangementen een uitkomst.

Weliswaar komt een deel van de tijdelijke woonvormen, zoals de campus-, jongeren- en short stay-contracten, voort uit expliciet beleid voor doelgroepen. Maar de grote groei van andere tijdelijke huurarrangementen is vooral een gevolg van de recessie. Corporaties zitten in hun maag met tal van complexen waarvan sloop- of renovatieplannen noodgedwongen zijn uitgesteld. Dankzij de tijdelijke contracten kunnen deze woningen worden verhuurd, zonder dat bewoners reguliere huurrechten krijgen. De nieuwe bewoners bouwen ondertussen ‘inschrijfduur’ op, terwijl ze relatief goedkoop wonen. Dat lijkt voor iedereen een win-winsituatie, al leidt het soms tot ongemakkelijke taferelen, waarbij de ene tijdelijke bewoner om juridische redenen voor de ander wordt ingeruild.

Al die nieuwe tijdelijke huurders hebben net als flexwerkers veel minder rechten. Huurdersorganisaties reageren daardoor even argwanend als vakbewegingen op deze nieuwlichterij. Maar de flexwoner zelf maalt er niet of minder om. Die is blij niet aan te hoeven schuiven in een eindeloze rij wachtenden. Ook steden als Amsterdam zijn blij met deze flexconstructies, die leegstand tegengaan en die zelfs in slechte tijden zorgen voor dynamiek in de stad.

—

Foto boven: ACTA-gebouw in Amsterdam. In dit leegstaande kantoor komen 460 studentenkamers en 6000 m2 ‘broedplaats’. Foto: Nico Boink.

En de winnaar is … Eindhoven. Deze stad bleek volgens een deskundige jury te beschikken over ‘De beste binnenstad 2011-2013‘. Toch kwam Eindhoven bij de verkiezing ‘Meest gastvrije stad 2011′ niet verder dan de elfde plaats en werd ze tiende bij verkiezing van ‘Veelzijdigste winkelstad van de Benelux’. Bij de verkiezingen van ‘Meest vitale stad 2011′ behoorde Eindhoven niet eens tot de genomineerden. Maar er zijn voor winnaars van dit soort verkiezingen meer redenen om niet te vroeg te juichen. Een meer dan schrale troost voor de verliezers lijkt mij dat je dit soort wedstrijden beter kunt verliezen. Denk aan Brugge.

Middeleeuwen
Die stad werd onlangs door Frits van Oostrom in een lezing (gepubliceerd in NRC Handelsblad, 8 november 2011) bij wijze van spreken uitgeroepen tot meest creatieve stad van de Middeleeuwen: ‘Brugge anno 1400 is een historisch schoolvoorbeeld van wat Richard Florida noemt een creatieve stad, waar commercie en cultuur elkaar versterken. Een internationale, kosmopolitische omgeving die werkte als magneet en broeikas voor initiatief en innovatie. Geen toeval dat de meest open, diverse, internationale stad van de toenmalige Lage Landen ook de meest creatieve was.’

Van Oostrom gebruikt Brugge om te illustreren dat ‘economie en cultuur broer en zus’ zijn. Daar heeft hij gelijk in, zeker als je beseft dat ‘broer economie’ en ‘zus cultuur’ beide kinderen zijn van ‘vadertje stad’. Volgens de historicus Fernand Braudel openbaart het ‘proces van economische groei zich nergens zo goed als in het fenomeen stad.’ Dat komt volgens hem door die typische atmosfeer van de stad: ‘Steden lijken op transformatoren: ze verhogen de spanning, versnellen de stroomwisseling en laden het leven van de mens eindeloos op.’ Een mooie vergelijking, maar let wel transformatoren moeten gekoeld worden om ‘overspanning’ te voorkomen.

Steden als Brugge zijn slachtoffer geworden van hun eigen succes. In de veertiende eeuw liep Brugge voorop in het proces van verstedelijking in Europa. Na de opkomst van handelssteden in Noord-Italië (Florence, Venetië en Milaan) sloeg deze ontwikkeling ten noorden van de Alpen als eerste aan in de de Zuidelijke Nederlanden, met name in Gent en Brugge. In Brugge ontstond de eerste ‘effectenbeurs’ ter wereld. In de Beurs van Brugge was al een levendige handel in goederen vanuit heel Europa, van glas uit Venetië tot bont uit Novgorod. Al snel werd hier ook druk gehandeld in waardepapieren zoals obligaties, een fenomeen dat uit Italië was komen overwaaien. Brugge werd de eerste echte handelsmetropool. En een voorbeeld voor andere steden. In de vijftiende eeuw stootten Antwerpen en andere Brabantse steden Brugge van de troon, die op hun beurt in de zestiende en zeventiende eeuw voorbijgestreefd werden door Amsterdam en de Hollandse steden.

Brugge, toeristische stad, foto: txenoo op Flickr

Toeristische trekpleister
Tegen die tijd was Brugge al lang en breed vergeten en verlaten. De stad was op sterven na dood. Tot in 1892 Georges Rodenbach de stad met een roman wakker kuste, paradoxaal genoeg getiteld Bruges-la-Morte, ‘Brugge-de-dode’.  Rodenbach had in zijn roman vele foto’s van het verstilde Brugge op laten nemen, niet zozeer als illustraties, maar als zelfstandige sfeerbeelden. De vele lezers wilden die stad wel eens met eigen ogen zien. Brugge werd een toeristische trekpleister. In het jaar 2000 werd de binnenstad opgenomen in de befaamde Werelderfgoedlijst van Unesco. Dat maakte Brugge nog populairder als bestemming voor een stedentrip, sowieso een van de snelst groeiende vormen van toerisme.

Eind goed, al goed? Is Brugge werkelijk gereanimeerd, tot leven gekomen? Oké, er wordt weer geld verdiend en het is er druk, en in die zin: levendig. Maar toch ook nog steeds doods. Begrijp me niet verkeerd: de stad is een reis waard, ik kan een bezoek aan die stad aan iedereen aanbevelen. Maar zou ik er willen wonen? Wie wil er wonen in een themapark?

Stedentripstad Amsterdam
Lang geleden al maakte Anton Zijderveld zich zorgen over de ‘disneyficatie’ van Amsterdam, anderen spreken ook wel van ‘eftelisering’. Ik nam deze verhalen steeds voor kennisgeving aan, maar de eerste de beste keer, na mijn ‘trip’ naar Brugge, dat ik Amsterdam bezocht, hoorde ik in de tram bij de halte Leidseplein de conducteur omroepen: ‘Leidse Square, Amsterdam entertainment area’. Dat de grachtengordel de werelderfgoedlijst had gehaald lijkt me ook geen goed voorteken. Gaat Amsterdam Brugge achterna? Verwordt Amsterdam tot een stedentripstad?

Gelukkig werd ik vrijwel meteen gerustgesteld, door de VVV van Amsterdam nota bene. Die bleek zich, in een interview in ‘De Reiskrant’ van De Telegraaf  zorgen te maken over de authenticiteit van de stad: ‘Er moet voor worden gewaakt dat de binnenstad verandert in een openluchtmuseum met alleen maar toeristenwinkeltjes en informatieborden in acht talen à la Venetië.’ Later werd dit in een persbericht genuanceerd: ‘Een goede balans in het centrum van Amsterdam tussen wonen, werken en recreëren is het doel.’

Wijze woorden, hoewel te vrezen valt dat juist de mensen die streven naar authenticiteit Amsterdam willen veranderen in een openluchtmuseum. Gelukkig wil de VVV ook de veelzijdigheid van Amsterdam onder de aandacht brengen. Gelukkig, want Amsterdam is immers niet alleen de grachtengordel, het is ook Plan Zuid van Berlage en natuurlijk het IJ en het Oostelijk Havengebied.

Vitaliteit als ramp
De hoofdstad mag zich dus gelukkig prijzen met stadspromotoren die zich niet dood staren  op het unique sellingpoint van ‘hun’ stad, de grachtengordel. Amsterdam is ook veel meer het uitgaanscentrum van Nederland (misschien moet je wel zeggen: Europa). De focus op zaken als vitaliteit en creativiteit brengt misschien op de korte termijn succes, maar werkt op de wat langere termijn juist contraproductief.

Daarom ook mag hier niet onvermeld blijven dat het begrip ‘creatieve stad’ geen bedenksel is van de door Van Oostrom genoemde Richard Florida. De grondlegger van het begrip is ‘stedenfluisteraar’ Charles Landry. Deze Landry wordt ook wel beschouwd als ‘stadsvisionair’, maar daarvoor mist hij gelukkig toch dat roekeloze dat zieners zo kenmerkt. Hij houdt het hoofd koel en waarschuwde dat te veel vitaliteit rampzalig kan zijn voor een stad. En dat was toch een beetje vloeken in de kerk, want hij deed dat in een interview in het eerder genoemde boek Stedelijke vitaliteit. Landry heeft groot gelijk, een werkelijk vitale stad bruist niet alleen, maar heeft ook rustige, kalme, saaie en vooral veel gewone plekken en gebieden.

Stadsbestuurders en citymarketeers zouden een tegeltje boven hun bureau moeten hangen, met daarop de dooddoener ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’. Niet alleen om ze te kalmeren, maar ook om hen eraan te herinneren dat hun stad geen ‘stedentripstad’ moet worden en ook een wóónplaats is en moet blijven.
—

Foto boven: Ijsbaan op het Leidseplein, foto: Rex Roof (http://www.rexroof.com/)

In het Advies voor het 4^e Plattelandsparlement wordt de ontwikkeling van overheidssturing naar zelfsturing ‘bij uitstek van belang genoemd voor de krimpregio’s’. De inwoners in de gebieden met de meeste krimp hebben dit ondertussen al langer bemerkt en ook opgepakt. Vaak worden voorzieningen als dorpshuizen of buurtwinkels die met sluiting worden bedreigd overgenomen door de dorpsbewoners zelf. In Engeland hebben ze hier zelfs een wet voor, de ‘Community Right to Buy’, dorpsgemeenschappen krijgen als eerste het recht om belangrijke lokale gebouwen en voorzieningen over te nemen.

Zelfsturing en gemeenschappen die in actie komen voor het behoud van leefbaarheid en voorzieningen lijken de toekomst voor het hele platteland van Nederland: krimpregio, bijna krimpregio of nog niet krimpend. Op het 4^e Plattelandsparlement in Den Haag en de bijeenkomst over het Platteland van de Toekomst van het Netwerk Platteland in Drenthe werd duidelijk dat verschillende ontwikkelingen elkaar nu ook versterken. Platteland van de Toekomst Schaalvergroting in de landbouw, en minder boeren die overblijven. Boeren die er vaak wel wat bij willen gaan doen om inkomsten te verwerven. Schaalvergroting in de voorzieningen, minder winkels en minder zorg dichtbij.  Schaalvergroting bij gemeenten, sommige plattelandsgemeenten hebben te maken met tientallen kernen in een uitgestrekt gebied. En een overheid die terugtreedt en vindt dat burgers meer hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Maar ook een overheid die op ieder niveau, lokaal, nationaal of Europees minder geld heeft voor het platteland. En dan ook nog eens krimp in de meeste plattelandsgebieden, waardoor er minder mensen en middelen zijn.

Op de bijeenkomst over het Platteland van de Toekomst in Erica waarschuwde gedeputeerde Rein Munniksma dat er de komende tijd niet veel geld meer zal zijn voor plattelandsontwikkeling. “Van de gelden voor Vitaal Platteland, en het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) blijft maar 30% over. En ook de gelden uit Europa voor Leader-projecten lopen in de nieuwe plannen voor het  Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) terug.  GLB-gelden zullen direct naar landbouw gaan.”

Dood voor groen
De workshops over alternatieve gebiedsfinanciering in het Smalspoor Museum werden vervolgens druk bezocht door de deelnemers. Veel opwekkends was daar niet te horen, al waren er wat nieuwe initiatieven. Het Nationaal Groenfonds liet zien dat veel traditionele manieren om groen te financieren doodlopen. Zo kon met Rood voor Groen, huizenbouw, nog wel eens groen worden aangelegd, maar met de malaise in de woningmarkt biedt dat geen soelaas. Datzelfde geldt voor een aantal subsidiestromen. Wrang genoeg biedt ‘Dood voor Groen’, waar mensen betalen om zich te laten begraven in een natuurgebied, wel weer een nieuwe mogelijkheid.

Vanuit de markt betaalt Campina Friesland boeren extra als ze  hun melkvee een deel van het jaar buiten laten lopen. Met deze weidegang hopen ze het imago en de levendigheid van de landbouw te verbeteren. Vooralsnog lijken consumenten voor weidegangmelk nog niet extra te willen betalen. Tenslotte zou ook crowdfunding,  voor ondernemers in het landelijk gebied wat kunnen opleveren. Particulieren en bedrijven uit de streek investeren in een streekgebonden onderneming. In Utrecht haalden ondernemers via dit middel een startkapitaal op voor een bedrijfsverzamelgebouw. Voor minder commerciële activiteiten is crowdsourcing of een streekrekening bij een regionale bank  wellicht een idee. De Rabobank in de Krimpenerwaard is hier bijvoorbeeld mee bezig.

Zelfsturende dorpen
Zonder veel externe financiering zullen dorpen het vooral zelf moeten doen. Op het Plattelandsparlement veel aandacht voor zelfsturende dorpen en organisaties. Pim de Bruijne, lid van de Adviescommissie: “De burger moet het echt zelf gaan doen. Zeker in krimpregio’s is onze aanbeveling om van overheidssturing naar zelfsturing over te gaan.” In de meeste dorpen in Nederland is sprake van ontgroening en vergrijzing, en van vaak selectieve migratie. Aan de randen van Nederland leidt dit naast bevolkingsdaling ook al tot huishoudensdaling en dus leegstand. In andere plattelandsgebieden daalt het aantal huishoudens pas na 2025 of 2030, maar moet al goed over bouwplannen nagedacht worden. Zo wil de provincie Zuid-Holland nu de bouwplannen in het Groene Hart ingrijpend gaan bijstellen.

Daar komt echter de laatste jaren nog iets bij meent De Bruijne: ”Schaalvergroting bij gemeentelijke overheden,  leidt wel tot versterking van bestuur maar ook tot een lossere relatie met de kernen. Dat kan niet anders bij gemeenten met bijvoorbeeld 65 kernen. En dan hebben we nu eveneens te maken met een terugtredende overheid, die vindt dat burgers zaken zelf meer moeten oppakken.”

Kortom, alle ruimte voor dorpen die er in slagen om zich zelf te organiseren en daardoor een gesprekspartner te worden voor gemeenten.  Kernen moeten ook samenwerken met andere kernen en bewonersorganisaties in de streek. Dan ben je een betere gesprekspartner voor zorgverleners of woningbouwcorporaties. Volgens de adviezen van het Plattelandsparlement zijn die al lang op regionale schaal georganiseerd, en werken ze vaak buiten gemeenten om. Samenwerking tussen dorpen voorkomt ook dat dorpen alleen opkomen voor de eigen voorzieningen, hoe begrijpelijk ook.

Slimme dorpen
Sterke kernen die de hele gemeenschap vertegenwoordigen kunnen veel voor elkaar krijgen. Zwembaden, dorpshuizen of winkels zelf overnemen en gaan beheren, geld voor een sporthal ophalen, een vervoerssysteem met gemeenten en openbaar vervoersbedrijven gaan regelen.  Slimme dorpen moeten voor slimme ideeën vooral bij andere dorpen en bij andere streken gaan kijken. En een slimme overheid gebruikt op haar beurt  bewonersorganisaties.

In het Duitse Emsgebied wordt via een contactpersoon uit het dorp niet alleen snel de leegstand in dorpen in kaart gebracht, maar ook de reden waarom een huis leegstaat. “Want wie weet beter dan de dorpelingen waarom een huis daar verlaten is”, zo vertelde Klaus Ludden in Drenthe. Tegelijkertijd verhoogde dit het bewustzijn over de leegstand in het dorp bij de gemeenschap zelf.

Zelfvoorzienend zal het platteland waarschijnlijk niet meer worden. Maar in  de toekomst blijven alleen dorpen (en regio’s)  die zelf in actie komen sociaal en economisch vitaal. Het dorp moet zich hervinden zoals in het oude liedje van Jean Ferrat, ‘Les touristes, touristes partis’. Alleen vertrokken daar de toeristen en  in Nederland de subsidiestromen en de overheden.

—

Alle foto’s in het artikel: RUIMTEVOLK

Tijdgeest
De crisis is in ieder geval de bron van het rumoer. Onze bevolkingsgroei neemt af; de beroepsbevolking krimpt, terwijl de vergrijzing toeslaat en ook de voorheen groeiende economie stabiliseert. Onze bebouwde omgeving is altijd al een vertraagde reactie op de bewegingen in de maatschappij. Zodra de woningnood hoog is gaan we bouwen en zodra de vraag afgenomen is, stoppen we met bouwen. Dat moment is nu aangebroken. De uitbreiding van onze steden komt tot rust. ‘Slow urbanism’ noemt Jurgen Hogendoorn het in zijn artikel dat in maart al op RUIMTEVOLK verscheen. Er zijn geen bloemkoolwijken meer nodig en er is ruimte in onze tijd om zelf, stapsgewijs, onze leefomgeving te ontwikkelen.

Maar willen wij Nederlanders dit wel, zelf ontwikkelen? Volgens Vincent Kompier, blogger op RUIMTEVOLK en spreker op de Dag van de Ruimte, gedraagt de Nederlandse overheid zich als een schoolmeester in plaats van een marktmeester. Hierdoor zijn Nederlanders volgens hem te passief voor een doe-het-zelf cultuur.

Toch kan de Nederlandse bevolking het volgens mij best zelf. Misschien wel onder de regie van de overheid en in ieder geval met behulp van professionals. We zitten in een netwerksamenleving, een samenleving waarin je eigen identiteit het centrum van je omgeving is. Dit, terwijl je identiteit tegelijkertijd gecreëerd wordt door alle impulsen die je krijgt vanuit je omgeving. De economie (de creatieve economie) draait dus op het toevoegen van waarde in de vorm van een identiteit die past bij het individu (de eindgebruiker) en zijn omgeving.

Dit toevoegen van waarde gebeurt in verschillende industrieën door middel van co-creatie (2.0) en zelfbouw (3.0). Kris Oosting maakte na afloop van de Dag van de Ruimte een vergelijking met de smartphone. De basisfuncties en de vormgeving van de telefoon worden bepaald door de ontwikkelaar. Kundige gebruikers ontwikkelen applicaties die zij zelf missen bij het gebruik van hun smartphone en de eindgebruiker beslist vervolgens zelf waarmee hij zijn telefoon programmeert. Dit doet de eindgebruiker naar eigen behoefte, die is ontstaan vanuit de identiteit van deze persoon.

Kader
Onze identiteit doet ons beslissen hoe we onze telefoon programmeren en gebruiken, maar we zitten niet letterlijk met de applicatieontwikkelaar om tafel. Laat staan met de ontwikkelaar van het ding zelf. Tijdens de Dag van de Ruimte hoorde ik dan ook meermaals dat gebiedsontwikkelaars en vastgoedontwikkelaars een kader moeten bieden waarbinnen gebruikers kiezen wat zij er zelf willen.

De programmering van een gebied gaat vaak al op deze manier via marktwerking. Ondernemers (kundige gebruikers) kiezen als het goed is een goede plek voor hun idee. Gebiedsontwikkelaars kunnen ondernemers motiveren om meer reuring en ontmoeting te creëren in het gebied. Ook kunnen zij de verschillende functies coördineren, die deze ondernemers met zich meebrengen. Maar zij kunnen de ondernemers niet uitkiezen voordat ze überhaupt bestaan.

Bij woningbouw is de programmering te vergelijken met het bieden van keuzes. Van keuzes zoals ‘waar komt de keuken en welke badkamer wil men’ tot ‘welke materialen worden gebruikt en wat zijn de energievoorzieningen’? Waarbij kundige gebruikers natuurlijk wel in staat moeten zijn om onafhankelijk nieuwe keuzes te maken (de architect als applicatiebouwer?).

Zelfbouw
‘Zelfbouw is geen nieuwe ontwikkeling’ heb ik een paar keer gehoord en gezegd tijdens de Dag van de Ruimte. Het was er altijd al. Het invullen van je eigen woon- en leefomgeving, zoals hierboven beschreven, is daarentegen wel een ontwikkeling. Deze zien we immers in meerdere vakgebieden en natuurlijk niet alleen bij de smartphone. Dit verklaart ook de uitkomsten van het onderzoek dat Nirov en DBMI hebben gedaan onder de database van Nieuwbouw Nederland. 10 Procent van de respondenten wil een standaard woning met beperkte keuze. 37 Procent wil een standaardwoning met keuzevrijheid bij de keuken, badkamer, indeling, uitbouw en extra’s en 24 procent wil daarbij ook keuzevrijheid in de afwerking (waarbij het woord ‘standaardwoning’ vervalt). 14 Procent prefereert een bouwpakket, waarbij men dus ook kiest uit voorgestelde opties. Dit betekent dat in totaal 85 procent van de respondenten in meer of mindere mate alleen keuzevrijheid wil. De resterende 15 procent wil hun woning volledig naar eigen wens (laten) creëren. In mijn ogen zijn zij ondernemers, en dus ook kundige gebruikers.

Doe-het-zelf is geen hype die bij de crisis hoort, het is een werkelijke ontwikkeling. Het in crisis geraakte vakgebied hoopt misschien dat het een tussentijdse oplossing is, maar helaas. De eindgebruiker wil nog steeds verzorgd worden. De ontwikkeling betekent dat ontwikkelaars samen gaan werken met kundige gebruikers; ondernemers  en professionals. Hun ideeën, die zij (doe-het-)zelf uitvoeren, verhogen de kwaliteit en aantrekkelijkheid van het product van de ontwikkelaar. Of het product nu een stad, een gebied of een woning is. Ontwikkelen naar vraag is faciliteren naar behoefte. De markt weet immers zelf het beste waar markt voor is. Ik ben het eens met Vincent Kompier: ik zie de regerende partij als marktmeester.

—

Foto boven: Nirov (www.nirov.nl)

WikicitY
Dat licht werd aangestoken door Zef Hemel. Hij vertelde over WikicitY als de manier om te werken aan duurzame steden en daarmee aan het verkleinen van onze ecologische voetafdruk. Met traditionele planning lukt het ons niet onze leefomgeving te verduurzamen. We schieten er geen moer mee op. Sterker nog, onze wereld wordt alleen maar onleefbaarder. Het moet anders. “Planning”, zegt Hemel, “is in essentie voor 80 procent communicatie. Het gaat over hoe we omgaan met elkaar, hoe we samenwerken, en hoe we samen bouwen aan onze leefomgeving. De overige 20 procent is wetgeving, regulering, geld, ontwerp.”

Als we planning willen veranderen, zouden we onze manier van communiceren eens tegen het licht moeten houden. In de wereld van ruimtelijke ordening communiceren we momenteel met elkaar op basis van ons systeem van representatieve democratie; een systeem stammend uit de klassieke oudheid. De maatschappij is echter veranderd. Dankzij de uitvinding van allerlei hulpmiddelen zit er steeds meer kracht en energie in het volk; eigenlijk schuilt in ieder van ons een Steve Jobs. Het concept the wisdom of crowds van James Surowiecki gaat over het benutten van die kracht en energie. Een groep individuen is slimmer dan een klein groepje experts. Dat is ook de grondgedachte van Wikipedia. Hemel vertaalt, met WikicitY, Wikipedia naar de praktijk van stadsontwikkeling. WikicitY is radicale democratie in de ruimtelijke ontwikkeling.

Daklozen vertellen in de Vrijstaat Amsterdam hun eigen verhaal over de stad: vrijheid, regels, voedsel, beschutting, geliefde buurten, plekken die ze mijden, de toekomst van de stad. foto: Dienst Ruimtelijke Ordening gemeente Amsterdam

Modern polderen
Met WikicitY wordt het planproces opengegooid. Iedereen mag meedoen. De regisseur van het proces zorgt voor inspiratie, biedt platforms voor mensen om hun verhalen te delen en geeft anderen het podium. De drie ingrediënten van de nieuwe aanpak: inspireren, verbinden, activeren. Daarnaast gelden de voorwaarden voor een slimme groep van Surowiecki: diversiteit aan meningen, je mening onbeïnvloed kunnen uiten, decentralisatie (inzet van lokale denkkracht en specialismen) en tenslotte een methode om bijdragen te aggregeren, te bundelen en te filteren. De Nederlandse traditie van polderen is eigenlijk al een oeroude vorm van deze aanpak. Dat gezegd, hebben wij dus een vruchtbare voedingsbodem voor deze nieuwe manier van planning.

Het was niet persé deze theoretische verhandeling in het verhaal van Hemel die mij aan het denken zette en het licht aan het eind van de tunnel deed ontbranden. Het was het voorbeeld waarmee Hemel het nieuwe planproces verbeeldde. De totstandkoming van de structuurvisie van Amsterdam was WikicitY in praktijk. In de aanloop naar het opstellen van de structuurvisie hield Hemel zelf zo’n 70 keer dezelfde lezing over de toekomst van Amsterdam, Bestemming AMS. De reacties uit het publiek van in totaal een paar duizend toehoorders verwerkte hij steeds in zijn verhaal. Daarnaast organiseerde de gemeente met Vrijstaat Amsterdam een proces waar duizenden inwoners, belangstellenden en andere belanghebbenden hun inbreng konden geven. Digitaal en in fysieke bijeenkomsten. De gemeente gaf verschillende groepen een platform om hun ideeën te uiten. Zelfs dak- en thuislozen kregen een podium. De gemeente kanaliseerde al deze inbreng naar een lopend verhaal, de Structuurvisie Amsterdam 2040.

Vrijstaat Amsterdam, WikicitY in praktijk. foto: Dienst Ruimtelijke Ordening gemeente Amsterdam

De kaders meebepalen
In essentie werd hiermee dus een planjuridisch instrument op een andere manier vormgegeven. De starre kaders van het ruimtelijk speelveld werden bepaald door de massa, en een lokale overheid initieerde dat en handelde daarmee dus anders dan voorheen. Dat geeft nieuwe perspectieven en hoop. Wat kan er gebeuren als we andere planjuridische kaders op deze manier gaan vormgeven? Als we met z’n allen afspraken maken over hoe we een bepaald gebied willen (laten) ontwikkelen? Als we een wiki-bestemmingsplan maken? Dat het kan bewijst een voorbeeld uit Denemarken. In een kleine Deense plattelandsgemeente heeft een groep jonge idealisten die een duurzame buurt wilden, bij gebrek aan capaciteit bij de gemeente, zelf een bestemmingsplan gemaakt en is in twee jaar tijd de woongemeenschap Fri og Fro gerealiseerd. De diversiteit aan meningen in dit laatste voorbeeld is misschien een beetje summier, maar het laat wel zien dat bestemmingsplannen ook buiten de kamers van het stadhuis gemaakt kunnen worden. Ik daag lokale overheden uit: wie komt als eerste met een wiki-bestemmingsplan?

—

Foto boven: Hazciudad in actie in Mexico City, zij focussen op het maken van een aantrekkelijke stad voor voetgangers en fietsers. Burgers maken een zebrapad op een gevaarlijke kruising. Lokale overheid accepteert wijzigingen en bouwt er zelfs op voort. foto: Diego Enrique Hernández González (diegoehg_ op Flickr)

Juist in achterstandswijken is dit momenteel het sterkst voelbaar en meetbaar; of zoals een (nu succesvolle) bewoner van het Nieuwe Westen (in Rotterdam) zegt: “Vroeger begon ik op niveau 0, nu moeten jongens die in diezelfde straat opgroeien op -3 beginnen. Je kansen op een goed leven zijn daarmee negen keer zo klein”.

Natuur
Een veilige, sociale en groene openbare ruimte correleert positief met hogere vastgoedprijzen en betere gezondheid en welzijn voor bewoners. Mensen hebben elkaar en de (stads-)natuur nodig om zich te kunnen ontwikkelen. Traditionele taken als tuinieren, klussen, handwerken en koken hebben naast een direct gezondheidseffect, ook een sociale meerwaarde. Dit interactieve zorgen voor elkaar en de omgeving is de basis van de eigen verantwoordelijkheid en het zelforganiserend vermogen binnen gemeenschappen. Met andere woorden: sociale interactie is niet iets wat ‘vanzelf’ gaat, maar is direct verbonden met de sociale en fysieke omgeving in een dynamisch samenspel van ontwikkeling en groei. Mensen doen graag mee als ze het leuk vinden, er goed in zijn en het nuttig vinden.

Inga (midden) van Creatief Beheer is gesprek met ouderen op het Ecokinderpark in Rotterdam, foto: Eva Flendrie

Alles wordt voor ons georganiseerd, we kijken er naar en zitten erbij, mogen hooguit meepraten of stemmen. Het is zaak dit anders te organiseren en wel op een zodanige manier dat mensen mee kunnen doen. Dan veranderen de mensen, hun gedrag en de omgeving. Het spreekt voor zich dat dit haaks staat op de gangbare praktijk; het herstel van de ‘ecosociale’ ruimte, die wij mensen nodig hebben in onze directe leefomgeving, is met name een herschikken van verantwoordelijkheden.

We hebben deze cruciale menselijke conditie niet gezien in de op effectiviteit en efficiency sturende systemen. Menselijke natuurlijke interactie en zelforganisatie, die onze soort in 200.000 jaar heeft ontwikkeld, zijn hierdoor meer en meer onder druk komen te staan. Dit openbaart zich in stijgende zorg- en onderhoudskosten en een dalend rendement van fysieke investeringen en dit ondanks alle geboekte vooruitgang.

Zelforganisatie
Creatief Beheer is inmiddels zo’n tien jaar in Rotterdam aan het ‘oefenen’ om de beheer- en onderhoudspraktijk op kleine schaal om te vormen en fysieke doelen te koppelen aan sociale doelen. Steeds zien we dat na aanvankelijke scepsis het draagvlak gestaag groeit en er na zo’n 3 jaar steeds meer mogelijk wordt. Wie er oog voor heeft, ziet dat er op veel plekken en door veel mensen ‘geoefend’ wordt.

Het probleem ligt dus niet op straat, maar achter de bureaus en vergadertafels, eigenlijk de manier waarop we met de stad, de mensen en de verantwoordelijkheden omgaan. Juist in een tijd waarin oude systemen niet meer te betalen zijn, is het zaak tempo te maken met deze transitie naar een systeem waarin de zelforganisatie en zelfredzaamheid van gemeenschappen toeneemt. Als we hier niet in slagen, neemt de veerkracht van woongemeenschappen af en daalt ook het zelfreddend vermogen van de individuen. Hierdoor werken de bezuinigingen averechts en verliezen we het toch al wankele geloof van de bewoners. En dat zijn nu juist de mensen met wie we het moeten doen.

Tonny (in kleurige bloes) Tuinvrouw op het Rotterdamse Proefpark de Punt, legt samen buurtbewoners moestuintjes aan, foto: Eva Flendrie

De Tuinman
Voor deze transitie introduceren we de Tuinman en zijn praktijk, die als centrale figuur midden in de wijk staat en binnen zijn werkterrein leunt op de samenwerking met de bewoners, scholen, wijkorganisaties, wooncorporaties en overheid. Groen en kindvriendelijk is de duurzame vlag waaronder dit gebeurt. De Tuinman en zijn praktijk staan symbool voor deze ‘organische ecologische’ (ecosociale) aanpak, net als voorheen de architect en zijn gebouwen symbool stonden voor moderniteit.

De Tuinman richt zich als een nieuwe stadsprofessional op de ontwikkeling van het ‘sociale groen’ in een wijk. Hieronder verstaan we de ‘natuurlijke’ interactie tussen mensen en de natuur als ecologisch principe. Een coördinerende en inspirerende professional in het midden, die zorgt dat een wijk ieder jaar groener en kindvriendelijker wordt. En waarbij het zelforganiserend en zelfreddend vermogen van een gemeenschap toeneemt, van grootschalig naar kleinschalig… de herwaardering van de menselijke maat en de wederkerigheid. De Tuinman maakt een stedenbouw met mensen en voor mensen mogelijk, samenwerken en een duidelijk doel om grote stappen te kunnen maken.

Het belangrijkste succescriterium van ieder project is terug te voeren naar de mensen. Met name de projectleider, in dit geval de Tuinman, is van essentieel belang. Mensen maken weer het verschil. De theorie is een handvat voor beginners en eigenlijk niet meer dan dat.

De meester onderscheidt zich van de leerling doordat hij zowel de theorie als de praktijk beheerst. In een effectieve wijkaanpak, heb je op de centrale middenpositie meesters nodig en geen leerlingen. In het publieke domein gaat het om het beste gemeenschappelijke resultaat, dit is het doel van het spel en dat is het spel waar de Tuinman een meester in is. Op deze manier kunnen ook nieuwe inzichten vanuit de sociologie, psychologie en gezondheidszorg getest worden in de praktijk. Dit geeft ook meteen aan dat we deze ‘nieuwe meesters’ moeten opleiden en dit kan het beste in de dagelijkse praktijk met vallen en opstaan. Iedere ‘val’ is een leermoment en ieder ‘opstaan’ een doorbraak.

—

Foto boven: Met de plantentafel de wijk in (Oleanderbuurt, Rotterdam), foto: Eva Flendrie

Door de invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (WRO) op 1 juli 2008 kregen de provincies al een andere rol in de ruimtelijke ordening. Zo hoeven zij bestemmingplannen niet meer goed te keuren. En nu ook nog flink bezuinigd wordt, kan de provincie minder sturen met subsidies of andere financiële prikkels. Wat betekent deze nieuwe rol voor de provincie? We zetten de belangrijkste uitdagingen op een rij.

Regionale expertise
Als een provincie toch invloed wil hebben op een bestemmingsplan zal zij op tijd bij de gemeente aan tafel moeten zitten. Niet voorschrijven en toetsen, maar meedenken en stimuleren. De provincie moet echter wel wat meebrengen, anders nodigt een gemeente haar niet uit. Kennis over regionale ontwikkelingen en samenwerking is zo’n meerwaarde. De provincie is dé partij met de regionale scope en kennis over regionale ontwikkelingen, zoals bedrijventerreinen en de woningmarkt.

Belangen
De grote vraag is of een provincie wel invloed moet wíllen hebben op het beleid van de gemeente. Zoals Co Verdaas – gedeputeerde van de provincie Gelderland –  zegt, moet de provincie zich alleen bemoeien met gemeenten als dit het provinciale belang betreft. Soms betekent dat vroeg meedenken, maar het kan ook inhouden dat er fors moet worden ingegrepen.

De provincie Gelderland heeft bijvoorbeeld uit regionaal belang voor de woningmarkt scherpe zienswijzen ingediend op een bestemmingsplan voor een uitbreidingsplan in de gemeente Druten. Ook neemt deze provincie vaak zelf het initiatief om iets van de grond te krijgen door het opstellen van een inpassingsplan. Als provincie moet je soms dus loslaten, vaak aan de zijlijn stimuleren, maar ook  af en toe een planologisch instrument ter hand nemen. Voor de nieuwe rol als regionale gebiedsregisseur is geen generieke invulling te geven.

Naar buiten
Buiten, daar liggen de ruimtelijke opgaven. De aanpak van de provincie hangt af van wat de regio nodig heeft. Als regionaal gebiedsregisseur is het belangrijk om ambities uit het gebied te benoemen, uit te dragen en te verbinden. Het gaat dus niet altijd om de ambitie van de provincie, maar met name om het stimuleren en verbinden van ambities van andere partijen, kansen zien op regionale schaal en andere, nieuwe partijen uitnodigen om die kansen te verzilveren.

Een voorbeeld hiervan is te vinden in het project Hof van Delfland, de ontwikkeling van een metropolitaan park tussen Den Haag en Rotterdam. Hier organiseert de provincie Zuid-Holland gebiedsconferenties om te horen wat er leeft, om partijen te verbinden en om gezamenlijk invulling te geven aan het gebied. De provincie heeft er de rol van verbindingsofficier.

Partijen
Openstaan voor initiatieven van anderen vraagt erom dat een plan niet helemaal is uitgewerkt. Een flexibel kader of plan geeft duidelijkheid, maar ook ruimte aan andere partijen. Zo is in het project Deltanatuur – de ontwikkeling van natuur ten zuiden van Rotterdam – een groot plangebied vastgesteld waar op regionale schaal een flexibel kader is opgesteld. Binnen dit kader hebben partijen de kans om locaties te ontwikkelen.

De nieuwe rol van de provincie maakt het werken bij deze organisatie misschien complexer, maar ook uitdagender. ‘Blauwdruk denken en -werken’ is passé. Betrokken ambtenaren moeten gebiedsgericht denken en uit hun sectorale hokje te voorschijn komen. De uitspraak: “daar ga ik niet over, maar mijn collega”, kan niet meer, het gaat om mentaal eigenaarschap. De provincie functioneert steeds meer in netwerken, zowel binnen als buiten de organisatie. Bij deze werkgever van het jaar liggen de kansen om nieuwe werkwijzen uit te proberen en te ontdekken wat werkt!

—

Foto boven: Provincie Zeeland, foto: Mystic Mabel

Gewoonlijk worden zowel onze dagelijkse activiteiten als de grondslagen van de ruimtelijke organisatie van de leefomgeving beschreven aan de hand van slechts drie helder afgebakende activiteiten: wonen, werken en recreëren. De stedelijke vervoersplanologie is gebaseerd op een voorspelbaarheid, die uit deze drie-eenheid voortvloeit. Mensen verlaten ‘s ochtends hun woning om naar het werk te gaan. De boodschappen worden gedaan in het nabijgelegen winkelapparaat. In het weekend zoekt het gezin verpozing in een park, recreatiegebied of het lokale funshop-apparaat. Er bestaan grootschalige en dagelijks, of in ieder geval wekelijks, terugkerende mobiliteitsstromen tussen woning, werkplek en ontspanningsgebieden. Op deze zekerheden is de weginfrastructuur aangepast. Ze bepalen de loop van OV-verbindingen, de ligging van parkeergarages en fietsenstallingen, de plek van woonwijken, werkgebieden, winkelcentra en pretparken.

Maar wat nu als de woning tevens werkplaats is? En wat als de plek waar men voor ontspanning naar toe gaat, ook een plek is waar gewerkt wordt? Wat als het gebruik van de leefomgeving diffuser wordt en tegelijkertijd intensiever? Dan kunnen er vreemde dingen gebeuren. Beleidsmakers in Amsterdam aanschouwen met verbazing de jaar na jaar aanzwellende stromen fietsers die zich op alle momenten van iedere dag kriskras door de stad begeven. Tegelijk daalt binnen de ringweg A10 het autogebruik aanzienlijk. Ook het OV boet er aan populariteit in. De verklaring wordt gewoonlijk gezocht in het strikte verkeersbeleid van de hoofdstad. Torenhoge parkeertarieven en auto-onvriendelijke inrichting van straten hebben de Amsterdammer tot fietsen gedwongen. Maar dat is slechts een deel van het verhaal.

De verschuiving in de modal split van de Amsterdammers is niet alleen maar te danken aan een zeer succesvol mobiliteitsbeleid. Het is vooral een uitvloeisel van sociaal-economische ontwikkelingen die de kern van de stad ingrijpend veranderd hebben. De vooroorlogse wijken binnen de ringweg A10 zijn de afgelopen decennia veranderd in een fijnmazig gemengd stedelijk milieu van allure. Deze wijken gelden als de meest populaire woongebieden van ons land. Ze zijn succesvolle productiemilieus bovendien, waar innovatie als vanzelf voortvloeit uit de opeenhoping van tienduizenden getalenteerde individuen in een zeer levendig interactiemilieu. Grenzen tussen wonen, werken en ontspannen vervagen er. Van een routinematige dagindeling is steeds minder sprake.

Voor veel Amsterdammers bestaat een doorsnee dag uit het bezoeken van een veelheid aan bestemmingen in een geografisch beperkt gebied: een fotograaf uit Oud-West gebruikt studiofaciliteiten in de Jordaan, ontmoet potentiële klanten in een koffiebar in Zuid, bewerkt zijn foto’s thuis, gaat ’s avonds squashen op het Bickerseiland en drinkt nog een biertje met vrienden op de Nieuwmarkt. Ook winkelen en de boodschappen doe je niet meer alleen in ‘de stad’ of het nabijgelegen winkelcentrum, maar in een van de vele speciaalzaken die verspreid over de vooroorlogse stad gevestigd zijn. Brood komt van de warme bakker aan het Stadionplein, het vlees van de biologische slager op de Elandsgracht. Biertjes haal je bij de Bierkoning in de Paleisstraat, groenten bij de groentenjuwelier op de Kinkerstraat. Uitgaan is niet langer een kwestie van op vrijdagavond naar het Leidseplein, maar gebeurt spontaan en eigenlijk op ieder moment.

De diffuse stad als productiemilieu: vestigingen in de ICT en de creatieve industrie in Amsterdam (Bron: Gemeente Amsterdam)

In deze context is de tweewieler voor steeds meer stedelingen een efficiënt vervoermiddel. De fiets heeft zich ruimschoots bewezen als het metropolitane vervoermiddel bij uitstek. Het rijwiel biedt persoonlijk, flexibel en betrouwbaar vervoer en is ook in veel buitenlandse metropolen het waarmerk van een typisch grootstedelijke levensstijl. Ongeveer een derde van de Amsterdammers beschikt wel over een auto, maar gebruikt deze mede vanwege de hoge parkeertarieven vooral voor reizen buiten de stadskern. Dit jaar onderzocht het stadsdeel West hoeveel bewoners bereid zouden zijn om hun auto aan de rand van de stad te parkeren, in ruil voor meer verblijfsruimte in de eigen straat. 34% van de ondervraagden voelde wel voor een dergelijk arrangement. Een minder dominante aanwezigheid van de auto in de stad biedt de mogelijkheid de kwaliteit van de openbare ruimte flink te verbeteren. Geen overbodige luxe in een dichtbebouwde stad als Amsterdam, waar terrassen, uitstallingen en kluwen geparkeerde fietsen in steeds meer straten de trottoirs blokkeren.

Het diffusere en intensievere gebruik van de stad maakt het noodzakelijk om in de centrummilieus traditionele mobiliteitsoplossingen eens goed tegen het licht te houden. Zo komen in veel Amsterdamse straten de grenzen van verkeersinrichtingen volgens de principes van Duurzaam Veilig in zicht. Het scheiden van verkeersstromen is iets dat hoort bij een verkeerssysteem dat de auto als uitgangspunt neemt. Tandenknarsend banen tienduizenden Amsterdammers zich iedere dag een weg over stampvolle en te smalle fietspaden, terwijl de eigenlijke rijbaan aan de auto gegund wordt. Stadsdistributie wordt intussen door de fijnmazige functiemenging lastiger, terwijl door de hoge demografische dynamiek meer verhuisd en verbouwd wordt.

Ook nieuwbakken concepten als autodelen kunnen wel wat kritischer benaderd worden. Car2go, Greenwheels, WeGo en ConnectCar bieden in principe hetzelfde als de fiets, in sommige gevallen inclusief gratis parkeren. Het is geen toeval dat Car2Go zich in eerste instantie richt op de Amsterdamse stadsdelen binnen de Ring A10. Autodeelconcepten zijn echter met name interessant voor autofabrikanten, autobezitters en de energiesector. De stad wint er weinig mee, behalve meer rijdende personenwagens. Voor het OV ligt er ten slotte ook een duidelijke opgave om zich in een stad met meer en kortere verplaatsingen staande te houden. In de diffuse stad zijn zware en relatief langzame vervoersnetwerken immers veel minder functioneel. De vervoersplanologen kunnen aan de bak!

—

Foto boven: Fietsers, foto: Ed Buijs

“Ik wil een berg. In Nederland. Om tegenop te kunnen fietsen en vanaf te kunnen skiën.” Met woorden van die strekking luidde journalist Thijs Zonneveld een opmerkelijk experiment in. Zijn oproep ontlokte een groot aantal reacties. Van ondernemers, adviseurs, sportbonden, investeerders en enthousiastelingen. Onder de slogan ‘Die berg komt er’ (www.diebergkomter.nl) werkt een almaar uitdijende groep inmiddels al zo’n vier maanden samen. De massale adoptie door min of meer gelijkgestemden en de snelle evolutie van het idee zijn opmerkelijk. Gaan we dit in de toekomst vaker zien? En zo ja: hebben we er dan iets aan? Past deze opmerkelijke werkvorm in de toolbox van Het Nieuwe Werken in planningland?

Boardrooms, vergaderzalen en de beruchte achterkamertjes zijn hier vervangen door social media en journalistieke podia. Deze werken als superkatalysator én belangrijke informatie-infrastructuur. Het idee ontwikkelt zich op tal van plekken tegelijkertijd en er is geen ballotage: iedereen mag meedoen. Het tempo van de ideeënproductie is ongekend en schreeuwt om kanaliseren, zodat de informatiestroom aan waarde wint en niet vluchtig blijft.

Als planoloog neem ik met veel enthousiasme deel aan dit proces. En los van de razend ingewikkelde vraag wat ik vakinhoudelijk van de berg moet vinden, vraag ik me vooral ook af: wat gebeurt hier? De term die bij me opkomt om het in ieder geval aan mezelf te verklaren: ‘flashmob-planning’. Een klein initiatief dat, door een onvoorspelbaar mechanisme aangewakkerd, spontaan uitgroeit tot iets groots. De ultieme bottom-up planning, zou je kunnen zeggen.

Is dit het begin van een patroon, gaan we dit in de toekomst vaker zien? En stel dat dat zo is: hebben we er dan iets aan, aan flashmob-planning? Past dit in de toolbox van Het Nieuwe Werken in planningland? Het klinkt ergens wel logisch: netwerken lijken immers een steeds belangrijker rol te spelen in de collectieve keuzen die we maken. En zou planning niet het collectieve keuzeproces bij uitstek moeten zijn? Een fascinerende gedachte, zonder meteen te willen pleiten voor een liberale planningdoctrine in extremis.

Kussengevecht Union Square New York. (Foto: Josef Pinlac)

Decentraal wat kan
De overheid heeft de afslag naar flashmob-planning natuurlijk al genomen, al zal ze het niet zo extreem bedoeld hebben. Centraal wat moet, decentraal wat kan is een inmiddels vertrouwd credo. Alleen de ‘planninghardware’ (beleids- en beslisstructuren, juridisch instrumentarium) is in essentie niet gewijzigd. Decentralisatie betekende in de ruimtelijke planningpraktijk vaak vooral dat lagere overheden bevoegd werden om het voorheen aan Rijk en provincie voorbehouden spelletje ‘verdeel en heers’ te gaan spelen. Ieder op z’n eigen speelbord, zonder zich teveel van de buren aan te trekken.

Los van wat er allemaal goed is gegaan; ingehaald door de crisis worden we nu genadeloos geconfronteerd met de negatieve excessen van decentrale planning. Deze manifesteren zich met name op de vastgoedmarkt. In bijna alle categorieën is er teveel van hetzelfde, teveel van teveel. Vastgoedplanning naar behoefte is lange tijd uit het oog verloren. Er is daardoor veel kapitaal ineffectief aangewend en dat is zonde, deze weeffout verdient aandacht. Planning diende immers toch ook om beschikbare middelen efficiënt en enigszins rechtvaardig te spreiden?

Maar zijn deze excessen nu allemaal aan decentrale planning te wijten, moeten we daar dan maar mee stoppen? Dat zou een te makkelijke conclusie zijn. Geld leek jarenlang oneindig beschikbaar en moest rollen. En waar rolde het nou sneller en beter dan in vastgoed? Pragmatisme, zo niet opportunisme vierden hoogtij en we deelden allemaal graag in de geforceerd opgerekte weelde. Je zou kunnen stellen dat de samenloop van decentraal plannen en de kredietbubble een ongelukkige cocktail is geweest, die ons nu een flinke kater bezorgt. Een ‘accident waiting to happen’.

Netwerk benutten
Maar gedane zaken nemen geen keer. We moeten verder en zullen deels nog moeten uitvinden hóe. Centraal gestuurde planning dan maar weer? Het huidige kabinet lijkt daar in ieder geval niet veel voor te voelen, integendeel. En zou  je het moeten willen? Onze huidige samenleving is nu eenmaal een netwerksamenleving. Dit netwerk is onze kracht; die moeten we benutten. Centrale planning lijkt daarvoor niet de beste voorwaarde, behalve dan bij het scheppen en bewaken van de randvoorwaarden voor een florerend netwerk. Zoals een ruimtelijk-economisch speelveld, dat voldoende ruimte voor marktwerking biedt. Maar blijkbaar ook niet te veel ruimte, zoals de afgelopen jaren is geboden. Want dat kan, zo zien we nu bijvoorbeeld bij de kantorenmarkt, leiden tot schaarste aan schaarste en het vastlopen van het marktmechanisme.

‘Loslaten, maar met mate’, dus? Is flashmob-planning dan misschien een begaanbare weg voor hetgeen we besluiten los te laten? Waarom niet? Flashmob-planning heeft – zo lijkt me – als natuurlijke eigenschap dat het alleen voldragen initiatieven kan voortbrengen, gebaseerd op een collectief besef van een reële behoefte. Is dit besef onvoldoende aanwezig, dan zal het initiatief vroeg of laat onvermijdelijk in schoonheid sterven en uitgaan als een nachtkaarsje.

Zou het niet een prima lakmoesproef zijn om een initiatief zichzelf op legitimiteit te laten toetsen? Het lijkt me het uitproberen meer dan waard. Bovendien, met flashmob-planning kun je – zo op het eerste gezicht – de netwerkkracht die in onze hedendaagse samenleving besloten ligt, maximaal benutten. Initiatieven voor  Flashmob-planning zijn in die visie misschien wel effectieve innovatieplatforms. Dat laatste begint zich in het experimentele project ‘Die berg komt er’ in ieder geval al aardig te bewijzen.

—

Foto boven: Kussengevecht Union Square New York. (Foto: Josef Pinlac)

Economische tussentijd
Onder het credo think big, act small leent de tussentijd zich uitstekend voor het proefondervindelijk uitvinden van nieuwe mogelijkheden. Leegstaande gebouwen worden tijdelijk verhuurd aan creatieve ondernemers in de hoop dat zij het gebied op de kaart zetten en zo de gebiedsontwikkeling een positieve impuls geven. Naast dit bewust entop-down inzetten van creatieven duiken er ook meer autonome, zelfgeorganiseerde projecten op waar creativiteit, innovatie en ondernemerschap elkaar vinden en versterken. Zoals Ester van de Wiel stelt: “biedt het benutten van tussentijd kansen om programma’s te realiseren die nu geen plek hebben in stedelijk gebied. Ze kunnen in tijdelijke vorm getest worden onder het motto ‘alles wat werkt blijft, alles wat niet werkt verdwijnt’.” (1)

De met de mond beleden openheid voor initiatief van onderaf blijkt echter maar al te vaak stranden in controledrang bij wethouders, regeldrang bij ambtenaren en valse verhuurhoop bij eigenaren.

Waar sommigen nog geloven dat het ooit wel weer goed komt met de bouwproductie en dat we straks op de oude, grote voet verder kunnen, menen anderen dat we op een totaal nieuwe manier zullen moeten gaan werken omdat met de huidige crisis ook de tijden voorgoed veranderd zijn. Econoom Kondratieff heeft laten zien dat crises volgen op maatschappelijke omwentelingen zoals de industriële revolutie, het ontstaan van stoommachines en spoorwegen, de toepassing van staal en elektriciteit, het tijdperk van de olie en de auto en het informatietijdperk. Wat deze crises gemeen hebben is dat de wereld ná de recessie er compleet anders uitziet dan ervoor; met andere werkvormen, organisatievormen, ruimtelijke ordening en dientengevolge ook andere spelers aan het roer. Kortom, culturele, maatschappelijke en economische problemen bieden mogelijkheden de stad opnieuw te doordenken.

De Interact, twee sloopwoningen worden geveltheater annex kantoor, door In Situ architecten i.o.v. Mobiel Projectbureau OpTrek, Den Haag 2007, Bron: Iris Schutten

Kweekkantoren
In een deel van de huidige tussentijdprojecten neemt voedsel een belangrijke plaats in. Zo is door Ester van de Wiel onder de noemer Eetbaar Landschap de broedplaats Rioolgemaal Moerenburg in Tilburg veranderd in een plek waar samen met andere kunstenaars, lokale bewoners, ondernemers en scholen nieuwe tools zijn ontwikkeld voor braakliggend terrein. Maar ook gebouwen lenen zich voor voedselproductie; de Groenten uit Amsterdam is een initiatief dat met behulp van nieuwe technieken voedsel in leegstaande kantoren wil gaan kweken. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van ‘plant production units’ waarbij zonlicht en aarde worden vervangen door rode en blauwe led verlichting, substraten en steenwol. Hierdoor verdrievoudigt de productie ten opzichte van standaardkassen, is kweek niet meer grondgebonden en dus stapelbaar en wordt minder water en energie verbruikt. Philip van Traa hoopt binnenkort de eerste kantoorkwekerij te beginnen. ‘In stapelbare kweekruimtes kunnen groenten, fruit en kruiden worden verbouwd. Deze kunnen vervolgens lokaal worden verkocht wat enorm veel energie scheelt die normaliter in transport gaat zitten. -Een Nederlandse maaltijd legt nu 30.000 kilometer af voordat ze op ons bord ligt- Zodoende kan er tegelijkertijd een slag worden gemaakt in de verduurzaming van de voedselvoorziening en tot een invulling voor de leegstand worden gekomen’. (2) Een idee dat een enorme vermindering van het ruimtegebruik van de tuinbouw betekent en daarmee van grote invloed zou kunnen zijn op de ruimtelijke ordening van Nederland.

Tijd als kwaliteit
Het kennisplatform Tussentijd in Ontwikkeling pleit voor meer tussentijdmentaliteit in de stedelijke ontwikkeling: “Wanneer tijd als kwaliteit kan worden gezien binnen een ruimtelijk ontwikkelingsproces, dan biedt dat mogelijkheden voor andere, meer flexibele vormen van ontwikkelen..”.(3) Door de bouwcrisis zoeken ook gemeentes tegenwoordig de oplossing voor tot stilstand gekomen bouwprojecten in organische gebiedsontwikkeling. De met de mond beleden openheid voor initiatief van onderaf blijkt echter maar al te vaak stranden in controledrang bij wethouders, regeldrang bij ambtenaren en valse verhuurhoop bij eigenaren.

Naast de monumentenstatus zou daarom ook een tussentijdstatus ingesteld moeten worden, zodat het mogelijk wordt in de tussentijd met andere verdienmodellen, planprocessen en regelgeving te werken. Leegstand en tussentijd veranderen dan van probleem in opportunity, en het beheer van de tussentijd wordt het ontwikkelend beheren van de tussentijd. Om dit te bewerkstelligen liggen er zowel bij de gemeentes, corporaties, ontwikkelaars en vastgoedeigenaren – als bij de creatieve en maakindustrie uitdagingen. Terwijl de laatsten door hands-on initiatieven te ontplooien de tussentijd pro-actiever als tool in kunnen zetten voor de innovatie van ruimtegebruik, zullen de eersten hun ijvoorbeeld door minder gericht te zijn op regelgeving en procedures en meer te kijken naar de inhoud en zingeving erachter; door binnen economische beslismodellen maatschappelijke waardecreatie mee te nemen als weegfactor en in de planning meer ruimte te laten en vertrouwen te hebben in het onverwachte. Buiten de stedenbouw en architectuur is men al steeds meer bezig met de upcycling van bestaande producten. Design en mode richten zich steeds vaker op het inventief hergebruiken van afgedankte producten en materialen. Nu de stad nog!

—
Deze tekst is een compilatie van een langer essay ‘De Tussentijd’ dat in opdracht van stichting Alice is geschreven i.h.k.v. de Dutch Design Week 2011.
Foto boven: Project Eetbaar Landschap, oktober 2009 en augutus 2011 gemaakt door Ester van de Wiel. Verslag onder punt 1/3 is te vinden via : http://www.stadmakers.nl/2011/06/verslag-kennisplatform-tussentijd-in-ontwikkeling

(1) Onder dit motto test de Rotterdamse kunstenaar Ester van de Wiel verschillende functies uit voor braakliggend terrein. Hiermee wordt braakliggend terrein niet alleen opnieuw publieke ruimte, maar tevens geboortegrond voor nieuwe functies in de stad. Zie ook het verslag van de eerste bijeenkomst van het landelijk Kennisplatform ‘Tussentijd in Ontwikkeling’ van Kris Oosting, 14 april 2011, Den Haag.

(2) Zie het artikel van Jasper Karman ‘Groente kweken in lege IBM-fabriek’ in Het Parool.nl, 4-5-11 http://www.parool.nl/parool/nl/4/AMSTERDAM/article/detail/1888009/2011/05/04/Groente-kweken-in-lege-IBM-fabriek.dhtml) en ook het artikel van Janno Janlouw ‘Kantoor moestuin levert duurzaam groente en fruit op, op de website energieondernemer.nl, 5 mei 2011 http://www.energieondernemer.nl/2011/05/kantoor-moestuin-levert-duurzaam-groente-en-fruit/

(3) Kris Oosting in het verslag Tussentijd in Ontwikkeling, Den Haag, april 2014

Maar dan? Dan blijkt dat veel van die speelplaatsjes helemaal niet gebruikt worden. Omdat er voor de kinderen niets te beleven is, omdat hun ouders geen tijd hebben mee te gaan en hun kinderen ook niet alleen op straat mogen, omdat kinderen vertier genoeg hebben thuis en op de naschoolse opvang. Zo moet het dus niet. Gelukkig waren de sprekers en deelnemers aan de studiedag Buiten spelen in de stad het daar wel over eens. Maar hoe dan wel? Een korte impressie van een inspirerende dag.

Recht op ruimte
De aftrap werd gedaan door promovenda Lianne Verstraten die een geschiedenis schetste van honderd jaar speeltuinen in Nederland. Van de eerste speeltuinvereniging in Amsterdam (1880) tot het verval van veel binnenstedelijke speelplaatsjes in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Veel aandacht daarbij voor de boost in het speeltuinbeleid in het naoorlogse Amsterdam; het succesverhaal van Aldo van Eijk. De babyboom, de nieuwe wijken en een nieuwe visie dat een kind recht heeft op een eigen ruimte in het stedelijk domein waren belangrijke succesfactoren. Plus de inzet van PvdA-wethouder De Roos, en de visie van Cornelis van Eesteren en Jakoba Mulder die de dienst Stadsontwikkeling bestierden. Dat er letterlijk ruimte was voor de relatief goedkope speelplaatsjes, die tevens makkelijk verplaatsbaar waren, was mooi meegenomen. In de nieuwbouwwijken werden de speelplaatsen in de planning meegenomen en in de oude wijken had de oorlog vele gaten geslagen die met speelplaatsen gevuld werden.

Kinderen aan een iglo van Aldo van Eijk, Osdorp 1963. Foto Cas Oorthuys.

Wipkip
Lia Karsten, professor aan de Universiteit van Amsterdam, nam het stokje over met een pleidooi voor verzoening van kind en stad. Na een periode van steeds verdere suburbanisatie zijn we nu in een fase waarbij gezinnen met kinderen weer kiezen voor de stad. Maar tijden zijn veranderd en daarom moeten de speelplaatsen ook anders. ‘Stop met al die beleidsplannen met berekeningen van speelruimte per doelgroep’, aldus Karsten. ‘Dat leidt tot te kleine plekjes met vreselijke wipkippen.’ Karstens denkt dat de tijd rijp is voor een nieuwe visie. Zij gelooft in een driedeling van speelplekken: dichtbij op de stoep voor het huis, iets verderop in een grote speeltuin waar veel te beleven is en je andere kinderen kunt ontmoeten en bij scholen en naschoolse opvang. De grotere speeltuin moet dan niet alleen inspirerend zijn voor de kinderen, ook hun ouders moeten er prettig kunnen toeven en aan de rand van de zandbak kunnen netwerken. Karstens illustreerde haar verhaal met beelden van succesvolle speelplekken in Amsterdam, New York en Berlijn. ‘Ik heb gekozen voor een optimistisch verhaal, de tijd is er rijp voor.’

De foto’s bij de lezing van Vania Stonner en Chris van de Hoef, medewerkers van de afdeling Ontwerp van stadsdeel Nieuw-West, tonen een veel pessimistischer beeld: veel kleine speelplekken (Nieuw-West heeft er zo’n 400), vaak een tikje verloederd en ook op een zonnige woensdagmiddag geen kind te bekennen. Dat moet anders vinden de ontwerpers, die benadrukten dat ze er als mens spraken en niet als ambtenaar. In hun visie bieden speeltuinen kansen om tegemoet te komen aan actuele problemen als vergrijzing, obesitas en klimaatveranderingen. Gecombineerde speeltuinen voor kinderen en ouderen, speeltuinen die de jeugd in beweging krijgen en speeltuinen met een functie in de wateropvang. Duurzaam speeltuinbeleid is in die zin levensloopbestendig én klimaatbestendig. Stonner en Van de Hoef noemen dit buitenplaatsen, waar je je thuis kunt voelen.

Pleisters
Gegrinnik in de zaal toen Jeannette Fich Jespersen, cultureel wetenschapper van het Deense KOMPAN Play Institute de geschiedenis van haar organisatie onthulde. KOMPAN is opgericht door Tom Lindhardt, de uitvinder van de wipkip! Dit speeltoestel dat in ontwerperskringen symbool is geworden voor foute speelplaatsjes, was het eerste interactieve speeltoestel dat reageert op je beweging. Fich Jespersen hield een vurig pleidooi voor buiten spelen als ideale manier om kinderen in beweging te krijgen. En dat kan ook op hedendaagse manieren. KOMPAN ontwikkelde samen met kinderen digitale buitenspeeltoestellen die de hedendaagse jeugd blijven boeien.

Allemaal mooi en prachtig, die speeltoestellen, maar Anne Koning van Jantje Beton gooit het over een heel andere boeg. Zij hield een pleidooi voor pleisters: hoe erg is het als kinderen vallen en een knie schaven? Laat kinderen spelen met stoepkrijt, in de bosjes, laat ze boomhutten bouwen en kuilen graven. Daarbij gaat het volgens Koning niet alleen over de fysieke ruimte maar vooral ook over de sociale ruimte: ouders zouden hun kinderen losser moeten laten. Jantje Beton onderzoekt de mogelijkheden voor speelwijken: wijken waar naast officiële speelplaatsen ook andere plekken zijn om te spelen en met veilige routes om van de ene naar de andere plek te komen. Er lopen pilots in Tilburg, Gouda, Den Helder en Leeuwarden.

Optimisme
De lezingen tijdens de studiedag waren telkens aanleiding voor veel reacties uit de zaal; vooral positieve bijval over de ideeën voor vernieuwing. Maar ook realistisch gemopper over regeltjes en procedures en de hand op de knip vanwege de crisis. Toch was de algemene teneur optimistisch: kijk wat er wél kan en zorg dat je je plannen klaar hebt als het economisch tij weer keert. Laten we hopen dat de deelnemers zich blijven vastbijten in dit onderwerp, zodat we binnen afzienbare tijd kunnen spelen op inspirerende plekken. En tot die tijd? Braakliggende terreinen zijn er genoeg, dus wat let ons?

De tentoonstelling De Speelse Stad van Aldo van Eijk is nog tot 1 februari 2012 te zien in het Van Eesterenmuseum. Bij de tentoonstelling is een fietstocht gemaakt langs inspirerende vernieuwde speelplekken in Amsterdam Nieuw-West. Deze is verkrijgbaar in het museum.

—

Foto boven: Speeltuin in Amsterdam Nieuw-West die toe is aan verandering. Foto Chris van de Hoef.

Puzzelen
In de voorbije decennia hebben gemeenten zich laten meevoeren in de florerende business van gebieds- en vastgoedontwikkeling. Winst maken was zo goed als zeker en misschien ook noodzakelijk om andere publieke verantwoordelijkheden mee te bekostigen. Nu zitten gemeenten en ontwikkelaars met een dure erfenis uit die tijd: strategisch aangekochte grond waar niets mee gebeurt. Nu veel plannen stilliggen, zijn de meeste gemeenten aan het schrappen en herprogrammeren. Ze nemen minder locaties in ontwikkeling en willen daar veel bouwvolume realiseren, in de hoop dat ontwikkelaars ervoor warmlopen. De overige grond blijft ongemoeid.

Dat herprogrammeren – puzzelen met het (bouw)programma – is nog steeds een top-downbenadering: je kunt niet puzzelen als je zelf ook een puzzelstukje bent. Bovendien houdt het puzzelbeleid vast aan oude ambities en gaat uit van terugkeer naar de situatie van voor de crisis. Zinloos, als je het mij vraagt! Het oude verdienmodel – zo veel mogelijk bouwen op zo weinig mogelijk grond – is verleden tijd. Dat is echt niet alleen te wijten aan de economische crisis, ook de vraag is veranderd. De consument van vandaag is geëmancipeerd, weet wat hij wil en eist een eigen inbreng.

Braakliggende grond in Waddinxveen (foto: RUIMTEVOLK)

Energie en optimisme
De strategisch aangekochte grond maakt zijn winstverwachtingen niet waar, maar levert gemeenten jaarlijks ook enorme rentelasten op. Dat is dubbele pijn en komt op veel plaatsen nog eens bovenop een toch al forse bezuinigingsopgave. Intussen stellen gemeenten en ontwikkelaars zich veel te afwachtend op. Ze volgen ontwikkelingen in ons vak meestal vanaf een veilige afstand en kijken eerst de kat uit de boom. Dat is gezien de financiële druk van dit moment eigenlijk ongeoorloofd. Gemeenten zijn het aan de maatschappij verplicht om ervoor te zorgen dat de braakliggende grond zo snel mogelijk wordt benut! Liever nu een paar pilots die niet zoveel opleveren als gehoopt, dan wachten en geld in een bodemloze put laten verdwijnen.

Er zijn op dit moment best kansen, want onze vakwereld is volop in beweging. Overal zie ik mensen bezig met vernieuwende concepten en ideeën om de ruimtelijke ontwikkeling weer op gang te helpen. Dat brengt veel nieuwe energie en optimisme. Er zijn zo langzamerhand aardig wat voorbeelden van stadsontwikkeling nieuwe stijl, waarbij de gebruiker niet alleen aangeeft wat hij wil, maar er ook nog eens in belangrijke mate zelf voor zorgt dat het er komt. Soms met aangename verrassingen en, als het goed is, met tevreden gebruikers als gevolg. Er ontstaat nieuw elan op deze plekken, waarvan ook de omgeving profiteert. Laten we daar meer en vooral sneller werk van maken, vooral op braakliggende terreinen die ons miljoenen aan publiek geld kosten.

Nieuwe realiteit
De nieuwe realiteit vraagt om een open blik en een nieuwe aanpak. Gemeenten en projectontwikkelaars moeten elkaar loslaten uit de houdgreep van contractuele verplichtingen rond onhaalbare plannen. Ze moeten zo snel mogelijk de nieuwe realiteit omarmen en zich een nieuwe rol aanmeten in het spel van de ruimtelijke ontwikkeling. Het is voor gemeenten de hoogste tijd om het verlies op eerdere winstverwachtingen te aanvaarden en oude aspiraties en bestaande ontwerpen los te laten. Zij moeten zich constructief en vooral proactief opstellen, meepraten als partner en blijven sturen door te faciliteren, inspireren en enthousiasmeren. Doen ze dat niet, dan worden ze ingehaald door de realiteit en verliezen ze de regie. Maar zo ver hoeft het niet te komen: er is (braakliggende) grond genoeg om kansen te creëren voor de consument van nu en de toekomst. Grijp die kans!

—

Foto boven: RUIMTEVOLK

Songdo City, Harbourview (bron: Songdo IBD (songdo.com))

Top 10
In december van het vorig jaar publiceerde het Amerikaanse magazine Fast Company een Top 10 van de smartest cities ter wereld. De lijst indrukwekkend noemen is een understatement. Op één staat ’s werelds duurste, privaat ontwikkelde stad – Songdo in Zuid-Korea. Kosten voor ontwikkeling: 35 miljard dollar en stijgende. De belangrijkste marktpartij is Cisco dat Songdo, gelegen nabij de Zuid-Koreaanse stad Incheon, wil uitbouwen tot haar vlaggenschip op het gebied van connectedness. Zo zullen alleen al duizenden huishoudens uitgerust worden met slimme twee-weg schermen. Het hoofd van Cisco’s Smart Cities Initiative schijnt ooit gezegd te hebben dat zijn ideaalbeeld is om “een IP camera te hebben boven elke gebouweningang in Dubai.” Slim betekent in dit geval dus toezicht op straatniveau.

Voor dit soort initiatieven hoef je nog niet eens in de Arabische Emiraten (Masdar, op 5), China (Wuxi of ‘klein Shanghai’op 6), India (Lavasa op 2) of Rusland te zijn (Technopolis Skolkovo op 4). In Portugal, in de buurt van Porto is PlanIT Valley (nr. 3 met stip) gepland – een stad voor 150.000 inwoners en de eerste stad die ontworpen is als software. PlanIT krijgt, alsof het een nieuw computersysteem betreft, zijn eigen urban operating system.

Big Brother versus Jane Jacobs
De opgevoerde smart cities zijn totaal nieuwe steden die gemaakt worden voor mensen en niet door mensen. En daar zit de kritiek. We zien hier de maakbare wereld door de ogen van instituties en staten, van steenrijke elites en invloedrijke multinationals als Cisco, Intel, IBM en Siemens. In de Smart City draait alles om masterplanning, topdown ontwikkeling, toezicht en controle. Is dit een visie op de stad vanuit het perspectief van extreme risico beheersing? Komen we hier in het domein van Orwell’s 1984, Huxley’s Brave New World of films als Minority Report? Dit is toch wat anders dan de manier waarop Jane Jacobs de slimheid van de stad zag, namelijk als de interactie van duizend kleine dingen op straatniveau. Als de ‘spontane orde van onderop’ in plaats van de opgelegde orde van bovenaf.

Aan de andere kant, claimen deze Smart Cities oplossingen voor nijpende en onbeheersbaar ogende grootstedelijke problemen als goed en schoon openbaar vervoer en verkeerscongesties, milieuvervuiling en energieverbruik. En ze creëren de nodige werkgelegenheid. Allemaal steekhoudende argumenten waar leiders en staatshoofden gevoelig voor zijn. Zo is Technopolis Skolkovo het persoonlijke speeltje van de Russische president Medvedev en is Nano City (nr. 10) in India de persoonlijke droom van Hotmail oprichter Sabeer Bhatia.

PlanIT Valley (bron: Balonas Menano (bmconcept.biz), conceptual visualizations of PlanIT Valley, not representative of final model)

Space versus place
Je mag je ook afvragen wie er in de smart city gaan wonen. Wat PlanIT Valley betreft is dat duidelijk – dat zijn de werknemers van de partnerbedrijven in het megaproject. Wonen straks de hoogopgeleiden in hun eigen veilige, slimme stad en de rest daarbuiten? Het thema Smart Cities lokte verwoede discussies uit op het Picnic 2011 festival in Amsterdam. Daar wierpen met name Adam Greenfield (van ontwerpbureau Urbanscale) en Ajit Jaokar (uitgeverij Futuretext) zich op als kritische tegengasgevers.

Greenfield betoogde dat het merendeel van de mensheid eenvoudigweg niet woont of gaat wonen in smart cities. “De smart city heeft geen karakter, geen rommelige geschiedenis. Wij mensen houden van de rommeligheid van steden. Dat zijn places waar we een emotionele binding mee hebben. Smart cities zijn geen places, maar spaces. Ik vraag me af of de initiatiefnemers wel houden van hun stad.” Jaokar stelde zich de vraag of onze gewone steden dan dom zijn als je smart cities zo nodig slim wilt noemen. Bovendien heeft hij grote moeite met deze corporate steden. “Steden zijn complexe ecosystemen en complexe ecosystemen kunnen geen business model hebben. Het gaat erom dat je de mensen in de stad in staat stelt om slimmer met de stad om te gaan. “

De Smart City gaat er komen, ongetwijfeld. De hamvraag is echter of het antwoord op de grote uitdagingen van onze eeuw gevormd zal worden door 21^e eeuwse tech-versies van stedelijke utopiën. Van Le Corbusier’s nog relatief milde Radiant City via de geplande arbeidersparadijzen van Stalin, zoals Eisenhüttenstadt in de voormalige DDR (nu een van de snelst krimpende steden in Duitsland) tot Germania, het megalomane model voor de wederopbouw van Berlijn dat Albert Speer voor Hitler ontwierp. Dan is het huidige, rommelige Berlijn toch wat aantrekkelijker.

—
Foto boven: PlanIT Valley, masterplan (bron: Balonas Menano [bmconcept.biz] – conceptual visualizations of PlanIT Valley, not representative of final model)

In onze zucht naar nieuwe methoden en inzichten, realiseerde ik me onlangs dat we voor een sociaalpsychologische uitdaging staan. Jarenlang werd de ruimtelijke sector gedomineerd door een cultuur van controleren en zorgvuldige risicobeheersing. Het zou maar mis kunnen gaan. Er zou maar eens iemand boos op ons worden om een fout. Of ons imago bezoedeld worden door een verkeerde beslissing. Een regelrechte nachtmerrie voor (project-)managers, planologen en beleidsmakers.

Deze cultuur van controle heeft geleid tot vervelende bureaucratie en verminderd eigen initiatief. In de managementboeken wordt er al langer over geschreven. Zo stelt professor Cools (corporate finance, Universiteit Groningen): “De toegenomen focus op controle en risicobeheersing ten gevolge van de corporate governance-golf beperkt misschien de kans op ongelukken en onaangename verrassingen, maar het motiveert niet en het tast ondernemerschap aan. Zo blijkt uit analyse van enquêtes onder 36.000 werknemers”. We zijn te ver doorgeschoten in het (willen) controleren en risico beheersen. We zijn te zenuwachtig geworden.

En we willen juist nu zo graag meer ondernemerschap en eigen initiatief: bottom-up ontwikkeling, ‘de markt tenzij’, zelfbouw, particulier opdrachtgeverschap, etcetera. Het zijn schorre uitroepen in een droge woestijn van controle en bureaucreatie.

Zelf spelen, niet zeuren
Het kan anders. Zowel de ouders als de kleuters van de ruimtelijke sector moeten los laten. Niet meer achter moeders rokken verschuilen. Niet meer wijzen. Zelf spelen. Niet zeuren. Er mag best een slokje geproefd van opa’s jenever of een testje gedaan met het schokdraad bij de koeienweide.

De eerder genoemde Groningse professor stelt: “Sturen op vertrouwen, door medewerkers meer beslissingsruimte te geven en op zoek te gaan naar succeservaringen, motiveert wèl en verhoogt de productiviteit.” Ook uitgebreid onderzoek van TNO toont het belang aan van het managen door vertrouwen: “Het leidt tot zelfmanagement van medewerkers en versterkt innovatief gedrag”. Juist in deze tijden van snelle veranderingen en onduidelijke vooruitzichten is het van groot belang dat organisaties voortdurend slim kunnen anticiperen. Dat vergt veel zelfredzaamheid. Een belangrijke en broodnodige mentaliteitsverandering lijkt me zo.

Pop-up hotel The Neston

Loslaten is lastig
Vaak blijft deze mentaliteitsverandering overigens steken bij de top van de organisatie, blijkt uit het rapport van TNO. Bij een van de cases heeft zeker 80% van de topmanagers moeite controle uit handen te geven, terwijl de overige 20% niet gelooft dat mensen met meer vrijheid beter presteren. En als de topmanagers dan toch proberen de touwtjes te laten vieren, willen ze vaak gelijk ingrijpen als het misgaat. Dat is dus niet de bedoeling, aldus TNO.

Valt de kleine? Niet gelijk oprapen. “Het blijft de kunst om niet terug te grijpen op oude vormen en gedachten op het moment dat het mis gaat. Het zal af en toe vreselijk mis gaan. Maar uiteindelijk is een organisatie waarbinnen iedereen managet krachtiger dan een organisatie waarin enkelen managen en de rest gewoon uitvoert wat men moet uitvoeren. Gespreide intelligentie is sterker dan gecentraliseerde intelligentie, tenminste in een situatie waarin wendbaarheid en vernieuwing vereist zijn.”

Zelfbouwers
De zelfbouw zou er op gedijen. Zowel in renovatie als nieuwbouw. Grond- en gebouweigenaren moeten niet langer zelf willen bedenken wat waar gebouwd wordt en dit zelf willen uitvoeren. Geef de volkshuisvestingsopgave uit handen aan de mensen zelf. En toon vertrouwen in een goed eindresultaat. Binnen natuurlijk een aantal duidelijke en scherpe randvoorwaarden. Je mag niet je buurmeisje knijpen of experimenteren met lucifers. Een mentaliteitsverandering naar vrijlaten en vertrouwen hebben, kan de zelfbouw een enorme vogelvlucht laten nemen.

Pop-up hotel
Kort geleden leerde ik zelf ook over de kracht door vertrouwen hebben en loslaten. Met een ontwikkelcollectief (in oprichting) richtten we in een ruim weekend een tijdelijk eenkamerhotel in, in een leeg klushuis: PopUp Hotel The Neston. Als een soort experiment van nieuwe ‘bottom-up ontwikkelmethode’ met tijdelijke invulling. De opening van het hotel was op 19 oktober, terwijl we het eerste idee nog geen vijf weken daarvoor vatten. Een razendsnel en bijzonder projectresultaat.

Een van de belangrijkste succesfactoren was vertrouwen hebben en het vertrouwen waarmaken. Ieder had zijn eigen bijdrage of verantwoordelijkheid op basis van zijn of haar expertise, zoals ‘marketing’, ‘meubilair lobbyverdieping’ of ‘veiligheid’. Onder lichte coördinatie pasten alle input vlekkeloos en bijzonder aantrekkelijk in elkaar. Deze aanpak stimuleerde een natuurlijk enthousiasme en uitzonderlijke betrokkenheid onder alle deelnemers. Voor mij is de theorie bewezen. Nu nog het evangelie verspreiden.

—

Alle foto’s genomen tijdens de opening van Pop-up hotel The Neston door Edwin Dillen en Nicolien Rodenburg

Cement
Allereerst, dé middeninkomens bestaan niet. Net zoals dé woningmarkt niet bestaat. Woningmarkten zijn gedifferentieerd en laten regionaal grote verschillen zien in klantvraag en huur- en koopaanbod. De middeninkomens zijn net zo gedifferentieerd. De middeninkomens bestaan uit verschillende groepen huishoudens met grote verschillen in keuzemogelijkheden op het gebied van betaalbaarheid. De kansen voor tweepersoonshuishoudens jonger dan 65 jaar en meerpersoonshuishoudens met kinderen en een middeninkomen tot € 38.500,- zijn aanmerkelijk lager dan de kansen voor een eenpersoonshuishouden van boven de 65 met een inkomen van € 33.614,-. Al deze groepen behoren tot de middeninkomens, maar de verschillen in netto bestedingsmogelijkheden maken dat het ene huishouden met een middeninkomen wat te kiezen heeft  en het andere huishouden met een middeninkomen tussen wal en schip van de regionale woningmarkt valt. Inzicht in de omvang van deze groepen vanuit het oogpunt van betaalbaarheid, geeft de werkelijke omvang van de vraag van de middeninkomens.

Bijna 30% van de huidige corporatieklanten – de zittende huurders – heeft een middeninkomen. Zij hebben een belangrijke functie bij het ontwikkelen en in stand houden van gemengde wijken. Gemengde wijken zijn een groot goed in de Nederlandse volkshuisvesting. Middeninkomens zijn het cement van de wijken, omdat zij bijdragen aan de stabiliteit en de vitaliteit van de wijken. 95% van de woningen die corporaties verkopen, wordt verkocht aan mensen met een middeninkomen. Gezien de stevige oproep in de woonvisie van Donner aan corporaties om een deel van hun bezit te liberaliseren of te verkopen, is de discussie of corporaties wel een taak hebben in het bedienen van de middeninkomens wonderlijk. En het is nog maar de vraag of het middensegment, zeg de huurklasse van € 652,-  tot 850,- en de koopwoningen in de klasse € 110.000,- tot € 180.000,- wordt opgepakt door de particuliere sector. Hier ligt zeker een rol voor de woningcorporaties! Maar mogen, willen en kunnen zij zich wel richten op de middenkomens?

Woningcorporaties
Corporaties mogen huishoudens met een middeninkomen huisvesten. Volgens het Besluit beheer sociale huursector (BBSH) moeten corporaties zorgen voor huisvesting voor mensen die niet zelfstandig in huisvesting kunnen voorzien. In het concept van de nieuwe Woningwet  staat dat tot het eerste werkdomein van toegelaten instellingen behoort het huisvesten van lagere inkomens (primaire taak), maar ook ervoor zorgen dat huishoudens met hogere inkomensniveaus reële kansen hebben op een passende woning en een verbetering van hun woon- en leefsituatie (secundaire taak). In de woonvisie van minister Donner staat bovendien dat er een groeiende vraag is vanuit het middensegment waarop corporaties zouden moeten inspelen. De politieke steun voor de rol van corporaties voor de middeninkomens is in het afgelopen jaar sterk gegroeid. Steeds meer politieke partijen in de Tweede Kamer vinden dat Donner moet regelen dat (lage) middeninkomens vaker terecht kunnen in een sociale huurwoning.

Op basis van de Europese Beschikking is er ook geen bezwaar tegen het bieden van huisvesting aan middeninkomens door de corporaties. De kern van de Beschikking is het rechtmatig gebruik van staatssteun. Dat wil zeggen dat er geen sprake mag zijn van concurrentievoordeel door corporaties op de commerciële markt als gevolg van het ontvangen van staatssteun. Vertaald naar de uitwerking van de staatssteunregeling, betekent dit dat een corporatie maximaal 10% van haar sociale huurwoningen mag toewijzen aan urgenten, bijzondere doelgroepen en …middeninkomens om aanspraak te blijven maken op staatssteun. Wanneer een corporatie lokaal meer dan 10% wil toewijzen aan de middeninkomens, mag dit alleen – met positief advies van de gemeente – na speciale toestemming van de minister. Bovendien mag dit dan alleen via de niet-DAEB-tak (het niet-staatssteun deel).

Landelijk bezitten corporaties 2,4 miljoen huurwoningen. In ongeveer 30% van deze woningen wonen huishoudens met een middeninkomen. Deze middeninkomens zijn veelal ooit met een laag inkomen (als primaire doelgroep) gestart met huren. Zij hebben vervolgens in de loop der jaren een inkomensgroei doorgemaakt en niet de stap in hun wooncarrière willen of kunnen maken naar een koopwoning. De middeninkomens zorgen voor stabiliteit in de wijken. De meeste corporaties zien graag een mengeling van jong en oud, gezinnen en senioren, lage en hogere inkomens in de wijken.

Europa
Corporaties kunnen middeninkomens absoluut bedienen, maar de mate waarin is afhankelijk van de klantvraag, het woningaanbod en de bedrijfsvoering. Wat is de omvang van de overmaat (hoeveel woningen bezit de corporatie meer dan nodig is voor de primaire doelgroep?). Hoeveel van deze woningen komen er jaarlijks beschikbaar die voldoende interessant en van voldoende kwaliteit zijn voor middeninkomens om te verhuizen naar een andere woning? Heeft de corporatie het vermogen om een sluitende exploitatie in te richten en een gezonde bedrijfsvoering te realiseren om de middeninkomens te bedienen?

Toch heeft invoering van de Europese Beschikking vanaf 1 januari 2011 voor veel onduidelijkheid en terughoudendheid in corporatieland gezorgd. Uit angst voor het overschrijden van de 10% regel, zegt een groot deel van de corporaties op dit moment ‘nee’ tegen woningzoekenden met een inkomen hoger dan € 33.614,-. Voor hen is de mogelijkheid om via het digitale woonruimteverdelingsysteem op een sociale huurwoning te reageren nu simpelweg geblokkeerd. De gevolgen hiervan zijn duidelijk zichtbaar in de woningmarkt. De toewijzing aan middeninkomens is gedaald; de verhuisgraad is met procenten teruggelopen. Na de koopmarkt, raakt nu ook de huurmarkt steeds verder op slot!

Omarmen
Om de middeninkomens te willen blijven bedienen, is een kanteling in het denken nodig. Corporaties moeten niet langer de uitvoering van de regelgeving centraal stellen; niet langer het strategisch vastgoedbeleid alleen maar willen inrichten op de lagere inkomens; niet langer alle woningen blindelings aftoppen tot de huurtoeslaggrens. Corporaties zouden juist de vraag en de behoeften van de middeninkomens moeten onderscheiden van die van de lagere inkomens. Het inrichten van een SVB-beleid voor lagere én middeninkomens. Dan ontstaat een nieuwe focus. “Zijn we er als corporatie wel voor de middeninkomens” is een theoretische discussie zonder daadkracht. Corporaties moeten creativiteit ontwikkelen met huur- en koopoplossingen gericht op huishoudens met een lager inkomen of middeninkomen. Want de markt zit er op te wachten. Pas als de woningcorporaties de middeninkomens ‘omarmen’ komt de doorstroming op de woningmarkt weer op gang.

—

Foto boven: Opruiming, fotograaf: Pim Geerts (www.beeldopbouw.com)

—

Kees Fes was projectleider van de community of practice van 13 corporaties die onder begeleiding van Atrivé en Stichting OpMaat hebben gewerkt aan ‘oplossingen voor de middeninkomens’. Atrivé heeft met Stichting OpMaat in een cocreatie met dertien woningcorporaties een drietal strategische businessmodellen ontwikkeld, die oplossingen bieden voor het huisvesten van de groep ‘middeninkomens’. Ondersteunend is er een financieel model om businesscases voor niet-DAEB te simuleren en door te rekenen. Deze modellen zijn nader beschreven en uitgewerkt in het rapport ‘Werken aan oplossingen voor de middeninkomens’. Wilt u meer weten of het rapport opvragen? Stuur dan een mail naar k.fes@atrive.nl

Een Hollands jasje
Auteur Harry den Hartog van het boek Shanghai New towns (010 Uitgevers, 2010) spreekt al jaren met ontwerpers die actief zijn in China. Hij beschrijft in zijn boek de behoefte om bekende stadsbeelden uit Europa te kopiëren. Het stadsbestuur van Shanghai vraagt architecten uit Europa de steden uit hun thuisland te (her)ontwerpen in de buitengebieden van Shanghai. In 2001 werden verschillende Nederlandse ontwerpers uitgenodigd een ontwerp te maken voor de buitenwijk Gaoqiao, waarvan vooraf bepaald was dat die een Nederlands tintje zou krijgen. In acht weken tijd werd een gedetailleerd stedenbouwkundig plan gevraagd. KuiperCompagnons en Atelier Dutch kregen de opdracht. In het definitieve ontwerp is de handtekening van de stedenbouwkundige duidelijk herkenbaar: middenin de wijk bevindt zich een cirkelvormige straat met gracht, getekend door Ashok Bhalotra van KuiperCompagnons. Niet verwonderlijk gezien de vraag van de opdrachtgever, die wilde liefst een kopie van de Amersfoortse wijk Kattenbroek.

Holland Village, inmiddels grotendeels gerealiseerd, vertoont inderdaad trekjes van een Oudhollands stadje. In het midden staat een kerk, in de ‘vismarkt’ heeft een kinderdagverblijf haar intrek genomen. Aan het waterfront staat een gigantische klomp met een bord met uitleg erbij. Overduidelijk toevoegingen waarmee de Chinese opdrachtgever het idee van Holland Village tussen de oren wil krijgen. Maar wat hebben de Nederlandse ontwerpers eigenlijk toegevoegd aan de Chinese stedenbouwkundige praktijk? Het ontwerp toont de typisch Nederlandse manier van omgaan met water. Zo zijn de watersystemen in de wijk geïntegreerd in het systeem voor waterafvoer en zijn veel van de bouwblokken op het water georiënteerd. Het systeem van straten, pleinen en (semi-)openbaar groen lijkt in de plannen in evenwicht. Op papier spreekt uit het plan een duidelijke boodschap: in deze wijk is het prettig vertoeven. Maar hoe zit het met de realiteit in Gaoqiao en nieuwbouwwijken in andere Chinese steden? Voor wie worden deze wijken eigenlijk gebouwd?

Een woonstraat in Holland Village door Richard Summers (aka Banalities)

Weerbarstige praktijk
De ontwerpers kregen de opdracht 15 procent van de woningen voor lagere inkomensgroepen te ontwerpen en 15 procent in het dure segment. De rest, in dit geval 70 procent van de wijk, was bedoeld voor de middenklasse. In 2003 klonk het startsein voor de bouw, de grond werd bouwrijp gemaakt. Toekomstige bewoners moesten echter nog jaren wachten op hun grachtenpand toen de bouwplannen stil kwamen te liggen vanwege veranderde bouwregelgeving en afwachtende ontwikkelaars. Ondertussen waren alle bewoners van het voormalige dorp al weggejaagd, hun huizen afgebroken. Vanaf 2009 trok de nieuwbouw pas weer aan. En dat is van groot belang voor Chinese overheden en ontwikkelaars want bouwen betekent namelijk werkgelegenheid. Jaarlijks moeten er miljoenen banen bij komen om de groeiende beroepsbevolking van werk te voorzien, de bouwsector is een drijvende kracht in de Chinese economie. Het systeem is in economische wetmatigheden gegrond, dus verrijzen vooral woningen voor het rijkere deel van de bevolking. Die leveren simpelweg veel meer op. Daardoor blijven nu veel Chinezen in verouderde en kleine woningen achter. Een ander punt van zorg is dat vanwege de snelheid van bouwen de kwaliteit van de bouw vaak matig is. Tijd om te praten met opdrachtgevers, of onderzoek te doen, is er nauwelijks. Ten koste van de bouwkwaliteit, want het moet op tijd af. Vandaar dat buitenlandse architecten er veel energie in steken om, soms op de bouwplaats zelf, bij te sturen. Of ze raken teleurgesteld in de resultaten van hun inspanningen en trekken zich terug uit bouwprocessen als ze zien hoe het er uiteindelijk uitziet.

De stroom aan opdrachten in China zal voorlopig onverminderd groot blijven. De drang tot het ‘thematiseren’ van wijken, als in het geval van Holland Village, is daarin een hardnekkig verschijnsel. Even rondneuzen op Flickr of Google en je vindt al foto’s van deze wijken: een regelrechte confrontatie met Chinese no-nonsense kopieën van ons erfgoed. Misschien biedt dit een graadmeter waarmee de huidige generatie ontwerpers zich een spiegel voor kan houden: “ga ik mijzelf in deze bouwpraktijk storten?”. Aandacht voor bovengenoemde thema’s van sociale scheefgroei en bouwtechniek zijn veel urgenter, om nog maar niet te spreken van ecologische uitdagingen. Veel belangrijker dan het bouwen van nog meer Hollandse themaparken zijn de antwoorden die ze zullen vinden op deze uitdagingen.

—

Foto boven: Replica Amsterdamse Bijenkorf in Holland Village, door Richard Summers (aka Banalities)

Auteur is werkzaam bij het Nederlands Architectuurinstituut en betrokken bij het symposium Architectuur 2.0 wat op 11 november gehouden wordt in De Doelen, Rotterdam. Meer informatie over het symposium is te vinden op www.nai.nl of in het RUIMTEVOLK-agenda overzicht.

Op de oude voet
Navelstaren is niet besteed aan de ruimtelijke sector. Ruimdenkers in de beroepsgroep zijn populairder dan doemdenkers. Voor praatjesmakers en mooiweerverkopers is altijd werk. Hoewel de ruimtelijke sector zich in de ernstigste crisis sinds decennia bevindt, wordt in de dagelijkse praktijk zo veel mogelijk doorgezet op oude voet. Maar terwijl oude verdienmodellen één voor één wegvallen, is het hondsmoeilijk om daar nieuwe voor in de plaats te stellen. Projecten laten zich niet meer dicht rekenen met extra kantoren, bedrijven, winkels of dure koopwoningen. Bijdragen uit het Grotestedenbeleid (GSB) en Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing (ISV) bestaan niet meer. Corporaties hebben zich overeten en banken draaien iedere investering drie keer om.

Klein bier
Wat gebeurt er dan nog wel? Als ik de e-mail moet geloven, bruist het in de ruimtelijke sector. De dagelijkse stortvloed aan internetmagazines met nieuws uit het land, wordt eerder groter dan kleiner. Maar wat staat er eigenlijk in de Cobouw, het Vastgoedjournaal het IKC RO en al die andere lunchbulletins over bouwend Nederland die dagelijks de ether in worden geslingerd? Naar mijn indruk wordt de waslijst met nieuws steeds langer, maar is er zelden sprake van echt nieuws. Een paar jaar geleden waren grote projecten, eerste palen en megatransacties schering en inslag. Vergeleken daarmee zijn de berichten op een willekeurige vrijdag in oktober ‘klein bier’. Een korte opsomming van ‘nieuws’ uit de ruimtelijke sector op 21 oktober: 38 koopappartementen in Oss worden met 20% korting verkocht. De gemeente Gulpen-Wittem gaat vrijliggende fietspaden aanleggen. 230 nieuwsgierigen hebben een blik geworpen op Vuurtoreneiland in het IJmeer. Easynet verlengt de huur van 1700 m2 in Amsterdam-Zuidoost. Voormalig schoolgebouw in Delft wordt omgebouwd tot kinderdagverblijf.

De nieuwsmagazines in de ruimtelijke sector brengen deze berichten als landelijk nieuws, maar eigenlijk horen de berichten thuis in de lokale sufferdjes. Met alle respect natuurlijk voor diegene die profiteert van de korting in wooncomplex De Reders in Oss. Het is de schrijnende werkelijkheid van de crisis: er is nauwelijks vermeldenswaardig nieuws over ruimtelijke projecten en toch houden we ons met zijn allen ongelooflijk bezig. Dat geldt ook voor mijzelf. Ik werk al 2,5 jaar aan hetzelfde project zonder dat een paal is geslagen of grasspriet is ingezaaid. Natuurlijk, de projecten vorderen langzaam, maar het is in deze tijd nu eenmaal ‘a hell of a job’ om investeringen los te krijgen en aan de slag te gaan. Planprocessen duren eindeloos. Zonder doorbraken in grote projecten loopt de machine op een gegeven moment genadeloos vast.

Eetbaar dak
Maar ook voor mij geldt dat het glas eerder half vol is dan half leeg. Langzaam komen er nieuwe vormen van gebiedsontwikkeling op, met nieuw partijen, nieuwe werkwijze en nieuwe bronnen van geld. Ook in de nieuwsstroom van 21 oktober zijn hiervan de tekenen te zien. Zo wordt de energiehuishouding en verduurzaming van het huidig vastgoed een steeds belangrijker aanjager voor de ruimtelijke sector. Groene Campus in Helmond krijgt eetbaar dak. Russen investeren voor 1 miljard in olieterminal in Rotterdamse haven. Amsterdam wil windmolens in Waterland. Andere berichten spelen in op de steeds belangrijker rol van consumenten en eindgebruikers bij zelfbouw, recreatie, commerciële zorgvoorzieningen en zo meer.

Zo maar een dag grasduinen in het nieuwsaanbod toont de schrijnende kant van de crisis door een groot gebrek aan hard nieuws over grote projecten. Aan de andere kant zie je ook dat op alle mogelijke manieren wordt gezocht naar nieuwe wegen om de draad weer op te pakken met een nieuwe aanpak. Het nieuws van 21 oktober 2011 toont de beweging die de ruimtelijke sector op gang heeft gezet. Maar we zijn er nog niet.

De laatste maanden hoor ik ineens veel over het hitte-eilandeffect. Uit onderzoeken blijkt dat tijdens hittegolven dicht bebouwde steden extra opwarmen, met allerlei nare gevolgen. Doordat de temperatuur op aarde stijgt, krijgen we ook in ons gematigde klimaat steeds vaker te maken met extreme hitte. Dat leidt tot een hoger energiegebruik omdat gebouwen gekoeld moeten worden en tot sterfte onder bejaarden. Kortom een nieuw probleem dat om een oplossing roept!

Rotterdam
Verschillende gemeenten hebben recentelijk onderzoek laten doen naar het hitte-eilandeffect. In Rotterdam bleek de temperatuur in veel stadsdelen maar liefst 7 graden hoger te zijn dan in de omliggende polders. In extreem warme zomers kan die hoge temperatuur in de stad leiden tot veel gezondheidsproblemen voor vooral de oudere stedelingen. In ons landje valt het gelukkig  nog wel mee  met de hogere sterftecijfers als gevolg van extreme hitte . In bijvoorbeeld de VS en Frankrijk heeft men echter de nodige ervaring met sterk verhoogde sterfte onder ouderen. Tijdens de hittegolf van 2003 stierven er in Frankrijk naar verluid 14.000 mensen aan de gevolgen van de aanhoudende warmte.

In Chicago stierven in 1995 in vijf dagen tijd 739 mensen aan de gevolgen van aanhoudende warmte.

Er lijkt kortom alle reden tot zorg. Gelukkig is er een remedie tegen het hitte-eilandeffect: meer groen! Uit het – natuurlijk met bakfietsen – uitgevoerde onderzoek van Alterra in Rotterdam blijkt overduidelijk dat groene wijken minder opwarmen dan de meer stenige. Ook vanuit de lucht is via infrarood te zien dat de temperatuur in dichtbebouwde wijken met veel wegen hoger is dan in wijken met veel groen of water (klimaatonderzoek in oa Arnhem, Nijmegen en Rotterdam ). De aanbevelingen voor het tegengaan van het hitte-eilandeffect bouwen voort op deze constatering. Creëer groene en blauwe ruimten in de stad, leg daktuinen en geveltuinen aan, plant bomen. Op het eerste gezicht lijkt er weinig mis te zijn met deze aanbevelingen. Wie is er immers tegen meer groen in de stad? In veel steden zijn bestuurders en burgers al druk in de weer met het aanleggen van groene daken en gevelgroen.

Zo ook in Chicago. Deze stad heeft ervaring met hittegolven. In 1995 stierven in vijf dagen tijd 739 mensen aan de gevolgen van aanhoudende warmte. Het ging vooral om ouderen in arme wijken, die dagenlang alleen in hun huizen zonder airconditioning zaten. De Amerikaanse socioloog Eric Klinenberg schreef er in 2002 het boek Dying alone over. Het waren niet zozeer de hittegolf en de opwarming van de stad die hem aanzetten tot het schrijven van het boek, maar de opvallende verschillen in sterftecijfers tussen twee naast elkaar gelegen stadswijken. Terwijl in North Lawndale honderden ouderen stierven, was de dodental in South Lawndale veel minder hoog. Beiden stadsdelen gelden als achterstandswijken, met veel armoede en werkloosheid en sociale problemen. In beide wijken was het in juli 1995 vier dagen lang meer dan 35 graden Celsius.

Eenzaam in het groen
Klinenberg verklaart het opvallende verschil in sterfte onder ouderen door te wijzen op ruimtelijke condities. South Lawndale is een overwegend Mexicaanse wijk, relatief dichtbebouwd en met een aantal zeer levendige stadsstraten vol winkels en uitgaansgelegenheden. In North Lawndale heeft vijftig jaar gettovorming geleid tot wijdverbreide kaalslag. Hele stukken van de buurt bestaan uit braakliggende grasvelden. De middenstand is nagenoeg verdwenen en van een betekenisvolle publieke ruimte is nauwelijks sprake. Klinenberg betoogt dat het gebrek aan publieke ruimte in North Lawndale een ontwrichtend effect had op sociale verbanden: ‘The social ecology of abandonment, dispersion, and decay makes systems of social support exceedingly difficult to sustain’.

In Chicago bleek de kwaliteit van de stedelijke publieke ruimte van levensreddend belang. De overmaat aan groene open ruimte in North Lawndale dempte de temperatuur in de wijk nauwelijks en bleek een belangrijke oorzaak voor de eenzame dood van veel ouderen. In het dichtbebouwde South Lawndale, met zijn boomloze maar levendige hoofdstraten, durfden ouderen hun huizen wel te verlaten om verkoeling te zoeken in voorzieningen die beschikten over airconditioning, of simpelweg bij vrienden en familie steun te zoeken. De kwaliteit van stedelijke publieke ruimte bleek van levensreddend belang.

Voor de duidelijkheid: meer gevelgroen, straatbomen en groene daken zijn altijd goed. Aanbevelingen voor een hittebestendige stedenbouw mogen echter niet leiden tot een open groene stedenbouw die in tegenspraak is met de ruimtelijke condities voor levendige openbare ruimten. Dichtbebouwde steden met hun levendige en gevarieerde publieke ruimten zijn geen oorzaak, maar onderdeel van de oplossing voor het hitte-eilandeffect.

En het houdt maar niet op. Tien pogingen, interventieteams, het verWassenaren van de woningmarkt , losweekteams, handreikingen, de roep van alle kanten, rampscenario’s, het helpt allemaal geen achterwerk. Verspilde energie. En je kan je zo langzamerhand afvragen of er wel een probleem is op de woningmarkt. Die tijd dat als je bank niet bij je huis paste, je een nieuw huis aanschafte, willen we die tijd echt terug? Hoeveel tenten staan er op de Dam en het Malieveld met maandenlang bivakkerende, huisloze, naar een wurghypotheek smachtende Nederlanders? Hoe erg is het dat er niet verhuisd wordt? Vervelend voor verhuisbedrijven, dat wel. Ik heb dat verhuisketen-idee met een wooncarrière van zolderkamer via stadsappartement, rijtjeswoning, twee-onder-een-kap tot vrijstaande villa nooit serieus genomen.

Laten we dat hele wonen, de woningmarkt, de discussie en de problemen die daarbij komen kijken gewoon vergeten. Dat is iets van de vorige eeuw, die in 1901 begon met de Woningwet. Daarna is door de kongsi tussen overheid, corporaties en bouwmaatschappijen heel Nederland bebouwd met woonwijken. Keurig netjes volgens de planning, waarbij het belangrijkste doel was om kosten en kwaliteit in balans te houden en dat is jarenlang prima gelukt. Alle aandacht ging naar het wonen. Ondertussen zijn we vergeten dat we ook nog moeten werken. Want hoeveel uur per dag woont u eigenlijk? Een rekenvoorbeeld: u staat op om zeven uur en gaat om half negen naar uw werk. Effectief: 1,5 uur wonen. Dan komt u om zes uur ‘s avonds terug, eet wat, kijkt wat treurbuis en stapt om half elf in bed. Effectief wonen: 4,5 uur. Slapen noem ik geen wonen want dat is met de ogen dicht. Dat is dus zes uur wonen per etmaal, ofwel 25 procent.

Wordt het daarom niet eens tijd om het accent binnen beleid en uitvoering te leggen op aantrekkelijke en inspirerende werkplekken? Want terwijl het officiële beleid zich vooral op het wonen heeft gericht, is Nederland volgebouwd met branieparken waar volgens Rudy Stroink ‘intensieve menshouderij’ plaatsvindt. Volstrekt sfeerloze, oninspirerende, monofunctionele en inflexibele werkgebieden. Terecht dat zij slechts twee sterren van de koning krijgen. Die omgevingen gaan er de komende tijd allemaal aan!

Werken is het nieuwe wonen. En de 21^e eeuw wordt de eeuw van de voorzieningen, in de breedste zin van het woord. Niet in de CIAM-zin van: ‘werken, winkelen, recreëren’ maar als in: ontmoeten, inspireren, opbouwen, uitvinden, vermengen en branches vervagen. Kijk maar naar uzelf: U pingpongt op het werk tussen twee afspraken door de spanning van u af. ‘s Avonds thuis op de bank checkt u voor de 364^e keer uw werkmail. De Arch+ over Berlijn schreef het al: de vervaging van de verschillende ruimtes voor wonen en voor werken, als huiskamer, fabriek, atelier, kantoor, werkplaats, stilteplek, conferentieruimte heeft allang plaatsgevonden. De mix van gebruik en de daarvoor benodigde typologievermenging is een feit. Helaas is dat nog lang niet terug te vinden in de plattegrond van de hedendaagse woning of kantoorgebouw. Functionalisme uit de oude doos bepaalt de vormgeving van de plattegrond.

EX-Rotaprintfabriek in Berlijn

Het hoeft de komende tijd maar over één ding te gaan: werken. De hardware is er al. Er is genoeg gebouwd, er staat veel leeg, en daarmee is er veel potentie. De software – dat bent u, gebruiker – is sterk aan het veranderen. U werkt niet meer 5 dagen per week van 9-5, u wilt niet langer op een inspiratieloos braniepark werken. De crux zit ‘m in de orgware; hoe organiseren we aantrekkelijke locaties om te werken? Hoe doe je dat? Wat is de oplossing? Gelukkig heb ik daar geen antwoord op. Dat geroep om instant pasklare oplossingen is een soort van verwend kleutergedrag. Wel heb ik alvast wat knuppels voor in het werkhoenderhok die de geest op scherp kan stellen.

Weg met die zogenaamd moderne, flexibel ontwikkelde gebouwen. Al is een gebouw nog zo flexibel, het starre bestemmingsplan achterhaalt ‘m wel. Moderne flexibel ontworpen gebouwen zijn vaak karakterloos. Echter: sterke, karakteristieke gebouwen uit het verleden zijn vaak flexibel. Waarom? Omdat hun karakter bewaard blijft na aanpassing. Een flexibel gebouw heeft altijd overmaat die flexibiliteit biedt. Stop uw geld dus niet in hippe architectuur, maar in de overmaat. Beleidsmakers in de ruimtelijke sector hebben sterk de neiging om zichzelf – en daarmee het rode kwadrant ofwel de creatieve kenniswerkers – overal als belangrijkste doelgroep te beschouwen bij het (ver)bouwen van de stad. Zo zit je voor je het weet weer aan een pizza in een OSM-pizzeria – zo’n houtgestookte, want: lekker authentiek en met regionale producten en ruiten tafelkleden – tussen de Apple-verslaafden.

De ware werkende wereld bestaat gelukkig niet alleen uit personen die voldoen aan het rode kwadrant. Interessante voorbeelden uit het buitenland als het Meatpacking District in Kopenhagen en de EX-Rotaprintfabriek in Berlijn laten zien dat menging van laag- en hoogwaardig werken spannende, interessante en bij de stadsbewoners geliefde werklocaties oplevert. Het succes van deze plekken komt door renovatie op verschillende niveaus waardoor er diversiteit in huurniveaus ontstaat. Beperkte budgetten = grotere, gemengde gebruikersgroep = meer stedelijkheid. Een prettige mix van de afspiegeling van de samenleving: timmerman naast laptopslaaf.

Het einde van het wonen is in zicht; besteedt uw tijd dus nuttig. Ga niet al het bovenstaande in beleidsnotities opnemen of in uitvoeringsconventanten vastleggen, of spelregelkaarten opstellen. Maar steek uw handen uit de mouwen en ga werken aan goed werken!

—

Alle foto’s in het artikel zijn van Vincent Kompier

Het is erg in de mode om te roepen dat we ‘nu eindelijk eens voor de vraag moeten bouwen’. Wie dat roept, zegt impliciet dat hij zich tot nu toe nooit heeft afgevraagd hoe mensen eigenlijk  willen wonen. En het is bitter maar waar: bouwend Nederland stelt zich die vraag daadwerkelijk niet. Waarschijnlijk moet eerst een hele generatie projectontwikkelaars en ontwerpers verdwijnen voordat dit echt verandert. De achterliggende motivatie voor de stedelijke ontwikkeling blijft nog steeds: Wat kan ik verkopen? Natuurlijk moet je een woningbouwproject uiteindelijk verkopen en verhuren, maar dat doe je niet door je deze platte vraag te stellen. Het gevolg daarvan is namelijk dat overal in het land kleine eengezinswoningen worden gebouwd, want die verkopen tenminste nog. Maar zullen de mensen die deze woningen nu kopen ze ooit nog kunnen doorverkopen?

Er is overschot aan relatief recent gebouwde woningen van rond de drie ton. Deze woningen kunnen op geen enkele wijze concurreren met woningen die nu worden gebouwd.

Overschot
De malaise van dit moment – het niet kunnen verkopen van woningen in het middendure segment – is niet alleen veroorzaakt doordat kredietverstrekkers kritischer zijn geworden. Het heeft er ook simpelweg mee te maken dat woningen in een redelijk segment van pakweg zo’n vijf jaar oud bijna niet meer te verkopen zijn. Tot voor kort werden dit soort woningen erg makkelijk verkocht, met als gevolg dat ze massaal werden gebouwd. Nu is er ineens een enorm overschot aan bestaande woningen van rond de drie ton. Deze woningen kunnen op geen enkele wijze concurreren met woningen die nu worden gebouwd. En daardoor zijn ze niet te verkopen. In de tussentijd heeft namelijk een omslag in het denken plaatsgevonden. Woningen van nog geen vijf jaar oud verbruiken substantieel meer energie dan nieuwbouwwoningen volgens de huidige normen. Wij hebben het hier over bakken met geld dat letterlijk door de schoorsteen gaat. De woonconsument heeft dat begrepen.

Emancipatie
Wilfred Hoogerbrug van Era heeft onlangs gesteld dat de herstructurering zijn doel voorbij schiet door alleen goedkope woningen te bouwen. Ik kan hem alleen maar gelijk geven. Je kunt je afvragen of het echt een probleem is dat hierdoor minder nieuwkomers naar de oude wijken trekken. Los daarvan blijft de vraag naar middeldure woningen nog steeds behoorlijk hoog. Maar mensen die woningen in deze categorie kopen, zijn gewoon veel kritischer op de producten geworden. “Een appartement zonder balkon? Koop ik niet! Een tweekapper zonder tuin? Ben je gek geworden? Ik kan niet kiezen naast wie ik ga wonen? Dan kom ik niet!” Het lijkt alsof ontwikkelaars zich geen raad weten met deze nieuwe emancipatie van de woonconsument.

Fotograaf: Gerard van Beek

Verschillen maken het verschil
Binnen het perspectief van mijn eigen praktijk bleken woningen in dit segment voor een zeer kritische groep woonconsumenten de afgelopen drie jaar juist heel goed te verkopen. Maar dan niet als bulk, maar goed getimed en ingebed in een ontwikkeling met de keuze  uit veel verschillende soorten woningen. Verschillen maken is de sleutel. Het verschil maken is de tweede sleutel. Een ontwikkelaar als Era blinkt al jaren uit in het realiseren van messcherpe, onderscheidende woonomgevingen. Ze horen daarmee bij een buitengewoon selecte groep ontwikkelaars die de afgelopen jaren een moeizame weg hebben bewandeld. Je bent bijna geneigd om te zeggen dat zij helemaal niet naar de vraag luisteren, maar een ongelofelijk goed aanbod realiseren door iets te maken dat precies op de plek past. Gek genoeg gebeurt dat bij herstructurering hoogst zelden. In plaats van de kwaliteit van een gebied te benutten en te versterken, worden overal goedkope eengezinswoningen gebouwd ‘omdat de markt erom vraagt’. Stel je nou voor dat je in het ziekenhuis ligt voor een darmoperatie. Je wordt wakker uit de narcose en de arts zegt tegen je: “Oh trouwens, wij hebben toch maar een buikwandcorrectie uitgevoerd en wat vet weggehaald, want dat wil toch iedereen.”

Het gaat niet om aanbod- óf vraaggericht bouwen. Het gaat altijd om het aanbod én de vraag. Alleen als het lukt om een woonomgeving te creëren die voortkomt uit de kwaliteit van de locatie en als vanzelf een vraag beantwoordt, kan herstructurering slagen. En daarbij moeten we af van oplossingen op een specifieke plek, die voortkomen uit generieke vragen. Dat is namelijk de doodsteek voor onderscheidende woonmilieus in de stad.

—

Bron foto boven: KAW architecten en adviseurs

Mieren zonder masterplan
Laatst wees iemand mij op een filmpje over mieren. In een mierennest kunnen wel een half miljoen mieren samen wonen in een uiterst efficiënt ingericht stelsel van gangen. Ze creëren als het ware een complete ondergrondse stad, en dat zonder een masterplan. De vraag is in hoeverre wij ook in staat zouden kunnen zijn om een stad te bouwen zonder vooropgesteld plan.

Als projectleider van het Nirov ben ik in het kader van de voorbereiding op de Dag van de Ruimte, dit jaar met als thema doe-het-zelf, de afgelopen weken in de wondere wereld van zelforganisatie, zelfsturing en bottom-up initiatieven gedoken. Er ging een wereld voor me open rondom flexibele kaders en andere manieren van sturen. In een tijd waarin we invulling willen geven aan organische stedenbouw is er nog veel te ontdekken.

In zijn weblog schrijft Zef Hemel over het Burning Man’ festival, dat elk jaar plaats vindt in de woestijn van Nevada. Bij dit festival komen 50.000 mensen een week lang samen in de middle of nowwhere. Vanuit het niets wordt er een complete stad opgebouwd die deelnemers beschrijven als een experimentele samenleving op basis van radicale zelfuiting en zelfvoorziening. De achterliggende gedachte is dat men gedurende Burning Man tijdelijk een gemeenschap opbouwt waar iedereen zichzelf kan uiten in waar hij of zij het beste in is. Deelnemers gebruiken ruilhandel om goederen en diensten uit te wisselen en geldtransacties zijn doorgaans verboden, behalve bij enkele verkoopkraampjes van voedsel en drank. Burning Man kent maar een vrij beperkt aantal regels, waarvan de meeste betrekking hebben op geweld, wapens, kampvuren en huisdieren. Het is het walhalla van zelforganisatie. Hemel schrijft over het festival: “zelfs hier, nota bene in de Amerikaanse woestijn, voor een tijdelijk kampement van festivalgangers die de vrijheid vieren, is planning noodzakelijk. Vrijheid en planning gaan dus wel degelijk samen. Sterker, planning is vereist als grote groepen mensen in de grootst mogelijke vrijheid met elkaar willen leven.”

Radicale decentralisatie
Dit is goed om in het achterhoofd te houden met het oog op de actuele discussies over duurzame gebiedsontwikkeling, waarbij er steeds meer ruimte is voor lokale initiatieven, burgerinitiatieven en  bewonersparticipatie. Ontplannen is een term die in dit kader vaak voorbij komt. Farid Tabarki stelt in het boek ‘Dappere nieuwe wereld’ van de jongerendenktank Prospect “dat we in de afgelopen eeuwen steeds meer centraal zijn gaan sturen. En dat was ook nodig ook. De staat als bron van gezag zal niet verdwijnen, maar ze kunnen het niet langer alleen.” Tabarki stelt dat de komende jaren in het teken zullen staan van radicale decentralisatie. Voorbeelden daarvan haalt hij uit onder andere uit Engeland, waar wijken zelf het ophalen van vuilnis regelen, en de mogelijkheid bestaat om iedere woning als energieleverancier te laten functioneren.

Deze toegenomen aandacht voor doe-het-zelf initiatieven vraagt om nieuwe kaders en nieuwe financiële ideeën. Bijvoorbeeld over crowdsourcing. Bij deze manier van fondsenwerven proberen mensen via internet particulieren te enthousiasmeren om geld in projecten te steken. Voor het ontwikkelen van de Vechtclub XL, een bedrijfsverzamelgebouw in een leegstaand fabriekspand in Utrecht, werd op deze manier € 65.000 bij elkaar gehaald. Doe-het-zelf initiatieven hoeven trouwens niet veel geld te kosten. Kijk bijvoorbeeld naar Guerrilla Gardening, het aanleggen van een tuin op een plek waar het officieel niet mag, bijvoorbeeld een stuk land dat al lang braak ligt en waar maar geen nieuwbouw op komt. De stad fleurt er van op, maar om dergelijke initiatieven te laten bloeien is wel flexibiliteit vanuit de overheid gewenst.

Bottom-up en doe-het-zelf lijkt tot nu toe iets van de kleine aantallen, van de speldenprikjes en van het experiment met beperkte impact. Maar waarom zou zelforganisatie geen grote vlucht kunnen nemen?  De opgave is om meer vrijheid te geven voor initiatieven van onderaf. In een van de gesprekken die ik voerde viel in dit kader de term ‘liefdevol loslaten’.

Het einde van ambtenaar eerste klas Dorknoper
In de strips van Maarten Toonder over Olie B. Bommel en Tom Poes figureert ambtenaar Dorknoper, de klassieke plichtsgetrouwe ambtenaar die alle clichés over ambtenaren verenigt: rechtlijnigheid, regeldrift en voorzichtigheid. Stel je dit figuur eens voor in de huidige tijd waarin er hele andere eisen worden gesteld aan de overheid. In reactie op het eerder genoemde onderzoek van Motivaction stelt Roy Mierop van Cap Gemini dat “de overheid die we nu hebben niet meer past bij de huidige, moderne samenleving”. Er is behoefte aan een wendbare overheid, die ruimte biedt voor initiatieven van onderop. En dat geld zeker voor de ruimtelijke ordening. De ambtenaar van nu moet, net als de andere traditionele grote spelers in ruimtelijke ontwikkeling, de principes van het nieuwe ‘spel van het kleine’ weten te doorgronden, zodat zij in de toekomst kleine ontwikkelingen van onderaf in het groot kunnen accommoderen. Wie op zoek is naar nieuwe kansen doet er goed aan om initiatief van onderop niet te negeren. Maar helemaal zonder kaders kunnen we niet.

—

Foto boven: Reykjavik

Nederland is ontegenzeggelijk zo plat als een dubbeltje. Een blik op regionale én nationale beleidsinitiatieven doet echter een fraai glooiend heuvellandschap vermoeden. In navolging van die eeuwig aangehaalde vallei nabij San Francisco lijkt Nederland inmiddels ook bezaaid met deze brandpunten van economische groei. Gestuwd door Verhagen’s topsectorenbeleid neemt het reliëf in Nederland snel toe. Zo  is het Gronings laagland omgedoopt tot Energy Valley dat het  Slochterense Gasunie complex en een aantal geplande kolencentrales in de Eemshaven omvat, en loopt Food Valley van de varkensflats in de Peel via de landbouwuniversiteit Wageningen naar de kippenfabrieken rondom Barneveld. Het gebied rond Enkhuizen verkoos de weinig West-Fries aandoende naam ‘Seed Valley’ om hun zaadveredelingsbrance op de kaart te zetten. Dit gebied grenst aan ‘Medical Valley‘, dat de nieuwe naam is voor de duin waar de Pettense kerncentrale opstaat. Tot slot is ‘Metal Valley’ in Drunen anders dan u zou denken toch geen popfestival en komt het Hilversumse avondjournaal tegenwoordig uit ‘Media Valley’. Geen van deze plekken zal ooit iets worden dat vergelijkbaar is met Silicon Valley, maar toch kiezen ze allemaal voor een dergelijk uitgekauwd anglicisme.

Hypes
‘Valley’s’zijn de nieuwste loot aan de Nederlandse Hypeboom, maar als fenomeen bepaald geen nieuw verschijnsel. Kent u ze nog? Clusters, de creatieve klasse, het e-milieu en de corridor. Allen vol bombarie gepresenteerd, maar binnen vijf jaar alweer vervangen door de volgende trappelende kandidaat. Dit is niet zo wonderlijk, een hype is in feite een narratief dat overdreven veel aandacht krijgt, maar niet gestoeld is op realistische verwachtingen. Hoewel  onderzoeksinstituten als het CPB en het PBL politici hier regelmatig fijntjes op wijzen, vinden hypes hun weg vrij kritiekloos door het polderlandschap. Zoals Wil Zonneveld van de TU Delft recent in een bijdrage in AGORA aantoont, fungeren hypes als kokers; doordat taal, beelden en handelingen allemaal in een bepaalde richting wijzen is het bijna onmogelijk buiten het frame te stappen.  Bovendien is er in bepaalde gevallen sprake van wat Ewald Engelen ‘lulkoek’ noemt; veel hypes bevatten geen eenduidige waarheidsclaim waardoor het bijkans onmogelijk wordt ze op hun empirische merites te beoordelen. Daardoor zijn ze volgens Engelen zeer bruikbaar om de behoeften van specifieke belanghebbenden te verkopen als algemeen belang.

De kantorenmarkt is het schoolvoorbeeld van een sector waar wensdenken en luchtkastelen het hebben overgenomen van nuchtere analyse en empirie.

Wens en gedachte
Ondanks deze moeilijkheden is het  juist in de ruimtelijke ordening  van belang eens stil te staan en te kijken wat er nu eigenlijk in de polderklei gebeurt. De kantorenmarkt is het schoolvoorbeeld van een sector waar wensdenken en luchtkastelen het hebben overgenomen van nuchtere analyse en empirie. Ondanks een evident overaanbod blijvengemeenten maar bouwen onder druk van de moeilijk uitroeibare hype van interstedelijke competitie. Een zo mogelijk nog emblematischer voorbeeld is de theorie van de creatieve klasse, groot gemaakt door Richard Florida. Het idee is simpel: zorg voor voldoende goede restaurants, fietspaden en theaters, en creatievelingen zullen massaal naar je stad komen. Dit leidt dan weer tot economische groei en innovatie; naast het genieten van al die voorzieningen zitten creatievelingen natuurlijk ook niet stil. Er is weinig twijfel meer over het feit dat grote, diverse steden de beste kaarten hebben om economisch te groeien. De waarom-vraag is echter verre van beantwoord. Naast Florida’s idee van een creatieve klasse zijn er nog tal van andere verklaringen, zoals bijvoorbeeld schaalvoordelen en transportkosten. In de beleidswereld werden deze oorzaak-gevolg vragen ten tijde van de Florida-hype lang niet altijd gesteld. Er is maar één persoon die de creatieve klasse theorie ooit vol overtuiging empirisch bewezen heeft: Richard Florida zelf.

Empirie
Het Ruimtelijk Planbureau (het huidige Planbureau voor de Leefomgeving) heeft in diverse studies  vrijwel alle ruimtelijke hypes in de afgelopen tien jaar onderzocht.  De resultaten zijn spraakmakend, zo niet zorgwekkend. Kenniscorridors spelen slechts een beperkte rol in Nederland, er is geen duidelijke samenhang tussen clusters  (of in hedendaags jargon: valleien) en economische groei, en  de Randstad bestaat niet. Deze bevindingen hebben slechts in beperkte mate hun weg gevonden naar de beleidspraktijk. Onwelgevallig, dus in veel gevallen rijp voor het vierkanten archief. Uit een ander RPB-rapport blijkt dat die ruimtelijke concepten vooral een doel hebben in de ‘interne communicatie’: het op de kaart zetten van gebieden om mee te kunnen delen in het grote verdelingsspel van de schaarse rijksgelden. Minstens zo zorgwekkend is dat de statistiekvoorziening in Nederland alsmaar verder wordt uitgekleed. De ‘administatieve lastenverlichting’ die telkens weer aan het bedrijfsleven beloofd wordt betekent zelden of nooit dat de belastingdienst een brief minder stuurt. Fatoenlijke bedrijfsenquêtes worden echter al jaren niet meer afgenomen. Over bijvoorbeeld forensenstromen, cruciale informatie voor het plannen van ruimtelijke ontwikkeling, is op lokaal niveau nauwelijks betrouwbare informatie beschikbaar. Analoog aan het inrichten van het polderlandschap vol niet bestaande valleien hebben we kennis over wat er daadwerkelijk gebeurt stelselmatig afgebroken.

Naar een nuchtere planologie
Met de Nota’s Ruimte (2006) en ‘Pieken in de Delta’ (2004) heeft de rijksoverheid ervoor gekozen zich grotendeels terug te trekken van nationaal gestuurde ruimtelijke ordening. Een beleidstrend die in de recente Ontwerp Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte bestendigd wordt. Er is alleen rijksgeld beschikbaar voor ‘nationale sleutelprojecten’ en ‘pieken’. Het ruimtelijk herverdelen van welvaart naar die gebieden waar het relatief inefficiënt is, is taboe. Over de gevolgen op lange termijn aangaande sociaalruimtelijke ongelijkheid kunnen we discussiëren. Echter, het gebrek aan goede objectieve informatie en de neiging de rapporten −bij tegenvallend resultaat− te negeren zorgt ervoor dat we helemaal niet meer objectief vaststellen waar een euro rijksgeld écht het best besteed is. Dit heeft geleid tot een door hypes gedreven ruimtelijke ordening die de legitimiteit van zowel professie als wetenschap op lange termijn aantast. De bovenstaande voorbeelden van valleien zijn wellicht wat flauw, maar daarom niet minder exemplarisch; lokale samenwerkingsverbanden hebben toch echt zelf verzonnen dat dit de manier is om mee te gaan in de vaart der volkeren. En natuurlijk kan een samenbindend narratief partijen verenigen en ruimtelijke processen in gang zetten. Sterker nog, communicatie is een sleutel tot succesvolle planologie. Een sleutel die alleen dusdanig ver is doorgeschoten, dat het slot een beetje zoek is. Communiceren zonder inhoud heeft geen zin. In luchtkastelen kun je niet wonen.

—

Deze bijdrage is ten dele gebaseerd op een recente thema-editie van AGORA magazine over Hypes, maar reflecteert de persoonlijke opvattingen van de auteurs.

Beeld boven: kaartbeeld uit Ontwerp Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (Bron: ministerie van I&M)

Financiële ruimte
De verlaging van de overdrachtsbelasting, herinnert u zich ‘m nog? Twee maanden geleden werd hij als de heilige graal aangekondigd om de woningmarkt in beweging te krijgen. Of: wie heeft de woonvisie van Minister Donner gelezen? De visie kwam uit in de schaduw van de tijdelijke belastingverlaging. De eerste maand na de verlaging waren de signalen inderdaad positief. Volgens makelaars was er een stijging van zowel het aantal geïnteresseerde kopers, als van daadwerkelijke transacties. Amper twee maanden later is het effect opgedroogd. Als er nog berichten verschijnen over de verlaging van de overdrachtsbelasting dan gaat dat over consumenten die zich gedupeerd voelen omdat ze net een huis hadden gekocht voor de ingangsdatum.

Tegelijkertijd hebben potentiele kopers uit de middeninkomens sinds deze zomer bijna 10% mindere hypotheekruimte. Vooral de verlaging van de maximale hypotheekgarantie van € 350.000 naar € 265.000 hakt erin. Een goede maatregel, maar op het verkeerde moment, zo stelt Peter Boelhouwer van de TU Delft. De kredietcrisis heeft tot verschillende maatregelen geleid om consument en banken te beschermen tegen hoge risico’s. De inperking van de financiële ruimte is zo’n maatregel die geleidelijk had moeten worden ingevoerd, of op een moment dat de woningmarkt weer in de lift zat. De timing deze zomer kon bijna niet ongunstiger. De gelijktijdige verlaging van de overdrachtsbelasting en de verlaging van de financieringsruimte heffen elkaar op. De consument schiet er netto niets bij op. En zonder actieve consumenten komt de woningmarkt niet in beweging.

Akkoord van Wassenaar
De afgelopen maanden zijn een voorbeeld van gebrek aan regie op de woningmarkt. De ongelukkige timing van de maatregelen, een krachteloze woonvisie, en het gebrek aan vertrouwen van de woonconsument: een belangrijke oorzaak is de afwezigheid van eensgezindheid tussen partijen. De woningmarkt is een slecht toneelstuk: iedereen roept door elkaar heen, heeft geen oog voor de maatregelen van een ander, en kijkt vooral niet verder dan het eigen belang. Het gevolg is dat de informatie en maatregelen die over de markt worden heen gestort geen effect sorteren. Want wie weet of een groots aangekondigd plan of maatregel dit keer wel effect heeft?

Het is een rotwoord, maar waar de woningmarkt behoefte aan heeft is een regisseur: een organisatie of persoon die alle partijen bij de hand neemt om gezamenlijk tot de goede acties te komen. Wat Nederland nodig heeft, is een Akkoord van Wassenaar* voor de woningmarkt. Net als in de Sociaal Economische Raad zou er een organisatie moeten komen waarin de belangrijkste spelers op de woningmarkt bij elkaar zitten: huurders en kopersverenigingen, banken, ontwikkelaars, overheid, makelaars en nog een paar. Er is geen ruimte meer voor heilige huisjes, taboes zijn er om doorbroken te worden. Laat partijen maar eens komen met voorstellen in elkaars vaarwater. Ik ben wel benieuwd naar de ideeën van de bankensector voor het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek. Of laat huizenbezitters zich maar eens uitspreken over de toegevoegde waarde van makelaars in plaats van af te geven op snelle scooters en mooie praatjes.

De huidige stilstand op de woningmarkt is geen economisch probleem, het is een kopersstaking van consumenten die duidelijkheid willen over de waarde van hun huizen. Zolang zij niet worden gerust gesteld en duidelijke informatie krijgen, blijft het sukkelen. Een Woon-Akkoord van Wassenaar van alle belangrijke partijen op de woningmarkt kan helpen om de gewenste rust en duidelijkheid te geven.

—

* In 1982 werd de impasse op de arbeidsmarkt doorbroken door een breed gedragen akkoord van werkgevers, werknemers en de overheid

In de beleving van de mens is de scheiding tussen fysiek (de stenen), sociaal (de interactie tussen mensen) en mentaal (de individuele ontwikkelingsruimte) niet aanwezig. Bij de mens komen alle ruimten samen en vanuit de mens ontstaan nieuwe invullingen voor die ruimte. Een goede leefomgeving in een wijk is noodzakelijk voor alle mensen, maar cruciaal voor kinderen, zwakkeren en ouderen; deze zijn in hogere mate afhankelijk van hun directe omgeving voor hun ontwikkeling en gezondheid.

Het geld is op
Om een goede leefomgeving te realiseren, is de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in wijkontwikkeling. Maar een fysieke herstructurering en sociale hulpverlening zonder een integrale ontwikkeling van de totale leefomgeving van mensen is niet effectief gebleken. Al het geld, de vernieuwing en de speciale aanpakken hebben niet het verwachte effect gehad. En nu is het geld op…

Een patstelling? Nee: juist nu het geld op is, ontstaan er kansen. De oplossing ligt in het herstellen van de verbinding van de uit elkaar gegroeide ruimten in onze directe leefomgeving (wijkniveau). Dat is mogelijk door het herinrichten van de beheer- en onderhoudspraktijk en door deze praktijk te koppelen aan de sociale sector. Hierdoor neemt het zelforganiserend en zelfhelend vermogen van mensen toe. Op wijkniveau is een nieuwe ruimtelijke ordening nodig, die feitelijk totaal omgekeerd is van wat we kennen, maar die dichter ligt bij onze menselijke natuur en de natuur in het algemeen. Er is veel geld te verdienen en sociale duurzaamheid te winnen in een praktijk, waarbij de mensen zelf energie steken in de ruimte waarin zij leven, en daarvan energie krijgen.

Samenhang creëren
Een aanpak waarbij de mentale, fysieke en sociale ruimte integraal worden ontwikkeld, kan alleen decentraal, organisch en lokaal (op wijkniveau) worden opgezet. Het dagelijks beheer en onderhoud is hierbij het eerste aangrijpingspunt. Vanuit deze optiek bestaat de stad in de eerste plaats uit mensen en hun interactie met elkaar en hun omgeving en pas daarna uit stenen, plannen en herinneringen. Beheer en onderhoud zijn dan geen kostenpost meer maar een investeringspunt. De ontwikkeling van de sociale ruimte in samenhang met de fysieke en de mentale ruimte leidt tot waardecreatie én kostenbesparing door de versterkte veerkracht van de gemeenschap.

Door de verbinding op lokaal niveau (dicht bij de mens) terug te brengen tussen de fysieke, sociale en mentale ruimte, wordt ruimtelijke ordening een organisch proces. En dat vergt een organische planning en sturing, via een interactief groeimodel dat uitgaat van wederkerigheid en stuurt op samenwerking. Momenteel werkt Creatief Beheer in vijf Rotterdamse wijken aan zo’n ordeningssysteem. Centraal hierin staat de sociale wijkwerf, een fysieke plek (of plekken) als centrum voor de wijkontwikkeling.

Speeltuyin de Regenboog, de sociale wijkwerf in de Oleanderbuurt, Rotterdam.

Wijkontwikkeling als gezelschapsspel
De essentie is transitie te realiseren van een centraal (efficiënt geacht) gestuurd systeem naar een decentraal zelforganiserend systeem. Om hierin als overheid toch te kunnen sturen, regels te stellen en te handhaven, is een ‘spelsysteem’ ontwikkeld. Daarbij is het centrale doel: door samenwerking en koppeling zo veel mogelijk effect sorteren. Cruciaal hierbij is een financieel beleid dat werkt met een flexibel jaarlijks ontwikkelbudget, waarmee processen binnen de wijk kunnen worden heringericht. Dit budget wordt beheerd door een onafhankelijke middenpartij. Deze stuurt op samenwerking van betrokken partijen, waaronder bewoners, koppelt doelstellingen en maakt daardoor met gelijkblijvend budget veel meer mogelijk.

De middenpartij bouwt in drie tot vijf jaar een duurzame praktijk op die met lagere kosten een wijk effectief verbetert. Misschien levert het op zeker moment zelfs geld op voor de gemeenschap en voor de individuele bewoners die door hun inzet waarde genereren. De wijk wordt, door de betrokken medewerking van de bewoners in samenwerking met de locale instanties en binnen de kaders van de overheid, een zelforganiserende onderneming.

Hoop en vertrouwen creëren
Deze nieuwe manier van ontwikkelen zet alles wat eerder is opgebouwd (ingemetseld) op losse schroeven. De ontstane onzekerheden leveren in eerste instantie vaak onrust op. Daarom is het belangrijk vanaf het begin regelmatig concrete successen te boeken. Deze bevorderen het draagvlak en maken volgende stappen mogelijk. De schijnbaar kleine stapjes in het begin maken de grote stappen op termijn mogelijk. Dit kan alleen als er een voedingsbodem is die geleidelijk in omvang toeneemt. De menselijke interactie is gekoppeld aan de fysieke (beheer en onderhoud) en de mentale ruimte (onderwijs). Met andere woorden: ieder jaar wordt de buitenruimte mooier en groener, het onderwijs beter en werken de mensen beter samen in en aan een prettige wijk.

Iedere wijk is anders en daardoor zijn successen uit het ene project niet zomaar te kopiëren. Overal ontstaan andere oplossingen en samenwerkingsverbanden. Maar in alle wijken waar wij de aanpak in de praktijk brengen, zien wij na aanvankelijke scepsis een toenemend draagvlak, steeds meer participanten en grotere effectiviteit. Mensen worden er blij van en raken geïnspireerd, zowel bewoners als professionals.

Het is niet voor niets dat juist nu de tijd rijp is voor een dergelijke integrale aanpak in de directe leefomgeving van mensen. Op alle niveaus wordt gezocht naar nieuwe wegen. Investeren in een groene veilige buitenruimte die samen met bewoners wordt ontwikkeld en beheerd, is de manier om steden leefbaarder en duurzamer te maken voor de huidige en volgende generaties. Sociale innovatie is in feite het enige juiste antwoord op de huidige crisis en is ook juist mogelijk door dezelfde crisis. Leefbare prettige wijken zijn de kurken waarop een stad drijft.

—

Foto boven: Vergroening van het Oleanderplein, Rotterdam, (bron: Creatief Beheer)

Nederlandse steden zijn sinds pakweg twee decennia terug van weggeweest. Wapenfeiten: cultuur, sfeer, voorzieningen maar ook een flink aanbod van mooie, nieuwe (koop-)woningen. Daarmee weten de steden ook felbegeerde gezinnen en welgestelden aan zich te binden. De opkomst van internet leidde bovendien niet tot ‘the end of space’[1] maar juist tot meer echte ontmoeting, in parken, kantoren, cafés, broedplaatsen. Dat gaat nu eenmaal het beste op een plek met veel mensen. De stad om te wonen en te leven. En toch zie ik scheuren in die populariteit ontstaan.

Kleinschalig, lokaal en zelfvoorzienend
We zien steeds duidelijker tekenen van een structurele verandering: grootschaligheid raakt uit de gratie. Steeds meer mensen vragen om kleinschaligheid, een persoonlijke benadering, betrouwbaarheid en veiligheid, soms met de geur van vroeger. De reclamewereld is hier een mooie graadmeter voor; grote bedrijven wringen zich in bochten om klein over te komen. Maar het is meer dan alleen het oproepen van een sfeer; de onderstroom is echt. Zelfs de discounter biedt biologische producten, kinderen leren weer een vak in plaats van competenties, de vleessector kwam zowaar tot overeenstemming om vanaf 2020 ‘duurzaam’ te produceren. En dichterbij huis: eigen groente verbouwen is een kleine hype, regio’s voeren een eigen munt in, mensen wekken op kleine schaal hun eigen energieop. Kortom: kleinschaliger, lokaler en zelfvoorzienender.

Vlees noch vis
Met name de stedelijke uitleglocaties passen totaal niet bij de trend van kleinschaligheid. Uit woonmilieustudies blijkt steevast dat mensen óf hoogstedelijk willen wonen óf ‘dorps’, ‘recreatief’ of ‘ruim’. Voor de mensen die groen en ruim willen wonen, creëren we grote uitbreidingswijken aan de rand van de stad met een waterig ‘dorps’ of ‘recreatief’ sausje, ruime woningen op een te krappe kavel aan het onvermijdelijke ‘makelaarswater’. Vinex is dan wel voorbij, maar grootschalig monomaan uitbreiden aan stadsranden doen we nog steeds. Zulke locaties zijn vlees noch vis, of anders in elk geval een kiloknaller. Niet dorps, niet recreatief, niet stedelijk, niet kleinschalig. Nu op de woningmarkt de druk behoorlijk van de ketel is, zien we dat dit soort locaties het moeilijk krijgen.

Al deze ontwikkelingen in aanmerking genomen, hebben dorpen goede papieren. Kleinschalige locaties, een lokaal netwerk van betrokken bewoners en ondernemers, ruimte in én om het huis en een gezonde omgeving helpen om zelfvoorzienender te worden. Het is bovendien steeds gemakkelijker om de stad te beleven zonder er te wonen. Thuiswinkelen via internet voorziet in bijna alle praktische behoeften, ook van mensen op het platteland. Thuiswerken wint aan acceptatie bij werkgevers en maakt het werkelijk mogelijk om de spits te mijden. Het bezoeken van de stad, voor ontmoeting, overleg, sfeer of funshoppen is vervolgens een vrije keuze.

Kleinschaliger
Krimp is een heel lokaal fenomeen. Ook in krimpgebieden zijn er dorpen die groeien of in elk geval stabiel blijven. Hun succes schuilt naar mijn idee in een combinatie van kenmerken: goed ontsloten, een mooie omgeving, een karakteristieke woningvoorraad, een goed imago en een sterk sociaal leven, maar niet per se voorzieningen. Uit onderzoek in Noordoost Nederland blijkt juist dat mensen in echte woondorpen beter te spreken zijn over het voorzieningenniveau dan mensen in voorzieningendorpen. Juist in krimpgebieden zie je precies waar de potentie groter is; mensen hebben daar wat te kiezen en de aantrekkelijkste dorpen houden stand, zonder hulp.

De gemeente Hoogeveen besloot onlangs om niet meer grootschalig uit te breiden, alleen nog ‘in te breiden’ in de stad en daarnaast kleinschalige locaties aan te bieden in de dorpen. De markt bepaalt vervolgens in welk tempo ontwikkelingen tot stand komen. Dat lijkt mij een perfecte keuze, die mensen de ruimte biedt om te kiezen voor stads of juist écht rustig en ruim wonen nabij die stad. En we hoeven de compacte stadsgedachte niet helemaal overboord te gooien. Laten we ‘m consequenter maken: stads wonen doe je in de stad, niet grootschalig en eentonig langs de randen. En ruim wonen doe je in de dorpen of op het platteland.

—

[1] Komisch: Google laat bij ‘the end of space’ geen verwijzingen zien naar dit geografische ideetje, maar vooral foto’s van de Hubble-telescoop.

Het blijft gissen hoe het kooprecht voor huurders van corporatiewoningen in het regeerakkoord is gekomen. Ongetwijfeld zijn er veel huurders die graag een eigen huis willen, maar het was totaal geen onderwerp tijdens de verkiezingscampagnes. En in de verkiezingsprogramma’s is er niets over te vinden. Ja, bij GroenLinks. Kooprecht was hoogstens een linkse hobby: GroenLinks wilde huurders het recht geven hun woning (met korting) te kopen van de woningcorporatie, in combinatie met een terugkooprecht.

Wonderlijk toch. Het moet met een breed gedeeld sentiment te maken hebben om corporaties een kopje kleiner te maken. Daar kunnen we ons geen buil aan vallen, moeten VVD, CDA en de PVV gedacht hebben. En natuurlijk speelt geld een rol. De regeringspartijen zien in het kooprecht ongetwijfeld een mogelijkheid om de omvangrijke corporatievermogens vrij te spelen. Want dat ‘maatschappelijk vermogen’ zit nu rotsvast gevangen in de stenen van de corporatiewoningen.

Het is uiterst verleidelijk dat geld te ‘bevrijden’. De overheid kan dat dan gaan afromen via allerlei nieuwe heffingen. Een voorproefje daarvan is de al ingevoerde bezitsheffing waardoor corporaties ineens geacht worden 600 miljoen euro bij te dragen aan de huurtoeslag. Maar er is ook dringend geld nodig voor de stagnerende woningbouw. De corporaties hebben de laatste twee jaar door de crisis – teruglopende verkopen en strengere kredietverlening – hun investeringen drastisch moeten terugschroeven; gemeenten zijn platzak en ook het kabinet heeft al bijna alle rijksbijdragen voor woningbouw en stedelijke vernieuwing stopgezet. Door corporatievermogen liquide te maken, kunnen corporaties meer investeren, zo moet de gedachte zijn geweest.

Waarschijnlijk heeft ook een opinie-artikel van Arthur Docters van Leeuwen, Sweder van Wijnbergen en Hans Hillen op de formatietafel hebben gelegen. Zij pleitten in september 2010 in het Financieele Dagblad voor zo’n kooprecht. Allemaal verstandige mensen, dus dat moet wel goed zitten.

Henk en Ingrid
Maar zo’n algemeen kooprecht is wel heel erg gedacht vanuit Henk en Ingrid in een rijtjeswoning. Heel veel corporatiewoningen zijn echter appartementen. Als elke huurder kooprecht krijgt, moeten corporaties enorme kosten maken om overal appartementsrechten af te splitsen. Vaak zijn dan ook bouwkundige ingrepen nodig. Het is dan ook volledig onuitvoerbaar dat ‘elke’ huurder kooprecht krijgt.

Daarbij is het volgens deskundigen als Hugo Priemus onmogelijk om bezit te onteigenen zonder wettelijke grondslag en zonder redelijke compensatie. Dit betekent op zijn minst dat corporaties een reële prijs voor hun woningen moeten krijgen. Kortingpercentages zoals in Engeland lijken dan ook niet mogelijk.

Want het is eerder gedaan. De regering Thatcher heeft in 1980 het ‘Right to Buy’ in Groot-Brittannië geïntroduceerd. Maar daar ging het om gemeentewoningen, die mag de overheid in de uitverkoop doen. Corporaties zijn zelfstandige organisaties.

In Groot-Brittanië kreeg elke huurder die langer dan drie jaar in een sociale woning woonde, het recht deze woning met minimaal 33 procent korting te kopen. Voor elk jaar extra woonduur,  kwam er een procent bij. Dat leidde de eerste jaren tot enorme verkopen, met name aan de beter bemiddelde huurders in de betere wijken. In 1995 waren ruim twee miljoen woningen van de zesenhalf miljoen verkocht. Nadat de woningmarkt in 2007 instortte, raakten veel kopers in financiële problemen. Bovendien worden veel gekochte woningen slecht onderhouden. Hoogleraar Maarten van Ham onderzocht de effecten van het Right to Buy: “Ik kan me niet voorstellen dat iemand in Nederland die kant op wil. (..) Ooit had iedereen in Groot-Brittannië toegang tot een betaalbare, fatsoenlijke woning. Nu zijn sociale huurwoningen er alleen nog voor de allerarmsten.” Schotland heeft inmiddels het Right to Buy afgeschaft voor nieuwe woningen en nieuwe huurders.

Opbrengsten
Er zijn zeker redenen het eigenwoningbezit te stimuleren. We hebben in Nederland relatief veel huurwoningen. Bezit van een eigen woning kan bewoners gelukkiger maken. Bovendien blijkt onder andere CPB-onderzoek dat vergroting van het aantal koopwoningen een positief effect heeft op de leefbaarheid van wijken. De verklaring is dat eigenwoningbezitters, vanwege het belang dat zij hebben, meer betrokken zijn bij hun woning, de buurt en de samenleving. Maar minstens zo belangrijk: met de koopwoningen een ander type bewoners de wijk binnen.

Die onderzoeken hebben overigens altijd betrekking op aandachtswijken waarin veel wordt geïnvesteerd. Bovendien bepalen corporaties (en gemeenten) daar welke woningen wel en niet verkocht mogen verkocht, niet de huurder. Daar zit ook Priemus’ zijn zorg. Volgens hem maakt een algemeen kooprecht het corporaties op termijn onmogelijk een strategisch voorraadbeleid te voeren: “De corporaties worden van hun vastgoedrechten beroofd en kunnen niet langer hun sociale taakstelling realiseren.”

Ouwe sok
Over opbrengsten gesproken. Wat zal zo’n kooprecht gaan opleveren? De kans lijkt klein dat de minister corporaties kan dwingen grote kortingen te verstrekken. En dan zal het effect beperkt zijn, aangezien het corporaties op dit moment al de grootste moeite kost woningen te verkopen. Het wordt andere koek als voor een revolutionaire route wordt gekozen. Bijvoorbeeld zoiets als de projectontwikkelaar Rene Strijland in het pamflet ‘De nationale ouwe sok/Huurders mogen ook rijk worden’ voorstelt: sociale huurwoningen aan zittende huurders verkopen voor een bedrag gelijk aan hun huidige netto woonlasten gedurende twintig jaar. De corporaties gaan dan gedeeltelijk verder als bank: ze ontvangen van deze bewoners geen huur meer maar aflossing. In zijn rekensommen wordt iedereen daar beter van. Strijland berekent op de lange termijn een opbrengst van 80 tot 100 miljard euro, waarvan hij grootmoedig 20 miljard aan de corporaties wil geven en 60 miljard aan de staat.

Strijlands plan is prikkelend maar volstrekt onrealistisch. In de eerste plaats zullen corporaties met grote kans op succes procederen tegen een dergelijke onteigening. Erger is het dat hij onder het mom van rechtvaardigheid – van zijn die corporatievermogens eigenlijk? – een hele principiële vraag laat liggen: hoe rechtvaardig is het dat ‘maatschappelijk gebonden vermogen’ verdwijnt in toevallige particuliere zakken? Zo krijgt een huurder van een Jordaan-appartementje misschien wel twee ton in de schoot geworpen, terwijl de huurder uit Delfzijl de marktprijs betaalt en de woningzoekende op de wachtlijst gewoon dikke pech heeft. Ten slotte doet Strijland wel erg luchtig over het effect op de huizenmarkt en de fiscale consequenties van 1,4 miljoen nieuwe eigenaren.

Donner
Donner lijkt zich met ferme tegenzin aan de uitvoering van dit onderdeel van het regeerakkoord te hebben gezet. In zijn woonvisie begin juli heeft hij nog altijd niets toegevoegd aan het ene zinnetje over kooprecht uit het regeerakkoord: “huurders van een corporatiewoning krijgen het recht hun woning tegen een redelijke prijs te kopen.” Dit terwijl de Kamer voor dit voorjaar al een uitwerking was beloofd.  Komt de bewierookte jurist op de proppen met een zeer geclausuleerd kooprecht of probeert hij werkelijk de Nederlandse volkshuisvesting op zijn kop te zetten? Of volgt hij een machiavellistisch draaiboek waarin hij formeel uitvoering geeft aan het regeerakkoord en het aan de Raad van State overlaat het plan volledig af te schieten?

—

Foto boven: bron: www.rijksoverheid.nl

De nieuwe woonvisie heeft alle kenmerken van een moetje. Veel maatregelen waren al bekend, bijvoorbeeld uit het regeerakkoord. Of het zijn tijdelijke prikkels zoals de verlaging van de overdrachtsbelasting voor één jaar, het enige element uit de visie dat wel de landelijke pers heeft gehaald. Zelfs de presentatie van de woonvisie is teleurstellend: een kamerbrief van zes kantjes, de beleidsnota vermomd als bijlage. Op een aantal plekken is zelfs de secret handshake van volkshuisvesters vergeten en staat er woningbouwcorporaties.

De visie lijkt niet alleen een verplicht nummer, zij is het ook. De woonvisie is ontstaan uit het politieke spel tussen het kabinet Rutte en de Eerste Kamer. Via een motie probeerde de senaat het kabinet te dwingen de hypotheekrente aan te pakken via een “integrale visie op het wonen”, terwijl het kabinet dat onderwerp taboe had verklaard. Die integrale visie is er nu, maar de hypotheekrenteaftrek blijft buiten schot. Sterker nog, dat is zo taboe dat Donner als allereerste actie noemt dat de hypotheekrenteaftrek ongemoeid wordt gelaten. Niets doen is blijkbaar ook een actie.

Ook de huidige crisis op de woningmarkt wordt niet werkelijk op waarde geschat. Uit alles blijkt dat het kabinet ervan uitgaat dat de gouden jaren gewoon weer terugkomen. Zo wordt onverminderd uitgegaan van een groei van de koopmarkt en een verdere decentralisatie van het ruimtelijke beleid, met meer ruimte voor bouwen bijvoorbeeld in nationale landschappen. Een koers die duidelijk past bij de politieke kleur van het kabinet, maar bovenal bij een gespannen woningmarkt. Los van de vraag of je het er politiek gezien mee eens bent, zou iedereen zich de vraag moeten stellen: wat heb je aan het verruimen van bouwmogelijkheden als je het huidige nieuwbouwaanbod al nauwelijks verhuurd of verkocht krijgt?

Het Engels kent een uitdrukking voor een taboe dat bijna tastbaar is, maar toch met hart en ziel genegeerd wordt: there’s an elephant in the room. Dat de hypotheekrenteaftrek zo’n olifant-in-de-kamer is, dat is duidelijk. Maar als we goed kijken, zien we meer taboeonderwerpen.

De eerste olifant: de ‘value gap’ in de woningmarkt
Heel even, in het analysedeel van de woonvisie, wordt hij genoemd, zelfs voorzien van een mooie Engelse naam: de value gap. Dit betekent dat enerzijds de hypotheekrenteaftrek als raketbrandstof de prijs van koopwoningen omhoog stuwt, terwijl anderzijds door de regulering van de huursector de prijzen van huurwoningen nauwelijks stijgen. Dit gat, dat midden jaren negentig nog niet eens bestond, bedraagt intussen twee- tot driehonderd euro in maandlasten. De woonvisie zet vooral in op nieuwbouw van dure huur om dit probleem op te lossen, een duidelijk staaltje symptoombestrijding.

Het probleem wordt pas aangepakt als de twee H-woorden niet langer taboe zijn. Dus: een geleidelijke afbouw van de hypotheekrenteaftrek en een gedeeltelijke huurliberalisatie, gecombineerd met een afscheid van standaard inflatievolgende huurprijzen.

De tweede olifant: corporaties financieel in de knel
Maar het inflatievolgende huurbeleid tast ook de financiële slagkracht van corporaties verder aan. De woonvisie doet verwoede pogingen het onderwerp van de sterk verslechterende financiële positie van corporaties te negeren. Er wordt zonder blikken of blozen gesteld dat de effecten van het inflatievolgend huurbeleid, het schrappen van de Vogelaarheffing, de invoering van de huurtoeslagheffing en de verruiming van de WWS-punten in gespannen regio’s, elkaar opheffen.

Zelfs als dat zo is voor de corporatiesector als geheel, voor individuele corporaties ligt dat anders. Je zult maar een corporatie in een ontspannen woningmarkt zijn die netto ontvanger was van de Vogelaarheffing. En die corporaties bestaan, neem dat van mij aan. Dan is het toch echt een ander verhaal: huurinkomsten ramvast op een nullijn, geen inkomsten meer uit de Vogelaarheffing en wel op de lat voor de huurtoeslagheffing. Maar volgens de woonvisie is het netto-effect nul. Onze eerste olifant krijgt gezelschap.

De derde olifant: een structureel dalende bouwbehoefte
Maar er staat nog een olifant in de kamer: de vraagontwikkeling naar nieuwbouwwoningen. Wie de woonvisie leest zonder de cijfers uit eerdere beleidsstukken paraat te hebben, wordt hier vakkundig in slaap gesust. Op maar liefst vijf plaatsen in de woonvisie staat dat de komende tien jaar een “robuuste hoeveelheid woningen van 500.000 tot 600.000 woningen” gewenst is.

Hier wordt verzwegen dat tot voor kort sprake was van een jaarlijkse toevoeging van 70.000 tot 80.000 woningen. En daar blijft het niet bij. Na 2020 zakt de noodzakelijke toename veel verder weg, naar gemiddeld 25.000 woningen per jaar. Hier bezondigt de woonvisie zich zelfs aan gesjoemel met cijfers. Als gemiddelde wordt namelijk 40.000 genoemd. Maar dat getal is niet het gemiddelde van de periode 2020 tot 2040, maar van 2010 tot 2040.

Het is toe te juichen dat het rijksbeleid niet langer gericht is op bouwen-bouwen-bouwen en kiest voor een reëel bouwtempo op basis de verwachte huishoudenontwikkeling. Maar ontken niet dat dit pijn gaat doen voor alle betrokken partijen bij het bouwen en ontwikkelen in Nederland. Een robuuste hoeveelheid klinkt leuk, maar als ik mijn vrienden uitnodig voor een barbecue en ik haal de robuuste hoeveelheid van twintig hamburgers in huis, terwijl we er de vorige keer dertig hebben gegeten, dan heb ik wel een probleem.

Zo gaan we van een jaarlijkse stijging van de woningvoorraad van 1 procent via 0,7 tot 0,8 procent naar 0,3 procent. Een enorme daling van de bouwproductie, gevoegd bij het feit dat door de vergrijzing het aantal verhuisbewegingen blijvend zal afnemen. Het is precies dat probleem waar we voor staan in de Nederlandse woningmarkt. Want die gouden tijden komen niet meer terug. En dat vraagt om een inspirerende visie, in plaats van een olifant in de kamer. Is er een dompteur in de zaal?

—

Foto boven: Caroline Bégin

Afvalvat of buitenkans
Terwijl een aantal creatieve denkers momenteel de mogelijkheden verkennen om een heuse berg te bouwen in Nederland, gaan we nog weinig de diepte in. Slechts een enkeling ziet de ondergrond niet alleen als vuilnisvat, maar ook als kans. Als een plek waar je energie en warmte op kan slaan en op kan wekken. Waar je nieuwe bestemmingen kan geven aan oude ondergrondse bouwwerken. Waar je bovengrondse problemen kan oplossen, maar ook extra waarde kan creëren. Een buitenkans dus. Kansendenkers zie ik vooral bij de Carrousel Ondergrond en Ordening; een community of practice waarin koepelorganisaties als COB, SKB en Nirov samen met Rijk, provincies en gemeenten werken aan betere ‘ondergrondse ordening’.

Het zijn met name de bodemexperts en techneuten die initiatief tonen. In Nijmegen, Haarlem en Amsterdam staat de ondergrond ondertussen wel op de ruimtelijke beleidsagenda. Voorbeelden van innovatieve integrale projecten die hieruit voortkomen zijn te vinden op deze kaart. Over het algemeen zien planologen, projectontwikkelaars en architecten de kansen van de ondergrond echter minder, behalve als er parkeerplaatsen gerealiseerd kunnen worden. Tot dat ook dat te drassig (kostbaar) blijkt. Of er kabels en archeologische ‘rommel’ (archeologie) in de weg blijken liggen.

Ook de creatieve bloggers van RUIMTEVOLK gaan niet vaak ‘underground’. Twee keer ging een artikel ‘de diepte in’. Esther Juurlink kondigde het vraagstuk van ondergrondse verrommeling aan in haar beschouwing van een hieraan gewijd congres in 2007. Er moest een landelijke visie ondergrond komen. Die kwam er, en het artikel Geld in de Grond uit 2010 ging in op deze kabinetsvisie. De case ‘Kop van Feijenoord’, die in de kabinetsvisie gepresenteerd wordt, geldt onder de koplopers in ondergrondse ordening als hét voorbeeld van goede samenwerking. De schrijvers pleiten er daarom voor verder te investeren in intelligente samenwerking.

Nationaal belang, lokale uitdaging
Inmiddels is er wel degelijk overkoepelend beleid. Door het Rijk is de ondergrond inmiddels als Nationaal Belang bestempeld (Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte, 2011). Maar de verantwoordelijkheid voor verdere ontwikkeling en goed ruimtelijk beleid ligt bij provincies en gemeenten. De kansendenkers beseffen dat ze elkaar en andere sectoren, bestuurders en vergunningsverleners moeten opzoeken. Er zijn cultuur- en taalproblemen, kennisachterstanden, verschillende vergunningstelsels en opportunistische politieke beleidskeuzes. Drempels die verdere ordening en ontwikkeling van ondergrond én bovengrond moeilijk maken. Juist planologen zouden in staat moeten zijn deze drempels weg te nemen. Dus RUIMTEVOLKers, go underground! Er zijn vele ondergrondse vraagstukken waarbij een creatieve blik op ruimte en proces welkom is.

Het verrommelde gebied Binckhorst, waar voor de bovengrondse ruimte niet meer wordt ingezet op een alomvattend plan maar organische ontwikkeling. Biedt dit kansen om de ondergrond juist steviger in de plannen te integreren? Bron: John Nieuwmans, gemeente Den Haag

Ondergrondse organische ontwikkeling
Ruimtelijke ontwikkeling bovengronds vraagt anno 2011 om een organische aanpak en flexibiliteit in beleid en wetgeving. Voor de ondergrond is er echter juist de neiging steeds meer vast te leggen. De ‘kansgerichte benadering’ kent wel voorstanders, maar is een dergelijke benadering wel mogelijk met al die juridische risico’s? Kun je ‘ruimtelijke reserveringen’ maken die nieuwe ondergrondse functies niet onmogelijk maken?

Een voorbeeld. Er komen nieuwe beleidsregels om de plaatsing en werking van warmte-koude systemen te reguleren. Nu er steeds meer van deze open en gesloten systemen komen, worden de teugels aangetrokken, maar het ‘eerst komt, eerst maalt principe’ blijft gelden. De eerste die een aanvraag doet, mag de schop in de grond steken, met alle gevolgen voor toekomstige ontwikkelingen. Wellicht zou een initiatiefnemer een grotere verantwoordelijkheid moeten krijgen voor toekomstige ondergrondse ontwikkelingen. Of ligt de oplossing, tegen de ‘bovengrondse’ tendens in, toch weer in strikte bestemmingsplannen?

RO-instrumenten
De derde dimensie is steeds beter in woord en beeld te vatten, maar voor het maken van ruimtelijke (beleids)keuzes valt men toch terug op 2D-beelden en traditionele planvormen. Het SKB-project ‘Ondergronds Bestemmen’ onderzoekt hoe de ondergrond goed meegenomen kan worden in bestemmingsplannen. Ontwerpen en denken in 3D lukt, maar het in 3D vastleggen van uitgangspunten en randvoorwaarden voor beleid lukt vaak minder goed. Dus kiest men bij veel ‘ondergrond’ toch voor een 2D-oplossing; de dubbelbestemming. Voorbeeld hiervan is de Spoorzone in Delft.

Uit een verkenning van plannen van enkele grote steden blijkt ook dat in de meeste structuurvisies de ondergrond nog niet integraal verwerkt is. Er zijn slechts een paar aparte paragrafen, hoofdstukken, voorbereidingsdocumenten of uitwerkingstukken aan de ondergrond gewijd. De ‘best-practice’, de Visie Ondergrond van Zwolle, is opgesteld om het ruimtelijk-juridisch instrumentarium te kunnen ontwijken. Bestaat er wellicht een betere vorm voor het integreren van de ondergrond in regionaal ruimtelijk beleid?

Sectoren
Hoewel de bereidheid er is, zijn er duidelijk sectorale cultuurverschillen. De bodemsector wacht af en RO-ers focussen eerst op andere sectoren. In Rotterdam werd het ruimtelijk beleid voor de Kop van Feijenoord gevormd met hulp van een actievere houding van ondergrondspecialisten, slimmere visualisatietechnieken en co-creatieve workshops met alle belanghebbenden erbij. Voor het ontwikkelen van een ‘simpele’ leidingengoot onder een trottoir in Alphen aan de Rijn kon ontwerper Luis Beccan geen format vinden dat ook rekening houdt met een goede kwaliteit van de openbare ruimte bovengronds. Dus betrekt hij nu andere gemeenten. Ook John Nieuwmans van de gemeente Den Haag zet in op ‘learning by doing’ bij het opstellen van het Masterplan Ondergrond Binckhorst. Is deze vorm van kennisdeling en samenwerking efficiënt?

Kop in het zand
Gemeenten en provincies staan klaar hun verantwoordelijkheid te nemen de ondergrond verder te ontwikkelen en te ordenen. Maar in de praktijk is de ondergrond nog bar slecht vertegenwoordigd in ruimtelijk beleid en beschikbare planinstrumenten. Kleine gemeenten moeten de krachten bundelen. Grotere gemeenten en provincies moeten de kleintjes helpen. En binnen gemeentes moeten de schotten weg. Samenwerking bij decentralisatie, daar richten de eerdergenoemde koepelorganisaties en lokale kansendenker zich de komende tijd op. Niemand houdt ze tegen. Dus zullen voor de 22e eeuw nog veel mooie ondergrondse projecten tot ontwikkeling komen. Dan mogen ruimtelijke beleidsmakers wel wat vaker hun kop in het zand steken. Go underground!

—

Erik Groenenboom houdt zich met Funup bezig met organische ruimtelijke projecten en is als ‘Y-leider’ facilitator van de Carrousel Ondergrond en Ordening. Dat is de community of practice waarin COB, SKB, Nirov, Rijk en tal van provincies en gemeente samenwerken voor een betere ontwikkeling en ordening van de ondergrond. Op 20 september vindt het ‘Flexival de Carrousel’ plaats. Een inspirerende werkdag in festivalsfeer gericht op samenwerken bij verdere decentralisatie. Locatie is ondergronds speelparadijs TunFun in Amsterdam. Ruimtevolkers zijn welkom! Voor meer informatie en het programma zie de websites SKB, COB of Nirov.

Buurtwinkels zijn ontmoetingsplekken, buurtwinkeliers kennen hun klanten en houden een oogje in het zeil op de straat. Om te achterhalen hoe buurtwinkels werken, heeft Carolien Bouw, docente Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) met studenten etnografisch onderzoek gedaan naar Amsterdamse buurtwinkels. Zestien studenten hebben twee jaar lang elk een buurtwinkel geanalyseerd.

Binding met de buurt
‘Bestuurders die problemen op wijkniveau willen aanpakken, kunnen argumenten ontlenen aan de stadssociologie,’ aldus Bouw. ‘Zo waarschuwt Jane Jacobs, in haar beroemde The Death and Life of Great American Cities (1961), tegen de functiescheiding van wonen en werken die de moderne, rationalistische stadsontwikkelaars van toen op grote schaal doorvoerden. Hartstochtelijk pleit ze voor levendigheid op straat en daarin spelen winkeliers met hun op straat geplaatste spullen een belangrijke rol. Informele publieke ontmoetingsplaatsen, zoals buurtwinkels, zijn waardevol, stelt ook de Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg (1989) die een waar loflied schreef op deze “third places”, de plekken naast thuis en het werk waar stedelingen elkaar kunnen treffen. Stadssociologen wijzen erop dat moderne stedelingen ondanks wijdverspreide netwerken nog steeds verbonden zijn met hun buurt. Van bewoners die in de buurt hun boodschappen doen verwacht men een sterkere binding met de buurt.’

Onderzoek
Om er achter te komen of de buurtwinkel nog steeds verbindt en een ontmoetingsplek is, deed Carolien Bouw met studenten sociologie van de UvA stadsetnografisch onderzoek. De economisch meest succesvolle buurtwinkels zijn zaken die verschillende soorten publiek bedienen, niet alleen buurtbewoners maar die ook andere klanten weten te bereiken. Dat is een van de uitkomsten van het onderzoek. Naast dat economische aspect, draait het in dit onderzoek vooral om de sociale kant van de zaak. Buurtwinkels hebben het moeilijk maar ze hebben wel een belangrijke functie voor de stad.

Vroeger was alles beter
Zoals Carolien Bouw aangeeft is  ‘nostalgisch doen over de gezelligheid van vroeger modieus. Hoe meer de hele wereld binnen handbereik komt, des te sterker de hang naar de geborgenheid van vroeger.’ Bouw benadrukt ‘dat het er niet toe doet of het vroeger echt zo idyllisch was. Het verlangen naar buurtverbondenheid is er niet minder reëel om. Zo leidt globalisering tot versterking van het lokale. Het is een ambivalent verlangen: de moderne stedeling is zowel wereldburger als buurtbewoner. Dat opent mogelijkheden voor de buurtwinkelier. De traditionele buurtwinkel waar de minder draagkrachtigen terecht konden en op de pof kochten om de week door te komen, die winkel verdwijnt. Alleen in buurten met veel migranten zijn er nieuwe traditionele buurtwinkels bijgekomen en het is de vraag of die in de volgende generatie zullen overleven. De moderne buurtwinkel profileert zich als traiteur of door nadruk op kwaliteit, duurzaamheid of het exotische.’

Zwaar weer biedt kansen?
Dat herken ik, onze slager heeft naast ossenworst en biefstuk ook complete verse maaltijden en sinds kort is hij tot half zeven open. Voor die buurtbewoners die nog even snel een maaltijd komen halen na het werk. Gemak maar vooral ook de persoonlijke aandacht maken mij blij met mijn buurtwinkels. De dames van de slager vragen nog elke week hoe het met mijn dochter gaat. Sinds kort krijgt ze bij elk bezoekje zelf een stukje worst.

Natuurlijk is het zo dat buurtwinkels het zwaar hebben. Je ziet steeds vaker etalages en winkels leegstaan, een gevolg van de moordende concurrentie en veranderend consumentengedrag. Liever shoppen we sneller en steeds meer online. Jammer natuurlijk, want die buurtwinkelier is nu net zo geliefd. En belangrijk. Hoe houden we de buurtwinkelier in de wijk? Het begint bij ons consumenten. Je moet natuurlijk wel in je eigen buurt je boodschappen doen. Niet naar de supermarkt, maar juist dat rondje door de buurt langs bakker en slager. Je is wellicht iets duurder, maar het is ook leuker en lekkerder. En je levert een bijdrage aan de levendigheid in je eigen buurt.

Die leegstaande winkelpanden bieden een kans voor andere gebruikers. Kunstenaars bijvoorbeeld zoals die in de Jan Evertsenstraat in de Amsterdamse Baarsjes de lege winkelruimtes opvullen. Ook tijdelijke winkels van merken die in korte tijd hun product willen neerzetten, kunnen de leegstand opvullen. Pop up stores zijn een trend. Sinds kort is het mogelijk voor retailers om in de Kalverstraat in Amsterdam een pand voor een week te huren. Een voorbeeld voor andere winkelgebieden? Eigenaren van panden moeten zich dan wel flexibel opstellen. Regelmatig een andere winkel in een pand, stimuleert in elk geval reuring en levendigheid. Maar of de popup store of de kunstenaars ook de belangrijke rol van de winkelier voor de buurt kunnen vervullen? Kunnen zij binden en die persoonlijke aandacht geven die mijn slager mij geeft? Dat vraag ik me af.

—

Op http://buurtwinkels.amsterdammuseum.nl. daar staat ook meer informatie over het onderzoek van Carolien Bouw.

De politiek blijkt tot op heden niet bij machte daar iets aan te doen. De Nederlandse politiek kent namelijk twee H-woorden: hypotheekrenteaftrek en huurliberalisatie. Bij elke verkiezing maken partijen er weer een nummer van. En zo kwamen Bos en Balkenende bij de vorming van het vorige kabinet tot een uitruil waarbij beide thema’s weer voor vier jaar taboe werden verklaard. En zo zette het kabinet – handen af van de hypotheekrente – Rutte de lijn door: inflatievolgend huurbeleid en hypotheekrenteaftrek bleven ongemoeid.

Echter, de hervorming van de woningmarkt is ondanks de taboes toch op gang aan het komen. Met dank aan de banken en de AFM. Zij kijken zorgelijk naar die 600 miljard euro aan hypotheekschuld die Nederlanders uit hebben staan. De AFM doet via een omweg wat VVD, CDA en PVV niet aandurven: de hypotheekrenteaftrek aanpakken. Naast een aanscherping van de regels voor hypotheekverstrekking heeft de toezichthouder namelijk ook bepaald dat vanaf 1 augustus de helft van een lening moet worden afgelost (althans daar komt het grosso modo op neer). Dat is goed nieuws voor de minister van Financiën: het beperkt de toekomstige groei aan hypotheekrenteaftrek, nu al een kostenpost van 12 miljard euro.

De Rabobank heeft helemaal de knuppel in het hoenderhok geworpen door voor te stellen helemaal terug te gaan naar annuïteitshypotheken en gelijktijdig de overdrachtsbelasting af te schaffen. Gewoon weer schulden aflossen – dat is even schrikken. Op termijn is dit natuurlijk een verstandige maatregel, maar het Rabo-voorstel komt te snel. De druk op de huizenprijzen neemt door dit soort renteaftrekbeperkende maatregelen toe. De AFM-maatregel heeft al behoorlijke invloed hebben op het bedrag dat kopers maximaal kunnen lenen. Helemaal terug naar annuïteithypotheken zal de woningmarkt nog verder op slot zetten.
Minister Donner zit ondertussen zelf niet stil. De afschaffing van de overdrachtbelasting – vaste component van de integraal hervormingsplannen – is zo’n beetje een feit. Dat de vermindering van 6 naar 2 procent maar voor een jaar is, gelooft bijna niemand.

Maar er is meer. Na het kwartje van Kok, de Bos-belasting zijn er nu de Punten van Donner. Met zijn plan kunnen straks, terwijl van huurliberalisering formeel geen sprake is, de huren in schaarstegebieden met 70 tot 120 euro worden verhoogd. Het gekunstelde voorstel heeft alle tekenen van een compromis, maar het biedt in ieder geval het perspectief van een groter middensegment op de woningmarkt. In Amsterdam heeft straks 27 procent van de huurwoningmarkt meer dan 142 punten.

Het plan heeft echter grote nadelen. Het meest fundamentele bezwaar is dat nieuwe huurders zeer veel meer gaan betalen voor dezelfde woning dan bestaande huurders. Ook dit regeerakkoord volgt de wetmatigheid van het Nederlandse poldermodel waarin veelal de rechten van de insiders worden beschermd. De ‘outsiders’ – startende huurders in dit geval – zijn de pineut.

In 2007, aan de vooravond van de crisis, publiceerde de OESO, de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling uit Parijs, een Territorial Review over Randstad Holland. Daarin werd geconcludeerd dat de grote steden in het westen de motor zijn van de Nederlandse economie, maar dat ze economisch minder goed presteren, althans beduidend minder dan in de jaren ‘90. Om verbetering te brengen noemde de OESO een bestuurlijke herschikking onvermijdelijk: “individuele stadsregio’s in de Randstad zouden moeten worden versterkt en een Randstad-agenda zou moeten worden geformuleerd, waarin verbetering en meer coherentie van regionaal openbaar vervoer een prioriteit zou moeten zijn.” Die laatste opmerking refereerde aan het feit dat de capaciteit van de spoorwegen in de Randstad “een van de meest onderontwikkelde van de grootstedelijke gebieden in West-Europa” is. Daardoor, verklaarde zij, worden er in de Randstad teveel autokilometers gereden. Verder vond de OESO dat er veel teveel op de mainports werd ingezet, op “het genereren van grote volumes via de haven van Rotterdam en Schiphol“. In plaats daarvan adviseerde zij veel meer gebruik te maken van de stadsregio’s, hun kennispotentieel en hun kennisinfrastructuur om innovatie en toegevoegde waarde te vergroten. Welnu, afgaande op dit advies moeten we vaststellen dat de ministers Donner en Schulz van Haegen gewoon niet doen wat er volgens internationale adviesinstellingen als de OESO waarvan Nederland zelf lid is, zou moeten gebeuren. Waarom de bewindslieden zulke belangwekkende adviezen blind negeren, Joost mag het weten.

—

Dit blog is eerder gepubliceerd op het blog Vrijstaat Amsterdam (www.zefhemel.nl)

Forenzen
De regio Utrecht is één van de drukste regio’s van Nederland. In de file top 10 van de ANWB staan vijf Utrechtse trajecten. De optelsom van forenzen, doorgaand verkeer en dagjesmensen zorgt voor dagelijkse files in de ochtend- en avondspits. Om de regio bereikbaar te houden hebben de overheden een masterplan opgesteld. De capaciteit en kwaliteit van infrastructuur voor auto, openbaar vervoer en fiets moeten omhoog.

Naast de capaciteitsvergroting nemen de overheden initiatieven om het aanbod van verkeer in de spitsperiode terug te brengen. De Utrechtse aanpak is inmiddels drie jaar onderweg. Veel gaat goed, maar er zijn zeker punten voor verbetering vatbaar. Welke lessen kunnen andere regio’s en beleidsterreinen hiervan leren?

Werkgever
In Utrecht is gekozen voor het benaderen van de forens via zijn werkgever. De werkgever faciliteert het reizen van zijn medewerkers niet alleen, vaak is de werkgever ook bepalend in de keuze die de medewerker maakt. Vastgestelde werktijden, het verstrekken van een leaseauto en de kilometervergoeding zijn sturende elementen die leiden tot een vast patroon van reizen in de spits. Ook de cultuur van een organisatie en de uitstraling van faciliteiten wegen, vaak onbedoeld, mee in de keuze van de forens. De meeste bedrijven hebben nog steeds de mooiste parkeerplaatsen voor de hoofdingang, terwijl de fietsen weggemoffeld worden in een oud houten hok achter op het terrein. De werkgever is de sleutelfiguur in het veranderen van reisgedrag.

De overheden benaderen niet zelf werkgevers, maar schakelen daar VNM voor in. “Een neutrale partij als VNM maakt overleg tussen gemeente en ondernemers veel gemakkelijker,” aldus Astrid van den Aker, beleidsmedewerker verkeer en vervoer van Gemeente Amersfoort. VNM werft werkgevers voor lokale werkgroepen. Werkgevers ervaren op dat niveau praktische problemen als parkeerdruk en de directe bereikbaarheid van het pand en bedrijventerrein. Deze problemen zijn alleen aan te pakken als het buurbedrijf ook zijn bijdrage levert. Enthousiaste werkgevers werven daarom graag hun buurtcollega’s.

Werkgevers zien voor zichzelf nauwelijks een rol om een bijdrage te leveren aan de regionale bereikbaarheid. Dit is een taak van de overheden. Werkgevers doen mee vanwege hun eigen belang. De belangrijkste intrinsieke motivatie is duurzaamheid. Al dan niet opgedrongen door consumenten en regelgeving zoeken werkgevers naar mogelijkheden om CO2 uitstoot te reduceren. Het wagenpark draagt bij een zakelijke dienstverlener al snel voor vijftig procent bij aan de totale uitstoot. Andere belangen om deel te nemen aan een werkgroep zijn gezondheid van medewerkers, het binnenhalen en behouden van medewerkers (talentmanagement), tekort (of teveel) aan bedrijfsruimte of parkeerruimte en het efficiënter inrichten van werkzaamheden.

Reductie
Het doel van slim werken en reizen in de regio Utrecht is een reductie van vijf procent van het autoverkeer in de spits onder de deelnemende organisaties eind 2012. De werkgroep Amersfoort claimde in 2010 al vijf procent van de auto’s niet meer in de spits te zien. De werkgevers daar willen meer en schroeven hun ambities op. De werkgevers in Utrecht Centrum stellen in 2012 minimaal acht procent autoreductie te realiseren. De eerste meting volgt eind dit jaar, maar de werkgevers lijken de doelstelling ruim te halen.

Het netwerk bestaat uit 250 werkgevers met in totaal ruim 120.000 werknemers. Zij ondernemen allerlei acties om het doel van vijf procent en doelen op basis van eigen belangen te halen. Met name stimuleren van fietsgebruik en invoering van tijd- en plaatsonafhankelijk werken zorgen ervoor dat medewerkers geaccepteerde alternatieven krijgen voor de auto.

Het netwerk van 250 werkgevers is een open communicatiekanaal om enthousiaste, actieve, maar ook kritische werkgevers te benaderen. De werkgevers stelden bijvoorbeeld per gemeente een wensenlijst op voor infrastructuur. Deze wensenlijsten gebruiken gemeenten om hun infrastructuuragenda aan te scherpen. De Fietsersbond benaderde werkgevers voor deelname aan de campagne voor fietspromotie rij2op5. De warme relatie zorgt voor ontvankelijke werkgevers; Tot en met mei 2001 deden al 72 werkgevers mee. Wegens het succes gaat de campagne tot in 2012 door.

Misschien wel het belangrijkste resultaat is dat werkgevers in beweging komen op een beleidsterrein van de overheid. Zij zijn intrinsiek betrokken bij het verminderen van autoverkeer in de spits en daarmee het verbeteren van bereikbaarheid.

Motiveren
De overheid financiert het netwerk van 250 werkgevers in ieder geval tot eind 2012. Daarna moet het netwerk zichzelf in stand kunnen houden. De vraag is of dit zonder steun vanuit de overheid kan.

Een karakteristiek voorbeeld is de grootte van het netwerk. We zien dat sommige werkgevers na verloop van tijd de interesse verliezen voor slim werken en reizen. Dat is zonde, want de kracht van het netwerk bestaat uit de massa: daar vinden werkgevers inspiratie. Bovendien hebben de inspanningen van werkgevers op regionaal niveau pas zin als meerdere werkgevers resultaten behalen. Om het netwerk op peil te houden is het nodig nieuwe werkgevers te werven. Deze taak ligt nu nog bij de overheid (via VNM) en het is onduidelijk of werkgevers straks zelf werving willen doen.

Wie motiveren en inspireren werkgevers na 2012? Wie breiden het netwerk uit? Hier lijkt een rol weggelegd voor werkgevers met een motivatie voor slim werken en reizen dat groter is dan hun eigen belang. Aanbieders van diensten en producten voor alternatieven voor de auto kunnen een rol gaan spelen, evenals belangenverenigingen voor werkgevers. Ook de overheid zal nog steeds een rol moeten vervullen. Zij hebben er belang bij hun maatregelen te toetsen en ondersteuning te vragen bij werkgevers. Het netwerk is bijvoorbeeld een welkome afzetmarkt voor minder hinder-maatregelen bij wegwerkzaamheden.

De Utrechtse aanpak levert een bijdrage in tijden van bezuiniging. Met slim werken en reizen is het gelukt om de intrinsieke motivatie van zowel de overheid als werkgevers te benutten. De vraag is of dit net zo succesvol blijft als de overheid zich straks terugtrekt. Voorlopig is in Utrecht de sleutel gevonden om op een typisch onderwerp van de overheid dankzij werkgevers meer value for money te krijgen.

Eerst open, dan rauw
Er is een onderscheid tussen open data en raw data. We kunnen stellen dat open data een stap vóór raw data is. Eerst maken we de overheidsgegevens openbaar, netjes gepresenteerd (wat overigens op zich al een behoorlijk omwenteling is). Na gewenning aan open data, is het ultieme doel om de onderliggende ‘rauwe’ gegevens openbaar aan te bieden. Een korte krachtige definitie geeft Rufus Pollock (initiatiefnemer Open Knowledge Foundation), namelijk “raw data is free for everyone to use, re-use and distribute”. Open data biedt kansen. “Open data levert geld op”, aldus Julian Tait van Open Data Manchester. Terwijl ‘gesloten data’ alleen maar geld kost.

Sinds 2010 hebben Amerika en het Verenigd Koninkrijk open data initiatieven ontplooid. Onder Obama werd de website data.gov geopend met als doel: “democratizing public sector data and driving innovation” (denk aan onze Wet Openbaarheid Bestuur…). Het Witte Huis houdt zelfs een blog bij om de voortgang van het ‘open maken’ van overheidsgegevens te delen. Ook de Britse overheid maakte een enorme hoeveelheid data openbaar via de website data.gov.uk. Vooral met het doel beslissingen en beleid van de overheid inzichtelijker te maken.

In Nederland worden momenteel de eerste schoorvoetende stapjes gezet. In een artikel van de Elsevier (‘Hacken wat van ons is’, 21 mei 2011) wordt als voorbeeld de online-catalogus van het Ministerie van Binnenlandse zaken genoemd: data.overheid.nl, waar helaas pas enkele tientallen datasets in zitten. In tegenstelling tot 6.800 in de Britse evenknie.

Een aantal losse lokale voorbeelden zijn er ook te vinden. In Rotterdam werken 200 studenten van de Hogeschool Rotterdam aan applicaties voor “het toegankelijk en inzichtelijk maken van informatie van, over en voor de stad Rotterdam”, op basis van gegevens van de gemeente (Rotterdam Open Data). Koploper Amsterdam had al eerder het programma Apps for Amsterdam waar een groep hackers (en studenten) nuttige toepassingen maakt gebaseerd op gemeente-gegevens. Een aantal apps gaan uit van de ruimtelijke context. Zo is er een app ontwikkelt die je helpt je fiets terug te vinden. En een app die informatie over erfgoed uit de archieven toegankelijk maakt op locatie.

Een doorbraak in het ‘open maken’ is de – eind juni gelanceerde – website ‘Braakliggende Terreinen’ van de gemeente Amsterdam. De gemeente presenteert braakliggende terreinen in Amsterdam en Zaanstad overzichtelijk op een digitale kaart om zo tijdelijk ruimtegebruik te stimuleren. Mede dankzij uitgebreide media aandacht hebben de eerste ondernemers en particulieren zich al gemeld.

Website Braakliggende Terreinen in Amsterdam

Open community
Het ‘open maken’ van overheidsgegevens stuit nog vaak op weerstand bij diezelfde overheidsorganisaties. Zijn de risico’s wel te overzien? Wat gaan ‘die anderen’ er mee doen? Een angst om de controle kwijt te raken (aldus een artikel Elsevier).

Een belangrijke succesfactor om het belang van openbare overheidsgegevens te onderstrepen is, volgens social-mediadeskundige Ton Zijlstra, een betrokken community. Mondige particulieren en ondernemers die wat willen en de overheid of het bedrijfsleven op het belang van openbare gegevens wijzen. Een Nederlands voorbeeld is de groep Hack de Overheid, die het onderwerp bij de overheid aan blijven snijden, maar ook digitaal ten strijde trekken door bijvoorbeeld een beter toegankelijke (digitale) Kamer van Koophandel te realiseren: openkvk.nl. Hacken is in dit verband ‘inventieve oplossingen verzinnen en systemen verbeteren’.

In de eerder genoemde buitenlandse voorbeelden is dit ook opvallend, een groep onbekenden verwerkt de open data, discussieert en wisselt kennis uit via forum of wiki, oppert ideeën voor nieuwe toepassingen van de gegevens en maakt ook nuttige apps van de data.

Ook in het voortraject van de ‘Braakliggende terreinen kaart’ heeft een community een belangrijke rol gespeeld. Onder de noemer ‘Manifest Leegtevol’ (nu bekend als ‘Ondertussen’) stortten ongeveer 30 ruimtelijk betrokken slimmeriken (ambtenaren, ontwerpers, redacteur, tekstschrijvers, kunstenaars) zich op het verzinnen van oplossingen voor de braakliggende terreinen in Amsterdam en Zaanstad. Een groeiend verschijnsel. Goede creatieve ideeën te over, maar een overzicht van braakliggende terreinen ontbrak. Mooie plannen, maar geen plek om ze uit te voeren.

Ze lieten het er niet bij zitten en een aantal startten zelf – als een vorm van ‘overheidshacken’ – een inventarisatie van braakliggende terreinen via Google Maps. Tegelijkertijd zetten de Zaanse en Amsterdamse ambtenaren in op een interne ambtelijke lobby, om tijdelijkheid onder de aandacht te krijgen in hun organisaties. Dit ging niet vanzelf. Dus om hun lobby kracht bij te zetten, besloten ze de kritische massa ter vergroten, wat gelukt is, inmiddels zijn 200 professionals aangesloten bij Ondertussen. De gemeente Zaanstad was al snel over de boeg, niet in de laatste plaats door een kleiner en daardoor wendbaarder gemeentelijk apparaat. Ook Amsterdam volgde, vooral door het vergroten van de kritische massa.

Minder bureaucratie, meer initiatieven
Het ‘open maken’ van data is niet alleen (of zou moeten zijn) een logisch onderdeel van een democratie. Het verminderd bureaucratie of veroorzaakt een toename van efficiency en transparantie, aldus Julian Tait van Open Data Manchester. Ondernemers en particulieren kunnen zich kritischer en proactiever opstellen. Door gegevens openbaar te maken kunnen ondernemers en particulieren immers beter (en kritischer) reageren en anticiperen op overheidsbeleid en besluiten. Ook voelen we ons meer betrokken bij de overheid door inzicht in de achtergrond van (ruimtelijke) beslissingen.

Een aantal hedendaagse filosofen voorspellen het al. Kennis was macht. In de nieuwe tijd van de improvisatie maatschappij is kennis delen macht. Dus ‘open en rauw maken’, die overheidsgegevens.

—

Foto boven van Edwin van Eis / gemeente Amsterdam

Bevoorraden
Interessant om te weten is dat de Romeinen hun voedsel al overal vandaan haalden. De aanvoer van producten was toen al enorm en kwam uit het hele Romeinse Rijk. Wat van ver kwam, werd meestal per schip vervoerd. Londen wordt in het boek specifiek uitgelicht. Beschreven staat dat er speciale veeroutes waren waarover het vee weken lang vanuit onder andere Schotland op weg was naar de veemarkten in de grote steden. In London kwam het vee aan in het noorden waar ook de vleesmarkten te vinden waren. Omdat graan en vis via de rivier kwam, waren die markten aan de Thames te vinden. In de straatnamen van de stad valt dus veel af te lezen. Variërend van de Graanmarkt, Vismarkt, Zalmhaven, Botersloot tot Veemarkt vind je in iedere oude stad  de geschiedenis van de voedselbevoorrading terug. Uiteraard geldt dat ook voor veel andere straatnamen. Zo was de Lijnbaan een lange strook land waar touwen werden gemaakt voor de scheepvaart. Touw werd gemaakt van vlas of lijnvezels.

Foto: Nico Tillie

Stad en land hadden eeuwenlang een innige relatie. Het voedsel kwam zichtbaar de stad in en werd daar verhandeld. Met de intrede van de spoorwegen werd het opeens mogelijk om veel sneller voedsel de stad in te krijgen.  De relatie tussen stad en land werd hiermee verstoord.  De uitgestrekte landbouwgebieden in de Verenigde Staten konden worden ontsloten via het spoor. Graan was wereldhandel geworden. Toen het mogelijk werd voedsel ook langer vers te houden of te conserveren of in te vriezen kwam het werd het voedsel aan de rand van steden in loodsen distributiecentra opgeslagen van waaruit het verspreid werd. Aan het oog ontrokken werd zo de relatie die mensen met voedsel hadden langzamerhand verbroken.

Afhankelijkheid
De laatste jaren wordt er veel onderzoek gedaan naar ‘resilliant cities’. Steden die niet alleen beschermd moeten zijn tegen gevolgen van klimaatverandering zoals overstromingen, droogte en hittestress, maar ook een bepaalde veerkracht moeten hebben om snel te kunnen herstellen van dergelijke calamiteiten. Om de ‘hongerige stad’ in een breder perspectief te plaatsen kun je jezelf afvragen of veerkrachtige steden niet meer zijn dan waar men het nu over heeft. Na het lezen van dit boek, maar ook literatuur over energie en grondstoffen, is het des te meer duidelijk dat alle moderne steden aan het infuus liggen. Een veerkrachtige stad is dus niet een stad die alleen op overstromingen, droogte en hittestress kan reageren, maar ook een stad die voor tenminste een deel kan terugvallen op zijn lokale en regionale potenties wat betreft voedsel, energie en materialenvoorziening.

Een veerkrachtige stad is dus niet een stad die alleen op overstromingen, droogte en hittestress kan reageren, maar ook een stad die voor tenminste een deel kan terugvallen op zijn lokale en regionale potenties wat betreft voedsel, energie en materialenvoorziening.

Overigens beschrijft Steel ook dat er vaak maar een paar grote spelers zijn die een hele voedselketen in handen hebben. Hoe onze steden worden voorzien van voedsel is op zich zelf een topprestatie. Maar in hoeverre is dit systeem zonder falen. Ook als we daarbij de groei van de wereldbevolking in acht nemen en het feit dat honderden miljoenen hun levensstandaard zien stijgen en onder andere meer vlees gaan eten. De mens is afhankelijk van het natuurlijk systeem en het kost nu eenmaal vele malen meer energie en ruimte om een kilo vlees dan een kilo graan te produceren. Ook de diversiteit van producten die we eten staat steeds meer onder druk waren er vroeger nog een paar honderd appelrassen in Engeland, nu worden slechts een paar aangeboden omdat de meeste niet geschikt zijn voor het distributieproces. In landen als India gaan lokale boeren die eeuwenlang streekrassen hebben geteeld en dus optimaal aangepast zijn aan lokale omstandigheden over op ‘moderne’ genetisch gemodificeerde gewassen waarbij ze dan ook nog afhankelijk zijn van bepaalde pesticiden. De afhankelijkheid wordt groter, de diversiteit kleiner en de veerkrachtigheid minder. De moderne voedselindustrie verbruikt veel fossiele energie (ook door kunstmest), en heeft een enorm milieu impact.

Sitopia
In ieder geval is duidelijk dat steden deels van dat infuus af moeten. Initiatieven als regionale producten en stadlandbouw zijn een begin. Maar wat te denken van steden die op grote schaal hun voedselproductie integreren. In het boek worden de nog te bouwen eco-stad Dongtan bij Shanghai en Sitopia, een stad die haar eigen voedsel verbouwd, beschreven.

Wellicht dat onze toekomstige steden kruisingen zijn tussen iets als het Westland en Rotterdam waar voedselproductie maar ook energie in de vorm van warmte een synergetische relatie met de stad heeft. Waarin de kassen op de daken niet alleen voedsel maar ook biologische grondstoffen voor de chemische of pharmaceutische industrie produceren. Welllicht een mooie opgaven voor de volgende  Eo Wijersprijsvraag. Maar voordat ik te ver afdwaal wens ik u veel leesplezier toe want dit boek is naar mijn idee echt een standaardwerk.

—

De Hongerige Stad – Hoe voedsel ons leven vormt (Nai Publishers)
Vormgeving: Riesenkind, Paperback, Geïllustreerd (zw/w), 340 pagina’s, Formaat: 17 x 24 cm. Nederlandse editie, ISBN 978-90-5662-805-5, € 19,95

Lokale bevolking
Bevolkingsdaling gaat gepaard met vergrijzing en ontgroening. Met als gevolg een toenemende vraag naar zorgvoorzieningen, maar tegelijkertijd een afnemend draagvlak voor de broodnodige voorzieningen. In bijna alle beleidsdocumenten worden deze gevolgen van krimp gepresenteerd als zaken die de overheid en maatschappelijke organisaties moeten oplossen. De causale redenering luidt: ‘we hebben een probleem, dat leidt tot de volgende analyse, waarbij de volgende oplossingen passen’. Vrijwel automatisch nemen overheid en maatschappelijke organisaties het probleemeigenaarschap op zich.

Sociale voorzieningen laagdrempelig aanbieden is lastig, zeker in deze tijden van crisis. Bezuinigingen en schaalvergrotingen leiden vaak tot verzet van burgers, en daarmee tot verharding van hun relatie met de overheid. Het paradoxale is dat de overheid dit over zichzelf heeft afgeroepen. De afgelopen decennia heeft de overheid stelselmatig haar invloed op de samenleving vergroot door te pas en te onpas in te grijpen. De burger is daaraan gewend geraakt en gedraagt zich daardoor steeds meer als een ‘claimende consument’.

Geef de burgers het vertrouwen dat ze verdienen en hou gepaste afstand. Dat getuigt niet van onverschilligheid, maar juist van betrokkenheid.

De centrale vraag is hoe ondanks bezuinigingen zorg- en welzijnsvoorzieningen op peil kunnen blijven, naar tevredenheid van de lokale bevolking. Onze stelling is dat burgers hierin zelf verantwoordelijkheid willen, kunnen en moeten nemen. Dit vereist sociale innovaties waarbij de burger probleemeigenaar wordt in plaats van consument. Vooral in krimpgebieden, waar de druk op voorzieningen door dalend inwoneraantal én financiële bezuinigingen des te groter is, vormt dit een interessant alternatief.

‘Meer ruimte voor de burger’ is een veelgehoorde kreet, maar daar blijft het vooralsnog bij. In de praktijk laat de overheid nauwelijks ruimte aan burgers om zelf aan de slag te gaan. Het zou van visie en lef getuigen als overheden, nationaal en lokaal, hun relatie met burgers écht ter discussie zouden stellen. En dat gaat verder dan proberen ‘de politiek dichter bij de burger te brengen’. Want dat leidt alleen maar tot een nog grotere claimneiging van burgers.

Zelfsturing
Er zijn gelukkig uitzonderingen op de regel; er bestaan initiatieven die daadwerkelijk meer ruimte voor de burger creeëren. In de gemeente Peel en Maas in Limburg wordt al ruim tien jaar gewerkt aan het concept ‘gemeenschapsontwikkeling door zelfsturing’, een samenwerking tussen gemeenten, provincie, welzijnsorganisaties, hogeschool Zuyd en de vereniging kleine kernen Limburg. Zelfsturing wil zeggen dat overheid en maatschappelijke organisaties ruimte geven aan dorps- of wijkgemeenschappen, verenigingen, gezinnen en individuen om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de kwaliteit van hun leefomgeving. Inwoners en de gemeente Peel en Maas kwamen bijna gelijktijdig met dit initiatief, als antwoord op de krimpperspectieven die toen al werden herkend.

Foto: Jan Custers

De realiteitszin was van begin af aan groot: in plaats van in te zetten op bevolkingsgroei juist richten op nieuwe vormen voor het leveren van sociale voorzieningen. Dat betekent nadenken hoe je alleen of samen met een naastgelegen dorp de basisschool kunt behouden of een dagvoorziening of dorpsvervoer kan starten, gerund door vrijwilligers met een minimale professionele ondersteuning. Het betekent als dorpsgemeenschap zelf een toekomstvisie ontwikkelen en deze vertalen in plannen en projecten waar inwoners de schouders onder zetten. Uitgangspunt is dat altijd het dorp eigenaar blijft van de voorziening.

De nieuwe aanpak werkt: de inwoners zijn enthousiast, nemen daadwerkelijk verantwoordelijkheid en zijn creatiever geworden in het bedenken van oplossingen op maat voor hun eigen dorp. Bijkomend voordeel is bovendien de winst aan sociale cohesie die dit proces oplevert: bewoners hebben meer contact met elkaar, meer voor elkaar over. Een belangrijke winst in de leefbaarheid.

Hobbels
Het zelfsturingsmodel heeft in Peel en Maas gezorgd voor een verandering in de relatie tussen overheid en lokale gemeenschap. Maar er liggen ook bedreigingen op de loer. Zo kan het zijn dat in een dorpsgemeenschap een ‘nieuwe elite’ ontstaat die ‘voor het dorp gaat denken’. Wat eerder de gemeente deed (‘wij weten wat goed voor u is’) wordt nu overgenomen door voortrekkers uit het dorp. Vaak met de allerbeste bedoelingen, maar met het effect dat de verantwoordelijkheid opnieuw van de inwoners wordt afgepakt. Het blijft dus zaak om de communicatie in het dorp op een hoog peil te houden. Het dorpsoverleg vervult daarbij een belangrijke rol.

Een tweede hobbel zit bij overheid. Een probleem dat zich lijkt op te dringen is de controlezucht van de overheid om het speelveld zo veel mogelijk hetzelfde te houden. Veel bestuurlijke energie wordt gestoken in het interne proces van het voldoen aan de uitvoeringsregels in plaats van in het behalen van maatschappelijk relevante resultaten.

Bij experimenten met zelfsturing moet de overheid afstappen van ingesleten werkwijzen en moet leren ‘loslaten’. Geef de burgers het vertrouwen dat ze verdienen en hou gepaste afstand. Dat getuigt niet van onverschilligheid, maar juist van betrokkenheid. Op die manier respecteer je lokale verschillen in sociale vitaliteit: in de ene gemeente werkt zelfsturing anders dan in de andere. De constante factor is het vertrouwen in het oplossend vermogen en verantwoordelijkheidsgevoel van mensen zelf.

Ook buiten krimpgebieden
Het concept van zelfsturing is geen dromerij, maar een zeer werkbaar platform om problematiek rondom sociale voorzieningen én sociale cohesie aan te pakken. In die zin past zelfsturing niet alleen in krimpgebieden, maar overal waar behoefte is aan gemeenschapsvorming. Zelfsturing gaat daarbij niet om grootse projecten, maar om kleinschalige plannen die bijdragen aan de leefbaarheid in een specifieke kern of dorp. Het is dus geen nieuwe methodiek die past in het rijtje van inspraak, meespraak en burgerparticipatie. Maar een manier van kijken, denken en analyseren waarmee het mogelijk is het voorzieningenniveau op een aanvaardbaar peil te houden, sociale cohesie te bevorderen en claimgedrag van de burger in toom te houden. Een drievoudige kwaliteitsslag dus.

—

Foto boven gemaakt door Jan Custers.

Kunt u het boek kort toelichten?
Dit boek is voor mij wat voor een kunstenaar ‘zijn vrije werk’ is; tussen alle projecten door een grotere gedachte ontwikkelen. Het is een studie naar sociale orde. We leven in een tijd die door velen als chaotisch wordt ervaren en dat is begrijpelijk. In sociaal normatieve zin zitten we in een relatief ongeleide en ongestructureerde situatie. Vroeger leefden we in een verzuilde samenleving,  het is niet duidelijk wat daar voor in de plaats is gekomen. Het boek is een poging orde te ontdekken in wat op complexiteit lijkt zonder richting.

Andere auteurs beschreven al die wanorde en chaos. Dit boek biedt juist een constructieve visie. Is dat een bewuste keus?
Ja. Wat mij tegenstaat in sommige boeken over de samenleving is een onverschillige houding. Een berusting in het idee dat wanorde en chaos noodzakelijk zijn. Dat is volgens mij een onthoudbaar en onaantrekkelijk perspectief. Ik geloof er niet in en ben op zoek gegaan naar een ordening. Die denk ik te hebben gevonden in de metafoor van de improvisatie.

Het kernprincipe van improvisatie is afstemming. Op anderen, op de omgeving. Geslaagde improvisatie staat ook in een traditie. Free jazz bijvoorbeeld is onmogelijk als kunstvorm zonder te breken met traditie. Zo is het op z’n minst toch interessant als commentaar daarop.

Ik ben tot de overtuiging gekomen dat het begrip nog veel beter is dan ik dacht. Het belang van goede beheersing van je positie-rollenspel, en dus ook je kennis en vaardigheden. Iemand die op de piano speelt, moet niet op de trompet gaan toeteren. Improvisatie van iemand die zijn instrument niet goed beheerst, is niet om aan te horen.

Dynamiek in de samenleving kan ook goed betekenen dat men zich juist verzet.

Eén van de ordeningsprogramma’s die u omschrijft is dat rondom ‘actief burgerschap’. U concludeert dat zulke pogingen vaak teleurstelling opleveren en daarom heeft u het over ‘tegendemocratie’. Kunt u dat toelichten?
Het denken over participatie is vaak heel erg instrumenteel. Dat veronderstelt dat burgers zich als vanzelfsprekend voegen naar de doelen en de richting die door de overheid worden uitgezet. Dat is vaak niet zo, en misschien moet je dat helemaal niet zo zien. Dynamiek in de samenleving kan ook goed betekenen dat men zich juist verzet. De uitdaging is productieve vormen te vinden om de stem van het volk uiting te geven, zonder dat die instrumenteel wordt ingezet. Heb meer oog voor de dynamiek die er is onder de burgers zelf en probeer daar aansluiting bij te vinden.

Foto: Inicio

Hebben instituties nu een identiteitscrisis?
Enorm, ik zie veel geworstel in de praktijk. Het antwoord zit in het (her)ontdekken van je bestaansrecht. Wat is de kernfunctie van onze praktijk? Als je alles afpelt van wat in het onderwijs gaande is, dan is de kernfunctie overdracht: van kennis, vaardigheden, waarden, normen, levenservaring van de ene generatie op de andere. Daar kan je enigszins over twisten, maar dat is uiteindelijk min of meer de kern. Van daaruit kun je je rol bepalen in het samenspel met andere partijen.

Dat kan alleen zolang je primair je kernfunctie vervult. Corporaties lijken vaak een beetje de weg kwijt geraakt. Hun kernfunctie is iets als het bieden van betaalbare huisvesting in een leefbare woonomgeving. Van daaruit kan je redeneren wat je daar voor nodig hebt. Het zijn nu professionele vastgoedorganisaties geworden. Dan ben je kwijt waar je vandaan komt. Het is als met politieagenten die gaan voetballen met probleemjongeren of kantoortjes openen op scholen. Dat is de pianist die op de trompet gaat toeteren.

Het terugvallen op kernfuncties heeft toch een gevoel van conservatisme. Waar het boek voor sommige mensen mogelijk leest als ‘ga maar free jazz spelen’, zit er toch een bepaalde conservatieve trek in. Schoenmaker blijf bij je leest. Klopt dat?
Persoonlijk denk ik dat dit vanuit de notie van continuïteit om bepaalde organisaties overeind te houden, nodig is. Een andere metafoor die ik vaak gebruik, is die van het voetbalveld. Op het veiligheidsveld staat het strafrechtelijk systeem, justitie, in de goal. De hele samenleving staat naar de keeper te loeren om een veilige samenleving te garanderen. Dat is hetzelfde als naar een chirurg kijken om de samenleving gezond te maken. Idioot dus. Juist om voorin goed spel te spelen, op het niveau van sociale relaties tussen burgers, moet je van achteruit goed georganiseerd zijn. Je moet steeds analyseren waar de bal ligt en daar het arrangement maken. Om criminele jongeren aan te pakken moet je dus geen buurtbarbecue voor bewoners organiseren.

Hoe verhoudt dit boek zich tot de ruimtelijke ordening als ordeningsprogramma? Zijn er dingen die planologen kunnen leren van dit boek?
Het idee van de spontane stad spreekt me wel aan. Maar ik leg wel heel nadrukkelijk de relatie met structuur daarin. Dus de ordenaars moeten ruimte geven aan de spontaniteit, maar dat doen ze eigenlijk door de voorwaarden daarvoor te organiseren. Het faciliteren van die spontaniteit, daar zit een rol voor de ruimtelijke ordening. Helemaal vrijgeven, daar geloof ik niet in. Dat is die poging tot free jazz die niks wordt. Je vertegenwoordigt als professional een traditie die je niet zomaar weg moet gooien.

Biedt improvisatie voldoende houvast voor actie? Wat gaan we morgen anders doen?
Het boek lost niks op. Ik denk wel dat we een andere sociale voorstelling nodig hebben over hoe de samenleving in elkaar zit en functioneert. Op grond waarvan het perspectief verandert van wat je aan het doen bent. Wat ik vaak merk, is dat men zich door die complexiteit zonder richting ontzettend kan laten verlammen. Als je realiseert dat je eigenlijk heel goed in staat bent om je eigen improvisaties te maken, je eigen arrangementen te creëren zonder dat je verantwoordelijk bent voor de rest, en in het vertrouwen dat die rest zich op die zelfde manier ook organiseert,  krijg je een veel ontspannender beeld. Dat kan je veel energie geven en om te doen wat je kan, gegeven de scope van je mogelijkheden. Zonder dat je hoeft te wachten op de grote ideeën of de grote leider die je vertelt hoe het moet.

—

Hans Boutellier: ‘De improvisatiemaatschappij. Over de sociale ordening van een onbegrensde wereld’
Uitgeverij: Boom|Lemma uitgevers, Den Haag (2011) ISBN: 978 90 5931 625 6

Recensie: NRC Handelsblad

Tot 5 jaar geleden dacht de gemiddelde architect,  stedenbouwer, landschapsarchitect of planoloog niet of zelden na over energie in relatie met architectuur, ontwerpen of überhaupt stedenbouw of regionale planning. Immers, gas komt uit de gaskraan en elektriciteit uit het stopcontact! Energie was dus geen issue, maar dat is de laatste jaren radicaal veranderd. Energietransitie staat in het middelpunt van de belangstelling. Tegelijkertijd krijgen steeds meer gebieden buiten de Randstad te maken met krimp. Door energietransitie te verbinden aan krimpende regio’s heeft de Eo Wijersstichting een gouden greep gedaan naar mijn idee. In een krimpende regio worden de kaarten voor een deel weer opnieuw geschud of komt ruimte ‘vrij’. Welke kansen biedt dat?

Krimp
De verwachtingen in Nederland zijn dat de Randstad nog zal groeien ten koste van de gebieden aan de randen van Nederland, waar de bevolkingsdaling op veel plekken al is ingezet. In Parkstad Limburg is de krimp al begonnen en zijn al diverse plannen gemaakt. De regio is naar aanleiding van deelname aan de Eo Wijersprijsvraag meteen voortvarend met diverse partijen aan de slag gegaan. Binnenkort zullen we daar vast veel meer van horen.

Denkend vanuit groei is krimp uiteraard iets vreemds. Functies vervallen, er komen minder woningen, maar meer ruimte. Door krimp kan de sociale cohesie onder druk komen te staan, blijven  investeringen weg en wordt de arbeidsmarkt steeds kleiner. Ook treedt de ontwikkeling op dat bij verouderd woningbezit en lage huurprijzen de energiekosten de huur kunnen overstijgen. Zou energietransitie de negatieve effecten van krimp (deels) teniet kunnen doen en een krimpregio een kwalitatief hoogwaardige leefmilieu kunnen bieden? Die vraag is waar het in de prijsvraag over gaat. Naar mijn idee een van de meest interessante prijsvragen sinds vele jaren!

Energietransitie
Energie is hot. Zo hot, dat we moeten zorgen dat we de data, aanpak en principes goed op een rijtje hebben alvorens aan de slag te gaan. Argumenten voor een energietransitie hebben zich de laatste jaren opgestapeld. Denk maar aan de afhankelijkheid van fossiele bronnen en van de producerende landen, de 40 miljard die we jaarlijks aan import van energie uitgeven, CO2 uitstoot en klimaatverandering. Maar denk ook aan kansen voor lokale werkgelegenheid en het gebruiken van hernieuwbare energie.

Interessant is bijvoorbeeld de Rotterdamse Energie Aanpak (REAP van de TU Delft om 3 locaties in de stad energieneutraal te maken. Hierin wordt direct een relatie gelegd met mogelijk potentiele oplossingen. In wordt met name het benutten van reststromen extra benoemd en  de schaalvergroting van gebouw naar buurt, wijk en stedelijk regionaal niveau. Met verbruiks- en energiepotentiekaarten wordt energie als het ware een hanteerbare ‘laag’ in de ruimtelijke ordening. Daar is grote behoefte aan, immers energie is vrij abstract in vergelijking met bijvoorbeeld water.

Ook interessant zijn de boeken ‘Energy without hot air’ van Mackay waarin ook wordt ingegaan op scenario’s zoals hoe het Verenigd Koninkrijk zelfvoorzienend te krijgen. De Energie survivalgids van Jo Hermans was voor mij erg goed om energie in de vingers te krijgen. Onlangs is ook het boek ‘Energielandschappen, de derde generatie’  van Noorman en de Roo uitgekomen dat ook een belangrijke link heeft met het SREX project.

SREX
Potentiële inschrijvers aan de prijsvraag wil ik het project SREX niet onthouden. SREX staat voor synergie tussen regionale planning en ‘exergie’ (ruimte en energie efficiënt aan elkaar koppelen, red). Het is een project dat in 2006 is begonnen, gefinancierd door Senternovem, nu Agentschap NL als onderdeel van de energie onderzoeksstrategie. Gecoördineerd door Andy van den Dobbelsteen hebben de deelnemende partijen (TU Delft, Rijksuniversiteit Groningen; Wageningen Universiteit; Hogeschool Zuyd, en TNO) de afgelopen jaren zeer vernieuwend werk afgeleverd. Zoals het promotiewerk van Sven Stremke van de Wageningen Universiteit en Rob Roggema en Leo Gommans van de TU Delft.

Een drietal belemmeringen lijken volgens de SREX-website een belangrijke rol te spelen bij een succesvolle transitie naar een samenleving gebaseerd op een duurzame energievoorziening: energiegeoriënteerde disciplines en ruimtelijke disciplines vinden elkaar onvoldoende; het regionale schaalniveau wordt daarbij niet gebruikt voor de synthese tussen energie en ruimte; exergie wordt nog niet toegepast om op regionale schaal de synergie te bereiken.

Tot slot
Gelukkig zijn in de ruimtelijke ordeningswereld inmiddels veel energieprojecten opgestart. En wordt steeds breder naar duurzaamheid gekeken, zodat het niet alleen maar energie is dat de klok slaat. Het gaat ook om het inrichten of ontstaan van goede leefmilieus voor ons zelf en toekomstige generaties. De opkomst van duurzaamheidslabels en tools op gebiedsniveau laat dit ook zien. Het blijft echter naar mijn mening cruciaal om aan energie aandacht te besteden. Op papier denken we vaak dit varkentje al gewassen te hebben, maar niets is minder waar. Om dan nog maar te zwijgen over zeldzame metalen en andere (eindige) natuurlijke hulpbronnen.

Deze Eo Wijersprijsvraag is een kans om dit soort opgaven nog beter in de vingers te krijgen. Grijp deze kans zou ik zeggen, energie zal nog lange tijd onderdeel blijven van onze plannen!

—

Afbeelding boven: DSA Rotterdam

Deze maand is de inschrijving voor de Eo Wijersprijs geopend: zie ook http://www.eowijers.nl

Voor de visie is echter nog belangrijker dat het kabinet de sterke punten van ons land als uitgangspunt neemt. De eerder door het ministerie van EL&I aangewezen “economische topsectoren” spelen een sturende rol in de visie op de indeling van onze ruimte. Voor de stedelijke regio’s waar zich deze sectoren bevinden wordt veel uit de kast gehaald. De main- brain- en greenpoints zullen fileloos bereikbaar moeten zijn, er moeten (veel) woningen bij en de energietoevoer moet robuust gemaakt worden. In de SVIR staat het dan ook zwart op wit: het Rijk “investeert daar waar onze nationale economie er het meest bij gebaat is” (p.6). En dat is dus niet in krimpregio’s…..

Voor deze regio’s, die zich volgens de visie aan de randen van ons land bevinden, blijft niet veel over. Weliswaar wordt geconstateerd dat zich in die regio’s problemen kunnen voordoen op het gebied van woningvoorraad, bedrijventerreinen en voorzieningenaanbod, maar wat die problemen zijn blijft duister. En wat de oplossingen kunnen zijn al helemaal. Nergens in het document geeft het kabinet ook maar een begin van een visie op de ontwikkeling van die gebieden die niet tot “de top” behoren. In 2040 zijn we volgens het kabinet één van de meest concurrerende landen ter wereld, met optimale bereikbaarheid en het is buitengewoon veilig en leefbaar, met name voor bedrijven en kenniswerkers. Hoe het leven er “aan de randen” van ons land uit zal zien, blijft ongewis. Daar, in die gebieden die zo weinig bijdragen aan onze nationale economie, daar mogen decentrale overheden het zelf uitzoeken. De “daadwerkelijke vraag” van bewoners, bedrijven en organisaties  wordt daarbij leidend, aldus de visie. Wanneer gemeenten er samen niet uitkomen, dan moet de provincie de regie nemen.

Zuid-Limburg

Het kabinet laat hier kansen liggen. Ten aanzien van de krimpregio’s zijn we geen stap verder dan onder het vorige ruimtelijke regime. Geen antwoord op de vraag of we de concentratie van wonen en werken in de Randstad als wenselijk zien, geen antwoord op de vraag hoe we omgaan met bevolkingsdaling in zes van de tien gemeenten, geen antwoord op de vraag hoe het zit met grensoverschrijdende vraagstukken, geen antwoord op de vraag hoe we via slim beleid krimpregio’s kansen kunnen laten pakken op bijvoorbeeld duurzaam ondernemen, (in de agro, food of logistiek), geen antwoord op de vraag hoe de transitie in de krimpregio’s gefinancierd gaat worden.

Net als in de sociale zekerheid, bij inburgering, of in de zorg: zelfredzaamheid is het mantra. Ook in de ruimtelijke ordening dreigt de, in dit geval ruimtelijke, ongelijkheid toe te nemen.

—

Foto boven: Delfzijl (foto: Sjors de Vries)

Gebouw- en gebiedsontwikkeling is de afgelopen decennia veel veranderd. Vroeger stelde de overheid of gemeente een masterplan op dat vervolgens in deelprojecten uitgevoerd werd. Tegenwoordig wordt een brede visie opgesteld die in de praktijk ingevuld moet worden door (kleinschalige) initiatieven vanuit de markt. De overheid heeft dus geen dicterende rol meer, en gebiedsontwikkelingen verlopen meer organisch*.

Hierbij komt een zeker dilemma  om de hoek kijken. Want hoe vul je een (grootschalige) visie in door middel van (kleinschalige) private initiatieven die je niet echt kunt sturen? Per initiatief of project moet een gemeente kijken of deze wel past binnen de opgestelde visie.  Uit de praktijk is gebleken dat vooral het eerste initiatief binnen een gebiedsontwikkeling van groot belang is. Dit gebouw vormt namelijk het voorbeeld dat andere projecten kunnen gaan volgen. Het eerste gebouw binnen een gebiedsontwikkeling is daarom cruciaal en geeft vorm aan de toekomst van het gebied dat ontwikkeld moet worden.

Neem bijvoorbeeld de ontwikkeling van het hoofdkantoor van MTV Networks op de NDSM-werf in Amsterdam-Noord, dat (mede) andere grote namen als iDTV, Red Bull, HEMA en VNU Media aantrok. Door de huisvesting van MTV werd de NDSM-werf dus automatisch gevolgd door andere initiatieven. Het kan ook anders. Omdat de transformatie van de Piet-Heinkade naar een multifunctioneel gebied stokte, ging men hier over op een grote overheidsinvestering in het Muziekgebouw aan het IJ. Dit moest een publiekstrekker worden voor andere bedrijven en gebouwen langs de kade.  De vraag is  of dat geslaagd is.

Eerste ontwikkelingen in de transformatie van voormalig industriegebied Zollverein.

Aanjager
Een gebouw heeft dus niet alleen zijn ‘eigen’ functie te vervullen, het is ook van betekenis voor de rest van het gebied. In ons onderzoek naar eerste gebouwontwikkelingen in de vier gebieden spraken we met gemeentes, ontwikkelaars, conceptontwikkelaars, beleggers, consultant en andere betrokken partijen of experts.  Daaruit bleek dat bij een eerste gebouw zeven effecten zich voordeden:  verandering van identiteit en imago, scheppen van vertrouwen, voorbode van kwaliteit, voorbeeldfunctie, selectie, trekken van publiek en stijging van de grondwaarde.

Het effect van een eerste ontwikkeling van een gebouw hangt enerzijds af van de eigenschappen van het gebied, en anderzijds van de eigenschappen die aan een eerste gebouw worden gegeven. De omgang met deze eigenschappen stuurt het effect. Bij gebiedseigenschappen moet bijvoorbeeld gedacht worden aan status en het imago van het gebied. Functioneert het nog of is het leegstaand? Heeft de omgeving een positieve of negatieve associatie met het gebied?

Zo is De Binckhorst in Den Haag bijvoorbeeld nog in gebruik en wordt door veel mensen geassocieerd met autobedrijven. Een overgang naar een multifunctioneel woon- en werkgebied zal daarom een hele verandering zijn. Op gebouwenniveau moet naar andere eigenschappen worden gekeken. Is het een gemeentelijke of private ontwikkeling? Dient het een publiek doel? Is het nieuwbouw of transformatie, tijdelijk of definitieve ontwikkeling? Een tijdelijk strand als Blijburg kan een grotere bekendheid genieten dan het hoofdkantoor van MTV. Dit zijn allemaal factoren die samenhangen met de toekomstige functie.

Omgeving
Een bewuste omgang met de betekenis van  een eerste gebouw voor een gebied is belangrijk voor een succesvolle gebiedsontwikkeling. Als een dergelijke aanjager in een vroeg stadium van de gebiedsontwikkeling strategisch wordt ingezet kan dit een grote verrijking zijn van de toekomst van het gebied. Twee aspecten moeten hierbij niet uit het oog verloren worden.

Ten eerste heeft een gebouw niet alleen een eigen functie, maar ook een functie binnen het gebied. Vaak ligt de nadruk vooral op de functie van het gebouw, en wordt het gebied vergeten. De werking en de waarde van het gebouw binnen de omgeving wordt dan pas achteraf ‘gezien’ en ‘ontdekt’. Zo is het bijvoorbeeld gegaan bij de herontwikkeling van het Jobsveem in Rotterdam. De bekendheid van de feesten van de NOW&WOW in een oud pakhuis aan het Jobsveem zijn pas later gebruikt om mensen te laten kennismaken met het gebied. Ook bij de NDSM-loods in Amsterdam-Noord verliep dit zo. Na hun gedwongen vertrek uit de gekraakte pakhuizen op de Piet-Heinkade werden ‘creatievelingen’ uit nood naar de NDSM-werf  verplaatst. Pas achteraf bleek dit een goed middel te zijn om mensen door middel van (kunst) festivals en feesten kennis te laten maken met het ruwe maar creatieve Amsterdam-Noord.

Deze effecten zijn niet af te dwingen, noch te voorspellen, maar bewustwording van het mechanisme maakt het wel mogelijk om gebiedsontwikkeling beter te kunnen sturen.

Als het doel en de eigenschappen van de aanjager (het gebouw) van tevoren bepaald worden, kan dit de gewenste gebiedsontwikkeling een belangrijke zet geven. Als dit besef aanwezig is, kan een gebouw strategisch worden ingezet. De aanjager is een middel dat voor gebiedsontwikkelaars voorhanden is, maar dat wel vraagt om nieuwe manieren van samenwerken, investeren en ontwikkelen. Het biedt nieuwe mogelijkheden om transformaties van gebieden in gang te zetten, maar bewustzijn blijft de sleutel. Je moet weten waarom je iets doet. Of zoals Simon Sinek in zijn Golden Circle theorie (Ted.com) zei:  “People don’t buy what you do, people buy why you do it.”

—

Foto boven: Van afgeleefd spoorwegterrein naar levendig gebied in Antwerpen.

Alle foto’s zijn gemaakt door de auteurs.

*Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2009, 2011

Het decor deze avond is een robuust Rotterdams gebouw aan een winderige, ruige laan die uitkijkt over de Vierhavens. Het Hakagebouw werd in 1932 gebouwd als hoofdkantoor van de coöperatieve groothandelsvereniging HaKa. Na jaren van leegstand kocht woningcorporatie Vestia het pand met het oog op de gebiedsontwikkeling Stadshavens. De gemeente Rotterdam heeft onlangs een ouderwets masterplan voor Stadshavens gepresenteerd en een dito convenant ondertekend met projectontwikkelaars.

‘Langzaam-aan-ontwikkelaar’ Ben ten Hove van Urban Breezz trekt zich weinig van deze plannen aan, vertelt hij ons. Urban Breezz exploiteert het pand van Vestia en is verantwoordelijk voor de conceptontwikkeling van het pand. Het organiseert regelmatig een ‘ondernemerstafel’ met bedrijven uit de buurt om eigen plannen te maken voor het gebied. Het HaKagebouw is dan ook de uitvalsbasis van het bureau met drie werknemers zonder vaste werkplek. “We hebben geen masterplan, maar een ‘plan master’, en dat ben ik”, vertelt Ten Hove. “Voor dit soort opgaven geloven we in kleine, slagvaardige organisaties. We hebben met elkaar een doel voor ogen, maar schuiven wekelijks naar links of rechts als reactie op externe omstandigheden of lokale invloeden. Toch zijn we gelijk begonnen. Het motto is: Morgen gaan we open!”

Tijdens de rondgang door het inspirerende gebouw komt de discussie over gebiedsontwikkeling als vanzelf volop op gang. Vanaf het dak kijken we uit over de Rotterdamse Stadshavens. Niemand van de aanwezigen gelooft erin dat een beperkt aantal partijen zo’n enorm gebied in een keer kan ontwikkelen. Het belang van een gemeenschappelijke strategie wordt onderstreept. Juist in een organisch model met veel kleinere organisaties, initiatieven en projecten is het noodzakelijk een bredere blik te houden. Bovendien maakt gebiedsontwikkeling bepaalde investeringen commercieel haalbaar door waardevermeerdering en/of compensatie van de ene vastgoedontwikkeling met de andere. Met dien verstande dat de aanwezigen zich serieus afvragen of de tijd dat vastgoed in waarde stijgt niet voorbij is.

Boventoon
Het concept van het Hakagebouw is een levend laboratorium voor bedrijven op het gebied van water en energie. Geen bedrijfsverzamelgebouw, maar een creative community. Ten Hove: “Er  ontstaat hier een hechte groep van pioniers. De grotere pioniers zorgen voor toegang tot markten en kennis. De kleinere deelnemers brengen onbevangenheid, frisse energie en nieuwe ideeën in.” Binnen dit organische groeimodel wordt het complex van 12.000 vierkante meter gefaseerd herontwikkeld. Per laag wordt een andere architect gevraagd om een interieur te ontwerpen. De begane grond is nu ingericht en verhuurd, dus wordt de komende maanden de eerste verdieping opgeknapt.

Het concept vertaalt zich niet alleen naar technische maar ook naar sociale duurzaamheid. Zo werkt Urban Breezz voor de inrichting en de dienstverlening in HaKa samen met een team van het re-integratieproject ‘De Werk en Leerfabriek‘. Mensen ‘met een afstand tot de arbeidsmarkt’ kunnen zo onder professionele begeleiding weer enthousiast aan de slag. Ook grijpen ze graag terug naar de socialistische idealen die de boventoon voerden bij de oprichting van de HaKafabriek in de jaren dertig van de vorige eeuw. Primair doel was arbeiders betaalbare levensmiddelen te bieden, zoals Haka Koffie, Haka Zeep en Haka Erwten. Ten Hove laat zich duidelijk inspireren door de authenticiteit van het gebouw en haar vorige gebruikers: “We willen het oude verhaal doorvertellen en nieuw leven inblazen.”

foto: Maaike Schravesande

Herontwikkeling
Na de rondleiding door het gebouw gaat de discussie over geld, tijd en de rolverdeling bij organische ontwikkeling. Een openbaring voor de groep is herontwikkelen vanuit exploitatie, zoals dat in het HaKa gebouw wordt toegepast. Niet in een keer 12.000 vierkante meter bedenken, opknappen en in de markt zetten. Maar een visie voor de lange termijn ontwikkelen en pas weer iets opknappen als de exploitatie het toelaat.

Al snel wordt duidelijk dat een groep pioniers staat te trappelen om deze organische ontwikkeling in de praktijk te brengen en daarbij ‘gebiedseigen’ partijen te betrekken. Een ontwikkeling moet immers  vooral aanhaken bij de omgeving. Net als in het Hakagebouw zou je de gebiedseigen partijen moeten inventariseren en onderzoeken wat hun bijdrage in de gebiedsontwikkeling kan zijn.

Zo moet in het Hakagebouw een huurder ook deelnemer in het concept zijn, aldus Ten Hove. Architect Ebami Tom, pionier van het eerste uur en ook deze avond aanwezig, is hier een schoolvoorbeeld van. Een aantal jaren geleden voerde hij in het kader van een afstudeerproject onderzoek uit over het gebied. Toen hij kantoorruimte zocht in Rotterdam belde hij Vestia. De corporatie stond wel open voor een kleine creatieve huurder. In het begin was het soms wel afzien: “In de winter werkten we bij temperaturen onder het vriespunt een aantal maanden met jassen aan en mutsen op, omdat er door de verbouwing geen verwarming was.”

Ebami heeft zijn steentje bijgedragen door het gebouw in zijn eigen netwerk aan te bevelen. We vragen ons af waarom creatieve gebruikers nu nog moeten betalen voor dit soort ‘opstartgebruik’ of zwischennutzung. Ook creatieven zijn een keer schaars, de waardevermeerdering en imagoverbetering door opstartgebruik is geld waard. Worden creatieve huurders straks betaald voor hun invulling van een gebouw?

Uitzondering
In de praktijk zijn initiatieven als het HaKagebouw nog steeds eerder uitzondering dan regel. De aanwezigen wijten dit onder andere aan te hoge grondprijzen, kantoorkolossen die op verkeerde plekken gebouwd worde omdat overheden hun grondexploitaties sluitend moeten krijgen. Veel aanwezigen zien soelaas in de crisis: de overheid wordt minder dominant, corporaties trekken zich terug en particuliere initiatieven worden hopelijk minder vertroeteld. Iedereen is het erover eens dat overheidsbemoeienis flink moet worden teruggeschroefd. De overheid moet een facilitator’ zijn. Maar zover is het nog lang niet

De anekdotes uit de praktijk spreken boekdelen. Zo vertelt Saskia Beer over de herontwikkeling van het Teleport-terrein in Amsterdam, waar de overheid uitnodigde voor tijdelijke invulling voor een periode van twee jaar. Maar de gemeente waarschuwde meteen dat het misschien niet doorging als er een rijke projectontwikkelaar voorbij zou komen. In diezelfde categorie volgt een anekdote van Jurgen Hoogendoorn over een andere gebied waarbij de ‘tijdelijke’ invulling van de burgemeester door het hele ambtelijk apparaat moest: “Zo wordt tijdelijkheid dus een procesopgave met zes fases.”

Aan het eind van de avond steekt iedereen de hand in eigen boezem. Wat kunnen we zelf doen? Daar zit (een deel) van het antwoord in: zelf initiatieven nemen, slimme allianties smeden en massa creëren om een ontwikkeling van de grond te krijgen. Dus ongeïnspireerde zappers van Nederland: kom van de bank af en zaai je eigen buurtpark, timmer je eigen huis en beleg in je eigen zaak. Kortom: ‘Morgen gaan we open!’

—

Foto boven: Zicht op de Stadshaven vanuit Hakagebouw (foto: Maaike Schravesande)

Wie in Nederland om zich heenkijkt mag zich serieus afvragen of de omgeving die hij ziet dankzij of ondanks die ruimtelijke ordening is veroorzaakt. Ik noem de willekeurige branieparken langs vijfbaanssnelwegen, vol met kantorenkerkhoven. Voorheen prachtige zichtlocatie, weet U nog? Nu de beste garantie voor leegstand, want volstrekt monofunctioneel. Gebouwd in Nederland, dat zo trots is op zijn ruimtelijke ordening.

Daarom: nu het lente is wordt het tijd om huiskamer Nederland zorgvuldig uit te mesten. Deze staat vol ouwe troep en afgekloven clichés die bij het grofvuil kunnen. Daar is het huidige kabinet al mee begonnen, door de ministeries flink te husselen en veranderen. Dat heeft als flink wat stof doen opwaaien. Ook de rapportage ‘Luchtbellen en luchtkastelen in de ruimtelijke ordening: wie prikt ze door?’van de Universiteit van Amsterdam laat zie dat de ruimtelijke ordening in Nederland overvol zit met vooringenomen ideologische, niet gestaafde aannames en waar kritische noten uit den boze zijn.

Met een beetje lef is veel meer mogelijk. Een voorbeeld: bij een congres in 2010 waar de mogelijkheden van tijdelijkheid werden onderzocht was ik (net als de permanente staat van Tweede Kamerleden) GESCHOKT en VERBIJSTERD over de wettelijke mogelijkheden die er zijn om (tijdelijkheid) te gedogen. Weinig bestuurders hebben de ballen dat te proberen. Opvallend dat dit niet bekend is, nog opmerkelijker dat het niet veel meer gedaan wordt en ontluisterend dat bestuurders daar geen gebruik van maken. Men blijft steken in de discussie over het wel of niet afschaffen van regels. Maar: deal with it; die regels krijg je toch nooit weg, net als spinnen, luizen en huismijt. Die komen ieder jaar weer terug, kan je ook niet afschaffen, maar moeten doelgericht afgestoft worden en (tijdelijk) bestreden. Net als zevenkoppige draak.

In de wereld van het plannen en bouwen gebeurt op dit ogenblik heel veel dat onzeker en spannend is: leegstand, nieuwe vormen van werken, hoe om te gaan met tijdelijkheid, de vastgelopen woningmarkt, het energievraagstuk. Een aantal rotsvaste beginselen van de ruimtelijke ordening worden eindelijk eens ter discussie gesteld. De stoplappen die wij vakgenoten telkens weer naar voren halen als er iets te ruimtelijk ordenen valt werken niet meer. De hieronder beschreven stoplappen zijn vanaf nu uit den boze:

Sociale, etnische en economische menging is goed voor de samenhang in een buurt. Onderzoek wijst uit dat dit niet zo is. Een cliché vooral gebezigd door professionals die zelf in een totaal ontmengde buurt wonen. Kunstenaars versterken de sociale cohesie in achterstandsbuurten. Tot de kunstenaar de buurtbewoners tegen de gemeente opzetten. Dat is dan weer niet de bedoeling. Of het leidt tot ingekapselde overheidsgestuurde sociale prestatiedoelen gestuurde kunst. Vaak niet om aan te zien, met 0,0 artistieke waarde. Het ombouwen van kantoren tot woningen lost de woningnood op. Graag spreek ik met de eerste persoon die uit vrije wil op kantorenparken als Sloterdijk, Plaspoelpolder, Amstel 3 of Papendorp gaat wonen. Particulier opdrachtgeverschap trekt de vastgelopen woningmarkt vlot. Als dat de belangrijkste reden is om particulier opdrachtgeverschap te stimuleren: doe het dan niet. De hoofdreden moet zijn dat je vindt dat mensen het recht en de mogelijkheid moeten hebben hun eigen huis te bouwen. Laatste stoplap: snelheid is essentieel voor de ruimtelijke ordening. Niets is minder waar. De grootste fouten worden gemaakt doordat te snel wordt gepland, gebouwd, bewoond en weer gesloopt.

Deze stoplappen zijn taboe maar bieden de ideale voedingsbodem voor een avontuurlijk pretpark van de Nederlandse ruimtelijke Ordening van de 20e eeuw, het liefst ergens in een krimpgebied. Met een architectonisch verantwoorde Vinexwijk waar arm naast rijk en blank naast zwart woont, gelegen aan een natuurcompensatiegebied met aldaar uitgezette rugstreeppadden en damherten dat zorgt voor waardecreatie van de Vinexwijk en dat daar gunstig en goed bereikbaar ligt vanwege de daarnaast gelegen vijfbaans autosnelweg met spitsstrook die ongebruikt moet blijven om milieutechnische redenen met de autoweg die uitmondt in een orgie aan rotondes met aan de rand van de Vinexwijk een stripje waar mensen zelf hun huis mochten vormgeven en bouwen gevolgd door een rij tijdelijke containers waar kinderen van 6 tot 18 jaar hun schooljaren mogen doorbrengen.

Dus: niet klagen over het feit dat we door de crisis niet weten wat we moeten doen, maar gewoon helder en kritisch blijven nadenken. Voor diegene die denken dat de huidige crisis tijdelijk is en niet tot fundamentele veranderingen in de ruimtelijke ordening leiden: Ja hoor!

Volgens de prognoses is de krimp in Duitsland nog lang niet ten einde, integendeel, op het zuiden van het land na (Beieren) krimpt het tegenwoordig bijna overal. Volgens het Berliner Institut (Maart, 2011) moet de echte verandering nog komen. De gemiddelde leeftijd is door de vergrijzing flink aan het stijgen en er worden steeds minder kinderen geboren. Mede omdat er kostbare tijd verloren is gegaan met het ontkennen van de krimp gaat het inmiddels, net als bij klimaatverandering, misschien wel meer om adaptatiestrategieën dan om mitigatie. De situatie is op de meeste plekken (nog) niet te vergelijken met die in Nederland maar toch kunnen we er wel veel van leren. Juist ook om te voorkomen dat het in Nederland dezelfde vormen aanneemt. Het is nog niet zo lang geleden dat krimp in Duitsland met veel scepsis en kritisch benaderd werd. Dat stadium is het inmiddels wel voorbij.

Wat onze gids ons duidelijk maakt op zijn rondleiding door Halle is dat kleine initiatieven en het doorzettingsvermogen van enkele ‘verruckte’ individuen een groot verschil kan maken. Zo zijn ze hier 3 – 4 jaar geleden met vier mensen begonnen om te proberen het verval een halt toe te roepen. In eerste instantie met allerlei sympathieke, kleinschalige initiatieven. Muurschilderingen, concerten, een buurtkroeg, een straatfestival, guerilla gardening en een succesvol initiatief van stadslandbouw om braakliggende terreinen opnieuw in te richten en bewoners te mobiliseren. In het begin tegen de klippen op. Denk maar niet dat de buurt meteen stond te springen van enthousiasme. Integendeel, ze hebben meerdere malen hun kop gestoten en nul op het request gekregen. Maar toch, doorzettingsvermogen heeft er toe geleid dat mensen uit de buurt uiteindelijk toch mee gingen doen. Stukje bij beetje trad er een verandering in. “Das Bild der Leuten hat sich geändert”. Mensen begonnen zich er tegen aan te bemoeien, zelf ook actief te worden. Soms ook te protesteren, maar ook dat is een vorm van engagement. Het betekent dat het ze iets uitmaakt, en dan komen ze in beweging, aldus Alexander.

Stadstuin, Halle (foto: Judith Lekkerkerker)

Ook niet onbelangrijk, doordat er geleidelijk aan weer meer leven op straat komt, en de buurt stukje bij beetje opknapt, wordt de buurt ook weer aantrekkelijker voor studenten. Voorheen hadden die het meestal na 1 of 2 maanden wel gezien. Nu blijven ze, en dragen zelf ook bij aan de activiteiten in de wijk. Recentelijk heeft een Belgische ondernemer een aantal van de panden gekocht die op de nominatie stonden om gesloopt te worden. Dit nadat de wijk volop in het nieuws kwam bij een twee weken durend straatfestival. Nu staan de panden op het punt te worden gerenoveerd. Het lijkt alsof ze in deze wijk de negatieve spiraal die vaak gepaard gaat met krimp hebben weten om te buigen.

Muurschilderij op leegstaande panden in Halle (foto: Judith Lekkerkerker)

Engagement
Het sleutelwoord lijkt ook hier ‘engagement’. Betrokken burgers die zelf ook bereid zijn om met hun eigen leefomgeving aan de slag te gaan. Dit is heel herkenbaar. Al eerder op deze studiereis zagen we voorbeelden van dit soort initiatieven die echt een verschil kunnen maken en voor nieuwe dynamiek kunnen zorgen. In Berlijn bv., waar de mobiele, tijdelijke, ‘nomadische’ tuinen in de Prinzessinengarten bruisen van het leven, en het schoolvoorbeeld van een multiculturele samenleving zijn (waarom kleeft er tegenwoordig toch vaak zo’n nare smaak aan dat begrip?). Maar ook in Dessau, waar de afgelopen 10 jaar in het kader van de IBA overal in de stad kleine stukjes grond zijn uitgegeven op de massaal vrijkomende grond. Burgers kunnen hier vervolgens zelf mee aan de slag met bv. kruiden, bloemen of een BMX baan. Ook is er een apothekerstuin en wordt er geëxperimenteerd met energiegewassen. Der Spiegel schreef hier vorig jaar een mooi artikel over.

Wo Gebaude fallen, enstehen Gärten (foto: Bas Bremen)

Ik herken het ook uit Portugal waar ik tussen 2003 en 2006 onderzoek heb gedaan naar de leegloop van het platteland. Ook daar waren het vaak gedreven individuen met een ‘cabeca dura’ die het verschil maakten in de marginale gebieden. Heel vaak nieuwkomers trouwens, die met frisse energie, nieuw kapitaal (economisch, sociaal en cultureel) en doorzettingsvermogen aan de slag gaan. Soms ook tegen beter weten in. Ook in Nederland zie je de voorbeelden. Waarom blijft het ene dorp vitaal en leefbaar en het andere niet? Kijk maar eens goed, vaak zijn het ook hier enkele individuen met een drive die het verschil maken. Zoals bijvoorbeeld die ondernemer van Support & Co. Die ik sprak in de uitzending van Rondom10 en die het wel lukt om in kleine dorpskernen waar de leefbaarheid onder druk staat met succes supermarkten draaiende te houden.

In Duitsland is er momenteel volop belangstelling voor het hoe en wat van dit engagement, zoals ook blijkt uit de ondertitel van een recent rapport van het Berlin Institut ‘Die demografische Lage der Nation. Was freiwilliges Engagement für die Regionen leistet’ (maart 2011). Dit instituut stelt dat: “…. wenn der Staat nicht mehr alles kann, was er einst vorgab zu können, wer springt dan in die Lücke? Die Zivilgesellschaft, die engagierten Burger, die Freiwilligen aus Stadt und Land sollen es nun richten. Sie sind nicht mehr nur die nette Begleiterscheinung von gestern, die sich am Dienstagabend bei den Rotarien trifft, für die Restaurierung einer alten Kirche spendet und an Weihnachten den Basar für die Notleidenden der Welt veranstaltet. Sie soll jetzt zu einer tragenden Säule sozialstaatlicher Strukturen werden”.

PlaNOlogie
Deze nadruk op de rol en de inzet van het individu, en de kleinschalige, stapsgewijze en bijna organische wijze waarop in Dessau, Halle of Berlijn met krimp wordt omgegaan staan natuurlijk lijnrecht tegenover de wijze waarop deze steden in de jaren ’60 – ’80 gegroeid zijn. De eerste dag van onze studiereis leidt ons onder andere langs Berlin Hellersdorfer waar in de jaren ’70 en ’80 in een relatief klein tijdsbestek 100.000 woningen uit de grond zijn gestampt. Het merendeel in de vorm van de beroemde, en weinig duurzame, Plattenbau.

Plattenbau in Berlin Marzahn-Hellersdorf (foto: Judith Lekkerkerker)

Het contrast tussen de groei en krimp van dit soort wijken mag misschien extreem zijn, het is ergens ook wel illustratief. Voor het omgaan met krimp lijken geen blauwdrukken te bestaan, geen grootschalige of uniforme oplossingen. PlaNOlogie is de term die valt tijdens onze reis. Het lijkt wel of krimp niet of nauwelijks te plannen valt, of er nagenoeg geen logica is in de oplossingen. Eén van de meest opvallende zaken tijdens het bezoek aan Duitsland zijn steeds weer de contrasten tussen regio’s, wijken of zelfs straten. Er lijkt soms geen peil op te trekken. De ene wijk is hip, de andere ligt te verpauperen. De ene straat bruist, de ander is doodstil. Op de ene plek staan de huizen er vervallen bij, op de andere staan ze in de steigers. Een deel van de verklaring hiervoor zit hem in de verwevenheid van particulier woningbezit en dat van woningcorporaties.

Frau Bruckner van de IBA in Dessau vertelt hoe ze in eerste instantie een grootschalig plan / ontwerp voor de vrijkomende ruimte in de stad hadden waarbij ze een groot park midden door de stad hadden gepland. Toen ze na veel duwen en trekken eindelijk zo ver waren dat ze op een enkele plek konden beginnen met slopen bleken sommige van de particuliere eigenaren er omheen hele andere plannen te hebben. In de hoop dat hun woningen wél het verschil konden maken begonnen ze hun eigen pand opeens grondig te renoveren. ‘Wishful thinking’ waarschijnlijk, maar in ieder geval ook een streep door de rekening van de planologen en het stadspark.

Leegstand, Dessau (foto: Judith Lekkerkerker)

De huidige strategie van ‘uitgifte’ van kleine stukjes grond aan geëngageerde burgers is weer het andere uiterste. De uitkomst is ongewis. Dat is eigenlijk ook de hoofdboodschap die Frau Brückner ons meegeeft. Krimp in Dessau is een onvoorspelbaar proces. Het vraagt om een compleet andere manier van denken. Er zijn geen zekerheden, er is geen vooropgezet plan. Het is ‘trial & error’. “We denken niet meer in grote plannen maar we beginnen gewoon …………”.

Dat ze daarbij nog voor allerlei raadsels en verrassingen zullen komen te staan blijkt wel uit een haast terloopse opmerking over de infrastructuur. Het is één ding om huizen te slopen, men buigt zich nu over de rest van de infrastructuur. Op sommige plaatsen zijn wegen al vervangen door fietspaden. Maar wat te doen met bijvoorbeeld riolering en waterleidingen? De eerste reactie van de beheerders is om de lasten per inwoner gewoon te verhogen, maar dat is nou juist niet wat je wilt in een krimpregio. Hoe ze dit dan wel kunnen oplossen is nog onduidelijk.

In NIROV rapport met Lessen uit Duitsland wordt gesproken over zogenaamde ruimtelijke en niet-ruimtelijke ‘impulsprojecten’. Dit zijn projecten die veelal kleinschalig zijn en een kortere termijn bestrijken. Deze impulsprojecten bieden de broodnodige flexibiliteit in het ontwikkelingsconcept zodat steeds tussentijds ingespeeld kan worden op nieuwe ontwikkelingen. En ook in dit rapport worden ‘geëngageerde sleutelpersonen’ genoemd als cruciale voorwaarde voor de aanpak van krimp.

Het Berliner Institut heeft het over nog een vorm van infrastructuur, namelijk die infrastructuur die burgerlijk engagement mogelijk maakt en versterkt. Het lijkt me dat we dáár in Nederland in ieder geval ook mee moeten beginnen. Om burgers te betrekken, en aan te spreken op het verschil dat ze zelf kunnen maken.

—

Foto boven: Mobiele stadslandbouw in de Prinzessinengarten in Berlijn (foto: Judith Lekkerkerker)

Met dank aan de studiereis van RUIMTEVOLK onder begeleiding van Judith Lekkerkerker en Vincent Kompier

Oorlogen, rampen en crisissen hebben de neiging een harde breuk te slaan in de tijd. Je hebt een ervoor en erna. Wie de discussies volgt rondom de staat van de ruimtelijke ontwikkeling kan niet anders dan gelijkenissen zien. De revolutie wordt veelvuldig gepredikt. Er moet afscheid genomen worden van een tijdperk en een systeem van gebiedsontwikkeling dat niet langer houdbaar lijkt te zijn. Maar is dit wel zo? Waar de crisis voor velen een trigger was om te beginnen met nadenken, waren er ook die de ‘schijnzekerheid’ van vele grond- en opstalexploitaties al langer in het vizier hadden. En het bewegen richting nieuwe praktijken zien als de doorontwikkeling van het vak ‘gebiedsontwikkeling’. Niet meer en niet minder. Het Watertorenberaad is zo’n groep die los van de financieel-economische crisis, zoekt naar structurele manieren om het anders denken en anders doen vorm te geven. Antoinette van Heijningen (Urbancore, Collegamento) en Damo Holt (Ecorys) zijn twee van de drijvende krachten achter het Watertorenberaad; een beweging van elkaar inspirerende professionals, waarbij iedere partij zijn of haar eigen vakmanschap ter beschikking stelt.

Oude watertoren, Dordrecht (foto: Wikipedia: michiel1972)

Vertrouwen op basis van schijnzekerheid?
Wie de wereld van de ruimtelijke ontwikkeling kent, weet dat iedereen zich ‘schuldig’ maakt aan een- en-hetzelfde fenomeen. Zekerheden proberen te creëren daar waar deze er (nog) niet zijn. Of het nu gaat om een 100% sluitende investeringsdekking vooraf, een ontwikkelingsproces zonder verrassingen of een ‘afzetgarantie’ voor woningen en bedrijfsruimten.

“Grootschalige masterplannen maken, is aantrekkelijk. Dat heb ik zelf ook gedaan,” stelt Antoinette schuldbewust, “maar het zorgt er niet voor dat mensen verantwoordelijkheid nemen voor een gebied.” De overheden proberen dit via hun beleid en regelgeving af te dwingen en de private partijen via hun visies en grondexploitaties. In een gezonde markt een aanjager van vertrouwen, maar in een ongezonde markt een masker voor het gebrek eraan.

Antoinette van Heijningen geeft een voorbeeld uit de praktijk: “Onze samenwerkingsovereenkomsten zijn inmiddels zo dik geworden als een telefoonboek, juist omdat we elkaar niet (meer) vertrouwen. Maar als je goed kijkt, zie je dat de helft van de tekst verhullende lippendienst betreft. Intenties, verwachtingen, allemaal verpakt in prachtig gecompliceerde ‘als-dan’ constructies, waar je uiteindelijk volledig in vastloopt.”

“Grootschalige masterplannen maken is aantrekkelijk, maar het zorgt er niet voor dat mensen verantwoordelijkheid nemen voor een gebied.”

Gevolg is dat heel wat projecten zichzelf hebben opgeblazen en daarbij behoorlijk wat ‘slachtoffers’ hebben achtergelaten. Treffend vergelijkt Damo Holt een dergelijk proces met ‘een gedwongen huwelijk’ waar beide partijen eigenlijk al vanaf het begin met hun gezicht naar de uitgang zitten. Het meest frappante is misschien nog wel dat er maar weinigen in zo’n proces het lef hebben om een andere weg te kiezen”, aldus Holt, “terwijl iedereen stiekem wel weet dat het zo nooit gaat werken.” Niet alleen erg frustrerend, maar bovendien ook fnuikend voor het o zo delicate proces waarin het wederzijds vertrouwen moet worden opgebouwd.

Anders denken en doen
Het Watertorenberaad draait op de persoonlijke drijfveren van de leden. De zoektocht naar gelijkgestemde zielen begon eind 2009. In de dagelijkse praktijk zitten ze soms tegenover elkaar aan tafel, binnen het Watertorenberaad vinden ze elkaar in het juist niet willen proclameren van nieuwe waarheden. Tienpuntenlijstjes zijn er inmiddels al genoeg. In plaats daarvan werd de uitdaging om integraal op zoek te gaan naar de juiste vragen vanuit het besef dat elke gebiedsontwikkeling weer anders is en het nooit mogelijk is één roadmap of recept te tekenen. Het ‘anders denken en doen’ krijgt vorm door ‘binnen een aantal nieuwe denkrichtingen, passende instrumenten te ontwikkelen en deze te koppelen aan nieuwe praktijkervaringen. In de door deelnemende partijen zelf ingebrachte pilots worden nieuwe investeringsmodellen, procesinrichtingen, planvormen, manieren van samenwerking en instrumenten in de praktijk getoetst’. “Geen revolutie, maar een evolutie”, roepen beiden in koor, waar ‘gefundenes fressen’ van voor de crisis net zo bruikbaar kan zijn om te komen tot een waardevolle ontwikkeling, zowel financieel als kwalitatief.

Herstructureringsgebieden in gemeente Rotterdam (Bron: www.kei-centrum.nl)

Vallende kwartjes
Een heel belangrijk onderdeel van de werkwijze van het Watertorenberaad zijn de pilotprojecten. Via  real-time praktijksituaties is het de bedoeling om werkendeweg te ontdekken hoe die nieuwe manier van denken en doen nu werkt. Daar zit ook een groot deel van de lol voor Holt en van Heijningen. Als mensen zelf, al doende, tot nieuwe inzichten komen en het kwartje valt. Het project Bospolder/Tussendijken in Rotterdam levert tot nu toe de meeste ‘vallende kwartjes’ op, vooral omdat iedereen is ‘opengeklapt’, zoals Damo het noemt, ‘en er bijna geen heilige huisjes meer bestaan‘. “Dus toen een projectontwikkelaar op een gegeven moment riep dat er een nieuwe visie gemaakt moest worden en zichzelf direct erachteraan corrigeerde en zei dat we het proces heel anders moesten gaan inrichten… toen werd ik gelukkig!”

Dit is ook eigenlijk waarvoor we het doen, geven ze beiden toe: “Dat soort schakelmomenten. Want zoals Cruijff zegt ‘je ziet het pas, als je het doorhebt’! Wat dat betreft merken we wel dat meerdere partijen op dit vlak beginnen te bewegen. Een ontwikkelaar die niet langer puur en alleen stuurt op IRR-scores, maar een veel breder palet aan sturingsvariabelen hanteert. Of zelfs onomwonden stelt dat zij alleen zaken doen als iedereen zijn kaarten open op tafel legt.”

Een cruciale vraag die het afgelopen jaar is bovengekomen: ‘Hoe geef je een onzeker proces toch de nodige vorm en inhoud voor de partijen die dat nodig hebben, bijvoorbeeld om hun publiekrechtelijke verantwoordelijkheid te kunnen afleggen, zonder een schijnwerkelijkheid te creëren?’ In koor: “Er is één kernwoord, dat hier duidelijk bij hoort en dat is ‘transparantie’!”

Zo hoorden wij recentelijk een verhaal van een projectleider bij de gemeente Eindhoven, die terugkijkend op een ontwikkelingsproces stelde dat het nooit zijn intentie is geweest om één plan te maken met één businesscase. Hij liet in plaats daarvan een aantal scenario’s schetsen en gaf daarbij openlijk aan dat afhankelijk van hoe de markt, de prijs en de lokale vraag zich ontwikkelt en of zich bepaalde kansen zouden voordoen, het allerlei verschillende kanten op kan. Zijn verzoek aan gemeenteraad en aan de partners binnen het project was vervolgens: ‘Geef me die bandbreedte en als ik daarbuiten kom, heb ik jullie nodig”!

Vertrouwen, flexibiliteit en transparantie
Het inruilen van schijnzekerheid voor een proces waarin vertrouwen, flexibiliteit en transparantie op basis van een goede samenwerking tot stand kan komen, is cruciaal. Damo: “Het maakt nogal wat uit als je gezamenlijk – privaat en publiek – in staat bent om vooraf te praten over wat de afwegingskaders zijn, tot waar je kan gaan, bandbreedtes, wat is wel en wat niet onderhandelbaar en waar wordt je intern op afgerekend! Op zo’n manier bouw je een heel andere soort relatie op in vergelijking met de oude situatie waarin partijen met de boeken dicht en de kaarten tegen de borst aan tafel zaten.” Maar dat dit niet vanzelf gaat moge duidelijk zijn. “Communicatie tussen twee volwassenen, die met verschillende belangen in hetzelfde proces zitten, is gewoon één van de moeilijkste dingen die er is. En over dat metaniveau gesproken, 99 procent van de gesprekken binnen een gebiedsontwikkelingsproces gaat over alles behalve over de manier waarop er wordt samengewerkt, er tegen de opgave wordt aangekeken, waar ze de knelpunten beleven en de kansen zien liggen!”

Prioriteiten
Het Watertorenberaad heeft zichzelf tot doel gesteld om zeker dit jaar tot een aantal voortschrijdende inzichten te komen in het denken en doen rondom haar kernthema’s en ervaring op te doen in de pilotprojecten, maar is er zich ook van bewust dat niet alles tegelijkertijd kan. Gevraagd naar waar de meeste urgentie ligt, noemt Antoinette twee elementen. Enerzijds het organiseren en mogelijk maken van nieuwe investeringskrachten. Gedachten over nieuwe verdienmodellen geven waardevolle richtingen aan, maar de vraag blijft hoe de betrokken partijen hun rol invullen. “Ik zou wat dat betreft graag zien dat pensioenfondsen die nu in China investeren, dat voortaan in mijn wijk gaan doen. In Groot-Brittannië bestaan er regionale pensioenfondsen die dit al doen. Hetzelfde geldt voor mijn energiebedrijf en mijn zorgverzekeraar.”
Het andere is het verder stimuleren van een nieuwe samenwerkingsattitude, waarbij ook het ‘anders beginnen’ met aandacht voor de procesarchitectuur en -voering van groot belang is. Omdat we sowieso denken dat het een langer proces gaat worden, waarbij partijen langduriger verbonden blijven en hun winst niet direct in de eerste drie jaar hoeven te pakken, hebben we nu ook een bouwer en een jurist aan tafel.

Uitdaging is om het niet uit de klauwen te laten lopen, maar het terug te brengen tot een zo helder en uitlegbaar mogelijk verhaal zodat iedereen het kan begrijpen en er mee aan de slag kan. “Mooi is dan ook dat het werk van de pilotpartijen in Rotterdam (Gemeente, Proper Stok, Com.Wonen) herkend wordt en ze nu ook ‘het schatgraven in de eigen wijk’, zoals we dat gekscherende noemen gaan proberen toe te passen op een aantal vastgelopen projecten (de zgn. waakvlam-projecten) in Rotterdam. Korte lijnen met het Rijk en met andere actieve kennispartijen, maakt dat we echt het gevoel hebben dat het kwalitatieve besmettingsproces gaande is.”

—

Foto boven: Antoinette van Heijningen en Damo Holt, medeoprichters van het Watertorenberaad.

Venhoop vindt het de laatste tijd een beetje tam binnen RUIMTEVOLK. Dat zou niet hoeven. Laat ik dan ook afsluiten met jullie te wijzen op de verrekte interessante periode waarin het RUIMTEVOLK zit. Misschien helpt dat om de versuftheid weg te nemen, om weer vonken te maken met elkaar.

Het is een verrekte tijd en een interessante tijd. Een verrekte tijd omdat we het allemaal even niet meer weten. De oude wetten van onze Ruimte(volk) gelden niet meer. Markten doen onvoorspelbare dingen. Ontwikkelaars, makelaars, bouwers, bedenkers en klanten, allemaal staan ze stil. Onze inzichten en theorieën schieten tekort. Het oude paradigma heeft afgedaan, het geeft geen logische ondersteuning van ons denken meer. Het wordt langzamerhand vervangen door een nieuw paradigma. Maar…dat nieuwe paradigma is er nog niet. We zitten in het Niemandsland tussen het oude dat heeft afgedaan en het nieuwe dat er nog niet is. Gevaarlijk gebied, zo’n Niemandsland; dat is het verrekte deel.

En dat nieuwe dat er nog niet is. Hoe zou dat er uit kunnen zien? Is dat iets met Spontane Stad, Slow Urbanisme, klanten die zelf gaan ontwikkelen? Of zijn dat allemaal tussenpausen? Is HET echte perspectiefvolle nieuwe er gewoon nog niet?

Kijk dat is nu die andere kant, dat is nu het interessante deel van deze tijd. Het kan nog alle kanten op. Zekerheid is weg, grenzen hebben geen functie meer en schijnbare onmogelijkheden in onze RUIMTEVOLK-wereld worden ter discussie gesteld . Als bijna al dat oude is vastgelopen, juist op dat moment is er veel ruimte voor het nieuwe. En het nieuwe komt altijd. Kortom: we zitten in een verrekt interessant Niemandsland. We kunnen alle kanten op, meer dan ooit !

Venhoop wenst jullie veel inspiratie met het werken aan die nieuwe wereld van RUIMTEVOLK. Blijf allemaal schrijven over de ontdekking van die Ruimte-toekomst. Enne… niet te tam ! Ik lees graag hoe die ontdekkingstocht verder gaat.

Het was mij een genoegen.

Het kantoor van De Ruiter is gevestigd in een voormalige fabriekshal in het zuidwesten van Amsterdam. Hij heeft het gebouw in 2008 naar eigen zeggen een ‘extreme make-over’ gegeven. Het eerste dat bij binnenkomst opvalt is een koudewarmte installatie die centraal in de ontvangsthal staat. De installatie zorgt ervoor dat energie in de vorm van warmte of koude wordt opgeslagen in de bodem. De Ruiter heeft zijn eigen geld in de verbouwing gestoken, De Ruiter: “De bank gaf me geen lening om de installatie te plaatsen omdat ze niet zo de toegevoegde waarde er van in zagen. Vervolgens heb ik mijn eigen geld erin gestoken uit overtuiging een duurzaam gebouw te ontwikkelen. Door de uitstraling en de duurzaamheid van het gebouw is de huurprijs inmiddels veel hoger getaxeerd dan voorheen is aangenomen. Met als gevolg dat we nu een wachtlijst hebben van huurders die hier graag willen werken, omdat er weinig tot geen duurzame kantoren in Amsterdam te huur zijn. Ironisch hoe dynamisch de waardering van duurzaam vastgoed kan verlopen”.

De Ruiter Architecten, waar staat uw bureau voor?
De Ruiter: “We willen met dezelfde middelen een beter gebouw ontwerpen. Een gebouw moet een ziel hebben. Het moet mooi, duurzaam, verrassend en betaalbaar zijn. Herkenbaarheid van een gebouw is heel belangrijk, zodat een bedrijf zich daarmee kan identificeren. Als bureau proberen we te doorgronden hoe een opdrachtgever werkt en wat ze met het nieuwe gebouw willen bereiken. Daar gebruiken we de term ‘radicale dienstbaarheid’ voor. Dat wil zeggen: we willen de huisvestingsvraag en de duurzaamheidsvraag van de opdrachtgever overstijgen. Duurzame gebouwen zijn intelligente gebouwen, die zowel in technische als menselijke zin energie moeten geven.”

U bent al sinds de jaren tachtig bezig met milieu en duurzaamheid. Wanneer zijn naar uw idee deze thema’s populair geworden?
De Ruiter: “In 2007 is er naar mijn idee een omslagpunt gekomen in het denken over duurzaamheid en is het thema losgekomen van een politieke richting, of je links of rechts bent. Bij (grote) bedrijven is het bewustzijn ontstaan dat ze maatschappelijk verantwoord moeten ondernemen. Ze beseffen dat duurzaamheid geïntegreerd moet worden in hun bedrijfsvoering en hun gebouwen. Ook is er het besef gekomen dat er geld mee kan worden verdiend.”

Deze omslag heeft tot gevolg dat het bureau van De Ruiter krijgt om duurzame gebouwen te ontwerpen in de andere sectoren dan voorheen. Hij ontwerpt en bouwt duurzame kantoren, scholen, zorggebouwen, fabrieken, villa’s en hotels. Hierdoor hoeft De Ruiter niet te snijden in zijn personeelsbestand, in tegenstelling tot zijn collega-bureaus.

Impressie Hotel Amstelkwartier (bron: Architectenbureau Paul de Ruiter)

In hoeverre is het opdrachtgeverschap veranderd door deze omslag in duurzaamheidsdenken?
De Ruiter: “Het grote verschil is dat er niet meer voor de onbekende gebruiker gebouwd wordt. De gebruiker zit aan tafel bij het ontwerpproces, waardoor er heel specifiek naar de wens van de gebruiker wordt ontwikkeld. Het gevolg is dat er heel specifieke gebouwen worden gerealiseerd”.

Het nieuwe TNT-hoofdkantoor is media maart in gebruik genomen. Hoe ging de samenwerking met TNT als opdrachtgever?
De Ruiter: “Het was op het scherpst van de snede. TNT en Peter Bakker als bestuursvoorzitter in het bijzonder hebben extreem hoge eisen gesteld aan duurzaamheid, betaalbaarheid en ‘connectiviteit’. Met connectiviteit wordt bedoeld: het bevorderen van de samenwerking tussen werknemers. Terugkijkend is het een heel pragmatisch en betaalbaar gebouw geworden.”

De Ruiter pakt het voorbeeldmodel van het TNT-gebouw erbij. De Ruiter: “Er zit een ziel in dit gebouw. Vanuit de duurzaamheidseisen is het ontwerp ontstaan. Door het kantoorvolume rond het atrium te vouwen is er een compact en dus duurzaam gebouw ontstaan. Veel buitengevel is hiermee bespaard, wat energiebesparing tot gevolg heeft. (…) Achteraf is het tegen elkaar vouwen van de kantooruiteinden een Ei van Columbus geweest, ook voor de betaalbaarheid en de bereikte ‘connectiviteit’. De entree en het atrium zijn sterk met elkaar verbonden, waarbij trapsgewijs de terrassen de gebruikers uitnodigen om de trap te nemen en elkaar op de overlegverdieping te ontmoeten. Het resultaat is dat er meer dynamiek binnen zo’n organisatie ontstaat. Je kan zeggen dan het gebouw uiteindelijk ook het resultaat is van het bezielende opdrachtgeversschap van TNT met als boegbeeld Peter Bakker”.

Wat de gebruikers opvalt, is de grote hoeveelheid daglicht die het gebouw binnenkomt. Wat is uw kijk op daglicht?
De Ruiter: “Daglicht is gezond voor mensen. Ik geloof er echt in dat mensen er gelukkiger en productiever van worden. Ook dalen de elektriciteitskosten, omdat je minder kunstlicht nodig hebt.(…) Ik geloof op dit moment minder in het gebruik van zonnepanelen om elektriciteit op te wekken. Elektriciteit is een van de meest ingewikkelde dingen om duurzaam te genereren.”

U gelooft meer in de besparing van elektriciteit?
Ja, je kunt extreem veel besparen op elektriciteit. Dat zit hem in de kleine dingen om ons heen. Als ik een rondje hardloop in het Vondelpark met prachtig mooi weer, zie ik dat de lichten aan zijn. Maar als ik met de fiets ’s avonds in het pikkedonker in het park rijd, zijn alle lichten uit. Ongelooflijk! Blijkbaar is het een tijdsklok die niet geregeld wordt op daglicht. Waarschijnlijk moet er iemand aan een schijfje draaien en er met een autootje naartoe. Dat kan toch slimmer, zou je denken?” Hij wijst naar zijn smartphone: “Het zou toch mooi zijn als je automatisch op je telefoon een melding krijgt dat je de verwarming aan hebt laten staan en er niemand thuis is. Zal ik hem uitzetten? Druk op de knop, ja, geregeld!”

U heeft eerder aangegeven erg te geloven in functiemenging binnen een stad?
De Ruiter: “Ja, door functiemenging ontstaat er meer dynamiek in de wijken en is zal er minder leegstand zijn. Dat heeft ook op energetisch gebied voordelen. Gebouwen kunnen elkaar ‘aanvullen’: warmte die ontstaat door de koelingen van een supermarkt kan als warmte geleverd worden aan bovenliggende woningen. Dit soort toepassingen die ik op blokniveau zeker ontstaan”.

U bent een voorstander van de compacte stad?
De Ruiter: “De compacte stad is altijd efficiënter dan de niet-compacte stad. Neem de Zuidas als voorbeeld. Overdag werkt dat gebied goed. Maar ’s avonds staan de kantoren en de parkeerplekken leeg en gebeurt er niets. Als ‘inherente’ kritiek op de Zuidas hebben we de Zuidkas ontwikkeld in opdracht van de Rijksgebouwendienst. Het is een duurzaamheidsstudie geworden voor een fictief kantoor van duizend rijksambtenaren. Binnen het complex worden de functies (wonen, werken, onderwijs, parkeren, winkelen etc.) op blokniveau met elkaar gemengd. Met als doel om een zo hoog mogelijke score te halen op milieudoelstellingen. Het gevolg moet een autarkisch gebouw zijn waarin de kringlopen van afval, CO2, water en energie sluitend zijn.”

Compactheid gaat toch ook ten koste van de leefbaarheid?
De Ruiter: “Klopt, het staat op gespannen voet met leefbaarheid. Ik denk dat leefbaarheid één van de moeilijkste opgaven is van een compacte stad. Aan de andere kant moeten we reëel zijn in Nederland. Niet iedereen kan in een vrijstaand huis wonen met een tuin op het zuiden, daar hebben we hier de ruimte niet voor.”

Hoe gaan we dan om met onze mobiliteit?
De Ruiter: “Mobiliteit hangt samen met concepten als de compacte stad en leefbaarheid. Ik merkte het in mijn eigen straat wat voor invloed auto’s hebben op de leefbaarheid in een stad. In mijn straat werd het riool vervangen en gingen de auto’s tijdelijk weg. Met als gevolg dat de buurtkinderen hun huis uitkwamen en in het zand gingen spelen. Ouders kwamen ook naar buiten en raakten met andere ouders aan de praat. Je beseft je ineens: ‘Goh, wat zijn er toch veel kinderen in de buurt’. Er ontstond even een gevoel van buurt. Maar toen de weg weer dicht was, trokken mensen zich terug in hun huis. Je beseft dan wel dat de impact van de auto op de leefbaarheid van de stad enorm groot is.”

Ziet u toekomst in autovrije wijken?
De Ruiter: “Het is zeker aantrekkelijk. Ken je die wijk rondom het GWL-terrein bij het Westerpark? Het is geheel autovrij en enorm populair. Hier in Amsterdam zijn er genoeg mensen zonder auto, vanwege de parkeertarieven en de onmogelijkheid om ergens je auto kwijt te kunnen. (…) Mensen hebben zoiets van: ‘Ik kan toch in het centrum van de blijven wonen, mijn kinderen kunnen in deze wijk veilig buiten spelen. Ik maak wel gebruik van een huur – of leenauto, want een vaste auto is niet nodig omdat ik wel met de fiets naar het werk kan. Ik heb dus het idee dat mensen niet ongelukkiger worden om geen auto te hebben. De fietsvriendelijkheid van een stad zie ik dan ook als een mooie graadmeter voor een moderne stad”.

U heeft wel eens aangegeven als bureau niet verder te willen groeien. Hoe zien uw toekomstplannen eruit?
De Ruiter: “We krijgen veel publiciteit met ons werk voor het viersterren hotel Amstelkwartier en dat heeft tot buitenlandse interesse geleid. Het is zeker interessant om het in het buitenland te proberen, maar eerlijk gezegd vind ik het ook prettig om dicht bij mijn opdrachtgevers te zitten en zoveel mogelijk op de fiets te doen. Ik zie het bureau ook niet verder groeien, het is goed zo. Ik wil ook nog architect kunnen zijn in plaats van manager. Ik geloof dat dingen niet alsmaar lineair blijven groeien, maar dat in alles een optimum zit.”

—

Foto boven: Paul de Ruiter (foto: Fotostudio Voorhuis)

Woningcorporatie De Alliantie is daar met een ingrijpend vernieuwingsprogramma bezig. Ik was gevraagd  na de rondleiding een ‘recensie’ te geven van de nieuwbouwplannen van De Alliantie voor het Staalmanplein. Bij het ontwerp van de Westelijke Tuinsteden is veel aandacht besteed aan de openbare ruimte. Cornelis van Eesteren hechtte veel belang aan groen. De vragen waarop drie ‘recensenten’ na de rondleiding geacht werden antwoord te geven: bouwde woningbouwcorporatie de Alliantie nu voort vanaf de schouders van Van Eesteren, of gaan de door hem ingebrachte kwaliteiten verloren bij de vernieuwing? En welke nieuwe kwaliteiten worden er toegevoegd aan de openbare ruimte? De andere twee ‘recensenten’ waren echte deskundigen: Mirjam Koevoet, directeur van 1:1 stadslandschappen en Arjan Gooijer, projectarchitect bij Van Schagen. Het leek me daarom beter het als laatste spreker te zoeken in enige ontregeling.

Cornelis van Eesteren en Theo van Doesburg (bron: Wikipedia)

Waarom zou je je bij het ontwerp van een nieuwe wijk laat leiden door wat Van Eesteren ervan gevonden zou hebben? Die man heeft nu toch wel lang genoeg invloed gehad op het ontwerp van Amsterdam. En je kunt niet volhouden dat ‘zijn’ Nieuw West een duurzaam succes is gebleken. De Van Eesteren gebieden horen tot de minst populaire delen van Amsterdam. De leefbaarheidscijfers zitten aan de onderkant van het gemiddelde en de geringe populariteit van veel wijken weerspiegelt zich in lage vierkante meterprijzen.

Daar kun je allerlei redenen voor bedenken. De samenstelling van de bevolking, de matige materialen die in de wederopbouwperiode zijn gebruikt, het gebrek aan variatie in woningtypen. Maar zal het ook niet enigszins met het stedenbouwkundig plan van Nieuw West zelf te maken hebben? Zo wijken de fysieke kenmerken daarvan sterk af van meer florerende delen van de stad. Je vindt hier overwegend blokken in de vorm van haken en stroken. Winkels zijn geconcentreerd rond pleintjes en ook andere bedrijvigheid heeft zijn eigen plek. Geen functiemenging dus, wel veel groen tussen de woningen. Straten zijn hier wegen.

Op het eerste gezicht voldoet de Van Eesteren wijk aan een ideaalbeeld: stedelijk wonen in het groen, en ook nog parkeergelegenheid. Maar dat ideaalbeeld gaat kennelijk niet op voor de stedelijke bewoner, die kapitalen neerlegt om in een gehorige woning in De Pijp te wonen. Op basis van objectieve criteria is er dus minstens zoveel reden om te zeggen: doe het vooral niet zoals Van Eesteren het heeft gedaan!

De Alliantie heeft zich gelukkig maar met mate door Van Eesteren laten leiden: geen eentonige strokenbouw maar een hoogstedelijk bouwvolume; niet allemaal dezelfde woningen, maar menging van koop en huur in diverse groottes; geen absolute scheiding van wonen, werken en winkels/voorzieningen, maar plinten met werkplekken, en een moskee en buurtcentrum naast woningen. De corporaties lijkt ook serieus naar de bewoners te hebben geluisterd, niet altijd vanzelfsprekend bij stedelijke vernieuwing. Er is een serieuze poging gedaan om in een vroeg stadium, via huisbezoeken, kopgroepen en droomgroepen de belangrijkste wensen van de bestaande bewoners in kaart te brengen.

En ik kán u vertellen dat daar NIET op 1 stond dat er in de geest van Van Eesteren moest worden gebouwd. Wel dat gezinnen vooral een grotere en toch betaalbare woning wilden. Daarnaast wilde men in de buurt boodschappen kunnen doen, wilde men een mix van bewoners – en ja, dat wel – wilde men groen in de buurt. Dat is gelukt. Goed dat waardevolle bomen en tuinen zijn behouden. En er komt een echt park. De nieuwe buurt is hoogstedelijk, maar blijft ruim en groen. Dat hebben we misschien toch een beetje aan Van Eesteren te danken.

—

Foto boven: Staalmanpleinbuurt (foto: Nico Boink)

Voor een volle zaal hield architect Jan Griffioen een inleidend verhaal. Vijf jaar geleden werd hij zestig en vroeg zich af wat hij nog wilde met zijn bureau dat nu dertig jaar bestaat. Hij kwam in contact met Syntens dat ondernemers, waaronder architecten, helpt met innovatietrajecten binnen hun bureau. Zijn insteek: ‘architect, een soort waarvan er in Nederland meer dan zesduizend rondlopen, is een te algemeen, niet herkenbaar genoeg begrip‘. Als architect moet je je afvragen waar je staat: wat is mijn schaal? Hoe wil ik werken? Zijn mijn partners complementair aan mijzelf? En hoe word ik zichtbaar?

In een periode als de huidige crisis moet je dan zelf werk gaan creëren, door te kijken naar je omgeving en wat je daarin irriteert. Welke bijdrage kun je dus leveren aan deze samenleving? En als je als architect een stuk werk terug wilt veroveren op alle adviseurs die dat sinds jaren afpakken, dan moet je wel je netwerk zo georganiseerd hebben dat je dat werk goed aan kunt. Griffioen: “Hoeveel vrouwen zijn er in de zaal? Dames, u heeft meer kansen!” Vervolgens werden in twee sessies verschillende workshops gehouden. Thema’s waren: internationalisering, kansen herkennen, zichtbaarheid als klein bureau en de nieuwe rol van de architect in relatie tot corporaties. Verder BIM, de toepassing van een voor alle projectdeelnemers toegankelijk gebouwmodel dat de communicatie en integratie van het ontwerp- en bouwproces bevordert.

Ik waagde mij aan “Kansen Herkennen”, een workshop door Rosan Sierhuis en Laurette van Halen, beide adviseur regiostimulering bij de Kamer van Koophandel regio Amsterdam. Centraal stond de vraag: Waar liggen de ontwikkelkansen in de regio? Welke veranderingen komen er aan? Opvallend daarbij was dat de Kamer een andere, meer economische getinte bril draagt dan het ontwikkelingsbedrijf. Zo is de KvK niet enthousiast over de transformatie van de houthavens, omdat de havenfunctie daar dan verloren gaat. Dus welke gebiedsvisies stimuleren de werkgelegenheid en welke ontwikkelingsmodellen bieden een economisch perspectief? Volgens de KvK is daar een nieuw denken voor nodig: herstructurering, verdichting en stapeling van functies in plaats van groei ten koste van bestaande functies omdat ze bijvoorbeeld milieuoverlast veroorzaken. Veel werk dus voor architecten, zou je denken, ware het niet dat de gesuggereerde ontwikkelingen niet plaatsvinden, daarom waren we allemaal gekomen.

Architect Joost Valk bood een andere aanpak: Hij heeft de transformatie van een bedrijventerrein in Hoofddorp, Beukenhorst, op gang gebracht. Niet met een masterplan, maar door met gebruikers te praten en ze te mobiliseren om zelf een transformatie teweeg te brengen. Zijn tip: “Kijk eerst goed wat er al is aan voorzieningen. En praat met de facility managers. Zij weten wat er speelt en waar mensen behoefte aan hebben”. Zo kwam het tot een uitbreiding van de diensten van de in house catering van een groot bedrijf naar de overige bedrijven op het terrein. Nu gaat die cateraar zich wagen aan streekproducten: er ontstaat een band met de plek. Een aanstekelijke gedachte: ‘architect, ga praten met de mensen zelf, inventariseer waar ze behoefte aan hebben, en je hebt werk’……

De workshop Zichtbaarheid van de Architect ging vooral over het gebruik van sociale media. Elly van Wattingen van Syntens toonde de mogelijkheden van LinkedIn en Twitter. Een ervaring uit de zaal: een interieurarchitecte haalde via LinkedIn een opdracht uit Italië binnen. Commentaar van een oudere collega: “Wat heeft een Italiaan te zoeken binnen jouw netwerk?” Maar dat was volgens haar een ouderwetse kijk op de zaak: juist daar ligt de kracht van sociale media. Een mooi voorbeeld: een architect met een website met een moodboard waarop je zelf een collage van sfeerbeelden kunt samenstellen. Zo leuk dat bezoekers de site aanbevelen bij kennissen en hem linken in Facebook.

Carl Kerchmar, software ontwikkelaar bij Num, Studio for New Urban Media, legde vervolgens het principe van de cloudmarkt uit: grote steden zijn ontstaan bij havens, bij concentratiepunten van goederen. Nu zijn die steden concentratiepunten van informatie geworden. Met nieuwe media kun je overal je benodigde adviseurs en dienstverleners vinden: muren bestaan niet meer. Zo ontstaat een combinatie van fysieke netwerken zoals borrels van businessclubs en digitale vindbaarheid die een boost geeft aan het creatieve potentiaal. Duidelijk bleek uit de reacties van de aanwezigen dat de meesten van ons, vooral de jongeren, bezig zijn met sociale media. Maar niet zo consequent: We benutten de mogelijkheden onvoldoende.

Architecten Blok, Kats en van Veen op locatie in Gabon

Andere wegen die architecten bewandelen: Het bureau Blok Kats van Veen wist via contacten opgedaan in Delft diverse opdrachten in Afrika binnen te halen waaronder die voor de Mouila universiteitscampus in Gabon en dat zonder een groot bureau achter zich. Verschillende architecten op IJburg ontwikkelden en bouwden daar samen hun eigen bedrijfspand waar ze hun visie op de nieuwe werkplek kunnen tentoonstellen en dat ze verder verhuren.

In het verhaal van Frank Bijdendijk, directeur van corporatie Stadgenoot, kwam de nieuwe rol van de architect aan bod: In plaats van onafhankelijk adviseur naast onafhankelijke uitvoerende partijen wordt die steeds meer deelnemer in een team. Betere beslissingen, een kortere voorbereidingstijd door een geïntegreerde aanpak, en voor allen een beter resultaat. Dat klonk goed in deze tijd waarin wij elkaar allemaal nodig hebben. Maar als aannemers, corporaties en wij architecten weer flink wat om handen hebben, zal blijken of we echt nader tot elkaar zijn gekomen.

—

Foto boven: Kantoorgebouw XXX  dat verschillende architecten op IJburg voor zichzelf en andere ondernemers gebouwd hebben (foto: Kees Hummel)

En dat werd tijd ook, want wie met behulp van bijvoorbeeld de honderden themakaarten in de Bosatlas van Nederland probeert te achterhalen waarom Amsterdam het zoveel beter doet dan Heerlen, wordt weinig wijzer. De traditionele geografie, economie en planologie kunnen het succes van historische monocentrische steden en het wegzakken van de moderne netwerksteden niet goed verklaren. Dat heeft veel te maken met de beperkte waarde die wordt toegekend aan lastig te kwantificeren consumptiefactoren als aanbod aan culturele voorzieningen, onderscheidende stedelijke milieus, winkelaanbod, enzovoort.

Interessant is de premisse die in Stad en Land wordt gehanteerd, dat de grondprijzen in steden en regio’s de beste indicator zijn voor het sociaal-economisch succes. In Amsterdam zijn de grondprijzen bijvoorbeeld 200 keer zo hoog als in Oost-Groningen. Grofweg verklaren in Nederland als geheel factoren aan de productiekant (bereikbaarheid van banen) en consumptieve voorzieningen ieder ongeveer 50% van de grondprijsverschillen. Het aanbod van luxe winkels, een historische binnenstad, horeca en cultuur bepalen gezamenlijk 30% van de grondprijsverschillen. In Amsterdam en veel andere steden ligt die verhouding echter heel anders. De hoge grondprijs, en dus het sociaal-economisch succes, van de hoofdstad vloeit volgens het CPB voor driekwart voort uit consumptieve factoren.

Waardecreatie 2005-2008 (Bron: Dienst Ruimtelijke Ordening)

Wanneer we inzoomen op de gemeente Amsterdam wordt duidelijk dat de stad uit twee delen bestaat. Een vooroorlogs deel met snel stijgende grondprijzen en een naoorlogs deel, waar de prijzen lager en nagenoeg stabiel zijn of zelfs dalen. Stad en Land doet geen poging dit verschil in prijsontwikkeling, dat ook in andere Nederlandse steden bestaat, te verklaren. Maar lastig is dat niet. De consumptiekant van de economie is sterk afhankelijk van de kwaliteit van de stedelijke publieke ruimte. En die kwaliteit is in de vooroorlogse stad met zijn hoge dichtheid aan bevolking, bedrijven en voorzieningen, makkelijker te realiseren dan in de naoorlogse stad met zijn lagere dichtheden, overmaat aan diffuse, vaak groene openbare ruimten en gebrek aan gelegenheid voor het ontplooien van economische activiteit.

Het onderzoek van het CPB geeft bruikbare handreikingen voor ruimtelijk beleid. Bijvoorbeeld dat het maximaliseren van de grondprijs, door te investeren in de kwaliteit van de publieke ruimte (voorzieningen, architectuur) ook de maatschappelijke welvaart bevordert. Ik kon mijn oren dan ook nauwelijks geloven toen ik 21 maart jongstleden een aantal vooraanstaande ontwerpers in het Van Eesterenmuseum in Nieuw-West hoorde beweren dat de redding van de naoorlogse stadsdelen gelegen is in het breed investeren in het aanwezige groen. De groene kracht van de naoorlogse stadswijk is een illusie. De juiste strategie – die zich de afgelopen decennia in de oude stadsdelen ruimschoots bewezen heeft bovendien – is gezamenlijk investeren in stedelijke kwaliteit. Bewoners, huiseigenaren, ondernemers, corporaties en overheid profiteren daar allen van en de economie niet in de laatste plaats.

—

Foto boven: Gezamenlijk investeren in de stedelijke kwaliteit van de Amsterdamse Indische Buurt door gemeente, corporaties, huiseigenaren en ondernemers leidde sinds 2005 tot aanzienlijke waardecreatie. En de leefbaarheidsscore van de wijk steeg van een 5,1 naar een 7,0.

Open-source stede(n)bouw
Achter deze kennisvraag gaat een niet minder interessante zorg schuil. Namelijk die van de legitimiteit van de hedendaagse stedebouwer. Want als we het allemaal zelf gaan doen hebben we geen door een opdrachtgever aangestuurde stedebouwkundige meer nodig, toch? Geen nieuwe vraag, want al ten tijde van de opkomst van de CIAM, een onderwerp van felle discussie. Waar mannen als van Eesteren en Le Corbusier zichzelf beschouwden als ‘meesters van het vak’ en geen inmenging duldden, waren er ook, zoals de Oostenrijker Otto Neurath, die veel meer uitgingen van een spontane participatieve stedelijke ontwikkeling met een hoog doe-het-zelf gehalte.

Detail van boekomslag: Otto Neurath - The Language of the Global Polis, NAI Uitgevers, Ontwerp: Joseph Plateau Grafisch Ontwerpers

Terug naar de hoofdvraag. Hoe kunnen we dit enigszins in goede banen leiden? Of kunnen we het inmiddels helemaal loslaten? Joris van Reusel van Import Export Architecture uit Antwerpen doet momenteel onderzoek naar de waarde van ‘ruimtelijke fragmentatie’, een in België bij gebrek aan sturing zelfontsproten fenomeen. Particulier initiatief zou daarbij wel eens het geheim kunnen zijn van een kwaliteitsvol stadslandschap. Mooi geformuleerd, maar je hoeft niet lang buiten de oude stadsmuren van een Belgische stad rond te lopen om de visuele zelfkant van de maatschappij te ontmoeten. Hoe exotisch we dat ook mogen vinden.

Maar, eerlijk is eerlijk, er zijn recente voorbeelden te vinden van juist ‘overontworpen’ wijken en buurten, waar elke vorm van menselijke onvoorspelbaarheid bij voorbaat de kop is ingedrukt. Als de waarheid dan ergens in het midden ligt, vind ik de uitspraak van Neurath wel een heel goed startpunt. To order disorder! That’s the question. Oftewel, wat is de (minimale) structuur die vrijheid en flexibiliteit nodig heeft om niet tot Belgische toestanden (grapje!) te leiden. Mijn persoonlijke favoriet in deze, heel voor de hand liggend, is de Barcelonese stadsuitbreiding van Ildefons Cerda. Een tijdloos ontwerp, dat niet aan zijn eigen succes ten onder gaat en verwordt tot een onaantastbaar museum, maar nog steeds 150 jaar later letterlijk en figuurlijk de ruimte biedt voor een continue meebewegen met de grillen en nukken van de moderne tijd. Cerda was echter meer van het type van Eesteren, wat dan toch de twijfel opwerpt over de vraag wie de tekenpen moet hanteren?

De grid van Barcelona (Bron: Google Earth)

What’s in it for us?
Maar eigenlijk gaat het om iets heel anders. Want hoe groot is de vraag om zelf te bouwen en ontwerpen überhaupt? Natuurlijk is het een prachtige ambitie om de burger zelf de kans te geven zijn woning en woonomgeving vorm te geven. Maar laten we eens kritisch zijn. Wil de burger dit wel? In zijn artikel ‘Het failliet van de woonconsument; leve de woonprosumer!’ , schetst Vincent Kompier een ontnuchterend beeld van deze zogenaamde actieve stadsburger: een product van de aanbodzijde, een kleipop gekneed door de markt. Zelf je huis bouwen, zo bewijst momenteel het Homeruskwartier in Almere, is een product dat zich steeds beter laat verkopen, maar en passant ook nog een keer opdraaien voor het volledige stedenbouwkundige ontwerp? Hoezo? En wat krijg je terug voor al die geïnvesteerde tijd en energie?

Klantspecifieke massaproductie
Natuurlijk zijn er al prachtige voorbeelden te noemen van wijkjes die met veel aandacht en liefde van A tot Z ontworpen zijn (en beheerd worden) door de bewoners. Neem de Kersentuin in Leidsche Rijn of de Buitenkans in Almere. Maar het proces in de Almeerse Stripheldenbuurt laat ook zien dat dit lang niet altijd vanzelf gaat. Pas nadat Ymere Flevoland het verkooprisico van de onverkochte woningen had overgenomen, kon de realisatiefase beginnen.

‘Self made’ hoeft wat dat betreft niet te zeggen dat de eindgebruiker per definitie zelf ontwerpt, bouwt (en beheert), maar het biedt ruimte aan (nieuwe) partijen om producten te ontwikkelen die passen bij de behoefte van de hedendaagse klant. Er zit nog veel ruimte tussen de traditionele aanbodgerichte woningbouw en het volledig zelf ontwerpen van de eigen leefomgeving. In dit grote tussengebied liggen tiental nichemarkten te wachten op aanbieders, die op basis van een robuust doch flexibel concept de klant in staat stellen dit vervolgens geheel naar de eigen hand te zetten. Zoals de Ipad of Iphone van Apple compleet is te customizen door de gebruiker en de 3D-printer ontwikkeld vanuit de FabLabs ons in staat stelt willekeurig welk voorwerp zelf te maken.

Op woningniveau zie je dit al ontstaan. Alex de Jongh die onder het motto ‘Samen bouwen, voordelig wonen’ potentiële buren bij elkaar brengt om samen een twee-onder-een-kap woning te bouwen met als USP dat er in principe minder grond nodig is en één van de muren kan worden gedeeld. Of de Stichting Urban Resort, die sinds 2006 goedkope ruimte voor de culturele en creatieve sector realiseert. Op 15 februari 2011 verworven zij als eerste broedplaatsontwikkelaar een stuk vastgoed in de vorm van ateliercomplex op De Heining in het Westelijk Havengebied in Amsterdam. Iedereen kan projectontwikkelaar worden!

En de stedenbouwkundige – we waren hem bijna vergeten – die wordt, werkend vanuit de vier principes van spontane stedenbouw, de conceptaanbieder en procesbegeleider van groepen individuen in de samenleving. Met als schone taak ervoor te zorgen dat het ideale plaatje strookt met het beeld van een gezonde en gewilde stad en niet leidt tot ‘disorder’. Het is wachten op de doorontwikkeling van wijken als Opeinde in Smallingerland!

Het begon volgens Crisow met de gerooide boom van zijn achterbuurvrouw: zij spoorde hem aan iets te doen met dat hout. Met een mobiele zagerij werd de boom gezaagd en zo konden de prachtige planken in de buurt blijven waar zij waren opgegroeid. Crisow werkte er keukenkastjes mee af, met fraaie grillig gezaagde planken als kastfronten, en tafelbladen. Sindsdien zijn er robuuste picknicktafels ontstaan en een publieke parkbank, van groen, dus ongedroogd hout.

Op de jaarlijkse buurtmarkt stond vorig jaar een mobiele zaaginrichting een dag lang lokaal verzamelde stammen te zagen. Inclusief het schilhout, de buitenste plank met bast, werden die tot meubels vertimmerd. In Utrecht bestaat een soortgelijk initiatief, ‘Tafelboom‘: van Utrechtse oude bomen gemaakte tafels die getuigen van de stadsgeschiedenis. Ook in Groningen en Den Haag zijn meubelmakers die meer willen maken van hun gewortelde stadsgenoten. Binnenkort gaat de Amsterdamse stichting Stadshout een piano bouwen, en misschien ook een boot. Verder wordt er gewerkt aan een schooltuincomplex met stadshout.

Keukenkastjes van stadshout

Arianne van Rijn, communicatie- en organisatieadviseur voor Stichting Stadshout: “Stadsbomen zijn hier nooit consequent gebruikt. Pas in de jaren ‘30 werden zij in grote aantallen aangeplant. Tijdens de Hongerwinter werden veel straatbomen gekapt, alleen de parken werden toen bewaakt. De bomen daar hebben nu een respectabele leeftijd bereikt”. Von Schulz vult aan: “en het zijn ondanks hun stadse leven gezonde bomen, die vaak weinig last hebben gehad van de wind. En een zieke boom betekent nog geen ziek hout. De bekende iepenziekte bijvoorbeeld tastte de schors aan maar niet het hout.”

Door de realiteit van schaalvergroting in de houtindustrie en relatief goedkope brandstoffen hebben stadsbomen desondanks weinig economische waarde. Je zou er een lokale zagerij en drogerij voor moeten hebben. Vroeger had je ook plaatselijke zaagmolens, nu staan die bij productiebossen. Daar komt bij dat Nederland een focus op tropische houtsoorten heeft, sinds de mahonie import van de zeventiende eeuw. Hier zijn iepen, essen, populieren, abeelen, wilgen en verder de esdoorn goed verkrijgbaar, vooral bij de fijnhouthandel, en op de jaarlijkse rondhoutveiling in Arnhem, aan het eind van het kapseizoen. En met moderne veredelingstechnieken zijn dat hele bruikbare houtsoorten geworden.

Hoe conserveer je een boom? Het begint idealiter met onderdompelen in water waardoor de voor insecten aantrekkelijke houtsuikers uitgespoeld worden. Vervolgens kan het hout worden gezaagd, gedroogd en verduurzaamd, waarvoor moderne methodes als thermische modificatie bestaan. Voor dat drogen, een proces van al gauw een jaar, zoekt Stichting Stadshout geschikte plekken in de stad, stadsdrogerijen. Die zouden onder bruggen kunnen komen, een idee waar de brandweer niet enthousiast over is, of bij een stadsdeelwerf. Of beter nog, op plekken waar het hout gezien mag worden zoals in het park. Verder denkend zijn de Houthavens de ideale plek om het hout thermisch te modificeren. Niet door de naam, maar vanwege de vierhonderd graden afvalwarmte van het energiebedrijf daar. Dat zou een enorme CO2 uitstootreductie opleveren in vergelijking met conventioneel drogen.

In Utrecht kun je als timmerman terecht bij een centraal punt voor het gerooide stadshout, dat niet verhandeld mag worden maar wel verwerkt. Een logische gedachte: waarom zouden stadsboswachters die hout nodig hebben dat bij een bouwmarkt halen, uit een productiebos in Scandinavië? In Amsterdam gaan daar zeven (voorheen veertien) stadsdelen over. Crisow: “In Buitenveldert zijn de bomen nauwkeurig omschreven, er is sprake van een ‘bomentaal’ die past bij de architectuur. Maar in Zuidoost is de omschrijving veel vager. Daar wordt op een kapvergunning alleen het aantal bomen vermeld.”

Stadshout kan grote partijen hout leveren voor duurzame bouw. Daarbij kun je denken aan toepassingen als gevelbekleding, vloeren en interieurbouw. Dit jaar gaat het bij Stadshout om minimaal driehonderd kuub. De stichting streeft ernaar dat de gemeente een grote afnemer wordt van het hout. Arianne van Rijn hierover: “Nu de stad Amsterdam streeft naar een voorhoede positie als het gaat om duurzaamheid, sluit Stadshout hier naadloos bij aan.” Ook Crisow zelf is overtuigd van zijn missie: “met het hout van de groene juwelen uit de stad kunnen ongelooflijk veel mooie dingen gedaan worden, die goed zijn voor het ecosysteem, voor de lokale economie en voor het welzijn van de stad. Zelfs bij de aanplant zou men daar al rekening mee kunnen houden. Als Amsterdam de groenste stad van Europa wil worden in 2015, mag verantwoord gebruik van stadshout zeker niet ontbreken”.

—

Foto boven: Crisow op het Nazomerfestival

Verslaafd aan groei
Een complete ‘nieuwe’ theorie voor slow-urbanism in de nieuwe context is (nog) niet voorhanden. Wetenschapper Tim Jackson analyseert de crisis op meta-economisch niveau. Hij laat in het boek Welvaart zonder groei zien hoe de structuren van productie en consumptie (het gangbare economische model) de afgelopen decennia een snelle maatschappij hebben gecreëerd, die verslaafd was aan niet-duurzame groei en waarin tegelijk de kwaliteit van leven niet of nauwelijks meer toenam en zelfs afnam. Maar dat geeft ons nog geen handvatten om te duiden wat er rond ruimtelijke ontwikkeling aan de hand is.

Hiervoor zijn echter analyses voorhanden, die opvallend genoeg dateren van vóór de crisis. Analyses die toen nog onvoldoende weerklank vonden omdat de urgentie ontbrak. “Het is het zaadje dat al jarenlang in de grond zit en dat door zomaar een bui tot groei komt”, is een citaat van Geert Teisman over zelforganisatie, die we verderop aan zullen halen. Misschien is dat ook zo met de gedachtevorming over slow urbanism. Er waren al messcherpe inzichten, maar er was een flinke regenbui voor nodig – de crisis van de afgelopen jaren -  om het van een elegant gedachtegoed te transformeren in een urgent en akelig actueel kader om ons handelen opnieuw uit te vinden.

Overvloedige ruimteproductie
Neem het concept de vloeibare stad van stedenbouwkundige/planoloog wijlen Willem Hartman. Hij baseerde zich op het begrip liquid modernity van de socioloog en filosoof Zygmunt Bauman. Bauman had in zijn boek ‘Liquid modernity’ (2000:81) geschreven: ‘Contemporary cities are the stages or battlegrounds on which global powers and stubbornly local meanings and identities meet, clash, struggle and seek a satisfactory, or just bearable, settlement. It is that confrontation, and not any single factor, that sets in motion and guides the dynamics of the ‘liquid modern city’.’ De in ons vorige artikel aangehaalde Saskia Sassen hanteert een min of meer dezelfde gedachtegang.

Hartman laat zich in het boek De vloeibare stad (Architectura & Natura, 2007)  inspireren door Bauman en gaat er vanuit dat de vloeibare stad is op te vatten als een voortdurend ontstaan, als permanente verstedelijking. Ze ontstaat door een oneindige stroom van kleine individuele stappen, die bepalend zijn voor richting en dynamiek.  In een artikel uit 2007 identificeert Hartman een kongsi tussen het Rijk, ‘Bouw’ en ‘Kapitaalverschaffers‘. Dit ‘RBK-complex’ is vergelijkbaar met het industrieel-militair complex, waar oorlogsdreiging bevorderlijk is voor de omzet van een breed scala aan industrieën. Woningnood – eerst kwantitatief en later kwalitatief – is hierbij de grote ‘vijand’.  De ruimteproductie van de laatste decennia komt dan strikt gezien niet voort uit een urgente ruimtebehoefte, maar uit een  landelijk geformuleerde opdracht die verbonden is met onze op groei gebaseerde economie. Die ruimteproductie is overvloedig (groeikernen, Vinex, etc) en verstoort de morfologische orde en soms, zoals bij sloop van naoorlogse stadswijken,ook de sociale structuur.

Al die plannen worden vervolgens stelselmatig ingehaald door autonome ontwikkelingen, die op hun beurt weer in hoge mate worden bepaald door een grote stroom aan kleine individuele stappen. Het individu is de spil van de verstedelijking. De stad is te begrijpen als een gebeurtenis, “waarvan je gelukkig kunt constateren dat deze, ondanks haar chaotisch karakter, toch een soort orde produceert. Meestal is dat niet de orde die met de planvorming is besteld, maar wel één waar mensen hun weg en plek in kunnen vinden”. Bij het werken aan de stad is het dan productiever om in te haken op reeds aanwezige dynamiek en ondernemingslust, dan een ver weg liggend doel te formuleren en daaraan het heden ondergeschikt te maken. De onderzoeksagenda van de planologie zou zich moeten richten op de drijvende krachten van de verstedelijking en hun samenhang. Het perspectief van individu en van reeds bestaande maatschappelijke processen is relevanter dan vanuit de overheid geformuleerde doelen. Het meer aansluiten bij bestaande maatschappelijke processen en het perspectief van het individu is volgens ons de kern van slow urbanism.

Wormer langs de Zaan (foto: Theo Baart)

Chaos en orde
Ook de essentie van het gedachtegoed van Geert Teisman (bestuurskundige) -  over de rol van de overheid in complexe samenlevingen –dateert van voor de crisis.  Hij verklaart het topdown lineaire blauwdrukdenken failliet en pleit voor andere vormen van sturing. Onlangs stelde hij nog dat we in de vorige eeuw een overheid gecreëerd hebben die uitgaat van bureaucratische systemen, die ons veel hebben gegeven maar die niet kunnen omgaan met organische systemen. De samenleving bestaat uit stelsels van niet- lineaire, beheersbare, kenbare, mechanische georganiseerde, geen doel hebbende, ontembare systemen en subsystemen. Toeval maakt het verschil; kanteling vindt plaats daar waar nieuwe actoren binnentreden, die op een andere manier betekenis geven, zich anders gedragen en mentaal eigenaarschap ontwikkelen. In de klassieke stadsontwikkeling (blauwdrukplanning) hebben we dit zelforganiserend vermogen genegeerd.

Drie aspecten zijn essentieel voor sturing. Op de eerste plaats is dat het pas aan de slag gaan als zich in de variëteit die zich aandient, zaken aandienen waaraan je jezelf kan verbinden (variatie en selectie). Op de tweede plaats kijk je waar je acties elkaar kan laten versterken door ze te synchroniseren, zodat subsystemen elkaar (in een gewenste richting) versterken. En op de derde plaats, hanteer het primaat van de zelforganisatie; zelforganisatie en topdown ingrepen verhouden zich in een organische verhouding tot elkaar. Dit laatste is een opstapje naar de handelswijze die Teisman agendeert. Die handelswijze kent twee belangrijke punten. Bij het dubbeldenken schik je je zo goed mogelijk aan de bureaucratie, zodat je vervolgens daaronder de ruimte vindt om aan ontwikkeling te werken. Het tweede punt is het belang van een heterogeen netwerk: “De essentie is de overheid als netwerk over de grenzen van publiek, privaat en privé heen. De vitaliteit van je handelen hangt dus af van de kwaliteit van je netwerk. De kwaliteit van je netwerk hanght weer voor een belangrijk deel af van heterogeniteit.” Ons inziens zijn door de Teisman aangedragen aspecten en handelswijzen (die tezamen komen in netwerksturing) de belangrijkste uitgangspunten voor de nieuwe manier van werken.

Opensource
Wij willen deze reeds bestaande bouwstenen verbinden met nieuwe elementen, afkomstig uit open source systemen als Linux en Wikipedia. Uitgangspunt is dat iedereen meebouwt (coproduceren) en profiteert (halen en brengen) en dat er aldus sociaal-maatschappelijke, culturele en economische meerwaarde wordt gegenereerd. De overheid is als democratisch gelegitimeerde organisatie verantwoordelijk voor systeem, proces (het netwerk) en voor het accorderen van de input. Zij bewaakt het maatschappelijk welbevinden, niet in eerste instantie door het opleggen van regels maar door de maatschappelijke initiatieven mee te laten produceren in het halen van doelen. En die overheid zal er voor moeten waken dat niet iemand ten koste van anderen ‘graait’.  Wellicht vergelijkbaar met de positie van moderator en die van ‘bureaucraat’ in het systeem van Wikipedia. Het gaat om synchronisatie door kleine interventies waarbij andere partijen de gelegenheid krijgen verantwoordelijkheid op zich te nemen. Daarvoor moet die overheid ruimte geven op een uitnodigende manier.

Paradox van de avant-garde
Slow urbanism bouwt voort op denkbeelden die al voor de crisis ontwikkeld werden.  En er zijn allerlei voorbeelden om van te leren. Hoewel de tijd van ruimtelijke kiloknallers, waarbij kantoren en woningen als warme broodjes in grote getale over de toonbank gingen, voorbij is, betekent slow urbanism ook niet per definitie kleinschalig. Het kan gaan om een gebouw, zoals het van onderop herontwikkelen van een Berlijnse ruïne tot een nieuwe vorm van vastgoed http://super.tacheles.de/cms/. Om een complex met meer dan 50 woningen, bedrijfsruimten, theater, café-restaurant, een kinderdagverblijf etcetera zoals Vrijburcht. En het kan zelfs gaan om hele wijken, al moeten we daarvoor naar het buitenland. Albanië bijvoorbeeld.

Slow urbanism gaat uit van authenticiteit en identiteit (een resource volgen Teisman). Ook die zijn echter niet statisch, maar voortdurend in beweging.  Neem de paradox van de avant-garde, die de authenticiteit opzoekt om zich die in eerste instantie toe te eigenen (gentrification), en die vervolgens weer wordt ingehaald door de massa (de garde). Is dat erg? Nee, dat hoort er bij. Wijken zoals de Jordaan, de Pijp, het Oostelijk Havengebied en de IJ-oevers – voorheen ontdekt door een avant-garde – blijken ook lang na de ‘ontdekking’ nog steeds fijne en ook nog steeds authentieke wijken te zijn. Het willen fixeren (hoezo maakbaarheidsdenken?) van een (ooit) aanwezige authenticiteit doet geen recht aan de stedelijke en daarmee maatschappelijke dynamiek. De stad is vloeibaar, leve de stad!

—

Foto boven: Nieuw hotel in Zaandam (foto: Mike Bink)

Schwarz, momenteel werkzaam in Berkeley (Californië) en Elffers, sinds dertig jaar woonachtig in New York, kregen het idee tijdens een gezamenlijk bezoek aan het MoMa in New York. Beide hadden het gevoel dat de hedendaagse moderne kunst de kracht van zijn voorgangers mist. Wij leven immers in een ander tijdperk. Een tijdperk van netwerken en verbondenheid, van diversiteit en hergebruik waarin begrippen als efficiency en uniformiteit aan waarde ingeboet hebben en de context waar de moderne kunst uit voort is gekomen ouderwets aandoet.

Laten we even kijken naar het modernisme dat bewust of onbewust alle facetten van ons leven heeft beïnvloed. Onze huisvesting, onze voeding, onze landbouw, ons vervoer: het is allemaal gebaseerd op universele principes zoals efficiency, de natuur als grondstof en het rendement van investeringen. Massaproductie en machine-esthetiek waren kenmerken van het ‘ik-tijdperk‘, met credo’s als form follows function en less is more. Maar inmiddels zijn wij aanbeland in het ‘wij tijdperk‘. Open source en ‘cocreatie’ zijn ingeburgerde concepten. En zij komen voort uit een andere levenshouding dan het twintigste-eeuwse modernisme dat met diversiteit en complexiteit niet goed om kon gaan omdat het alles relateerde aan techniek en massaproductie. Getuige de klassieke uitspraak van Henry Ford; “Je kunt elke kleur krijgen zolang het maar zwart is.”

Internetbestellingen doen bij je regionale boerenmarkt vormt geen contradictie, lokaal is niet meer provinciaal.

Nu er samenhang begint te ontstaan tussen het internet, de globalisering en uit het milieubewustzijn voortgekomen ontwikkelingen, is het moment gekomen om er een naam aan te geven, vonden Elffers en Schwarz. Elffers: “Verschillende mensen zeiden tegen ons “Sustainisme? Ik bedenk iets beters, maar zij kwamen niet terug met een alternatief.” Zo is het etiket dat het woord sustainable in zich draagt blijven bestaan, waarbij het meer omvat dan ecologie; het is in essentie een cultureel fenomeen. En die cultuur maken wij mensen met elkaar, om Schwarz te citeren: “Culture does not rain down on us.”

Trefoil knot
Hoe ziet het manifest eruit? Het is een grafisch genot; Elffers ontwierp een prachtig boek waarin kleurrijke logo’s afgewisseld worden met tekst en uitleg voor duurzame begrippen en principes als windkracht en recycling, maar ook voor biologische eieren. De ‘trefoil knot’ (het driedimensionale klaverblad) is de basis van het symbool voor sustainisme zelf en wordt met veel variaties op het thema gepresenteerd. Daarin worden de oude oerkrachten aarde, lucht en water gesymboliseerd in een cyclische samenhang. Maar het was volgens Elffers meer de van nature sterke driehoeksvorm dan de cirkel die hem inspireerde tot de afbeeldingen, en het driedimensionale assenstelsel. Ook de grote wereldreligies zijn gevat in ‘sustainistische’ symbolen. Naast bewerkingen van het kruis, de Boeddha, de halve maan en de davidster wordt uitgelegd hoe verschillende religies in essentie duurzaamheid propageren. Maar ook een symbool voor de CO2 footprint van producten ontbreekt niet in het verhaal.

Hoewel we in feite leven in een pluriforme wereld waar cradle to cradle, duurzaamheid bestaat naast creationisme is het een bruikbare begripsomschrijving. Het definieert een cultureel perspectief dat een aantal onmiskenbare ontwikkelingen van nu met elkaar in verband brengt. Het is ook houdbaarder dan het postmodernisme, dat vooral een ontkenning van het modernisme was met een beperkte levensduur. Sustainisme is juist in veel opzichten een vervolgstap op wat eerder geweest is.

Tegenstellingen als ecologie en technologie zijn er niet meer, high tech en low tech vullen elkaar nu aan: Internetbestellingen doen bij je regionale boerenmarkt vormt geen contradictie, lokaal is niet meer provinciaal. De creatieve klasse, zo vertelt Schwarz, kan dit begrip nu in gaan vullen: designers, architecten, planologen, wetenschappers, ingenieurs, docenten en kunstenaars krijgen hiermee een houvast aangereikt dat helpt om creatieve oplossingen te vinden voor complexe milieuproblemen en andere uitdagingen van deze tijd.

Het "local" symbool, een open citadel, staat voor lokale kwaliteiten en lokale produktie.

Slow
Wat moeten we ons voorstellen bij dit nieuwe tijdperk? Kijk naar de milieubeweging die bijvoorbeeld is veranderd. Zij vergroot met positieve toekomstbeelden in plaats van doemscenario’s haar aantrekkingskracht, en is niet meer de moralistische instantie die steeds hamerde op de nadelen van het moderne productiemechanisme. Ze wijst in plaats daarvan naar een schone toekomst die wij met zijn allen kunnen realiseren. Neem andere ontwikkelingen als de slow food beweging, of slow money dat meer gericht is op de lange termijn dan op winst, meer op effectiviteit dan op efficiency en dat doordrongen is van de verbondenheid van alles en iedereen. Niet ‘more is less’, maar ‘doe meer met minder‘. Dat wordt mogelijk in een open samenleving waarin iedereen tegelijk zowel lokaal als globaal kan leven, zittend in de plaatselijke pub en tegelijkertijd online zijn op het wereldwijde facebook. Ook derdewereldlanden, waar een groot percentage van de bevolking inmiddels internet of mobiele telefoon heeft, zijn daarbij in principe niet uitgesloten. En de natuur wordt in dit nieuwe tijdperk weer gezien als source, bron en inspiratiebron, en niet meer slechts als resource.

Voor onze ruimtelijke omgeving komt het neer op meer verbondenheid, dankzij, en niet ondanks de techniek. Waar de opkomst van de televisie de mensen misschien asocialer heeft gemaakt wat het buurtleven niet ten goede is gekomen, opent het internet juist lokale mogelijkheden: op marktplaats vind ik binnen tien minuten op loopafstand wat ik zoek, dat versterkt de buurt en houdt me weg bij het grote winkelcentrum aan de rand van de stad. Nu al kennen we websites waar je onder andere kapotte lantarenpalen in je wijk kan opgeven. En dat is nog maar het begin van een ontwikkeling in het sustainistische tijdperk.

—

Beeld boven: Het symbool voor het sustainisme is de ‘trefoil’, het driedimensioneel klaverblad. Het symboliseert de levenscyclus en een wereld waar alles onderling is verbonden.

—

Alle afbeeldingen zijn van Michiel Schwarz & Joost Elffers en afkomstig uit het boek: Michiel Schwarz & Joost Elffers, 2010. Sustainism Is the New Modernism: A Cultural Manifesto for the Sustainist Era (D.A.P. Distributed Art Publishers, New York).

Tot nu toe blijft het opmerkelijk stil rondom de brief. Geen verwijtende krantenkoppen, geen ingezonden brieven of snerpende columns. Het lijkt alsof de sector de brief ter kennisname heeft aangenomen en gewoon weer over gaat tot de orde van de dag.

Het gaat goed in de meeste wijken. En waar het niet goed gaat, wordt in ieder geval hard gewerkt en ook dat gaat naar behoren. Dat is zo’n beetje de analyse. Als we de brief goed onder de loep nemen lijkt er in eerste instantie ook weinig in te staan dat stof kan doen opwaaien: er worden weliswaar geen additionele middelen meer ter beschikking gesteld, maar dat wisten we al. Donner noemt weliswaar één heel groot bedrag in de brief (1,2 miljard euro). Dat is precies het bedrag dat zijn voorganger een jaar geleden  begrootte  als Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV) voor 4 jaar ; het is al verdeeld en besteed in de gemeenten.

De brief geeft weinig houvast of sturend kader, behalve een ondersteuningsagenda. Het sluit een op een aan bij de koers van het nieuwe kabinet. De toon van de minister blijkt daarnaast opvallend mild. In de brief staat weinig tot geen kritiek op het beleid van zijn voorganger: de wijkaanpak wordt – op een aantal dwalingen hier gelaten – als geslaagd bestempeld. Donner concludeert dat “…specifieke aandacht voor aandachtswijken of krimpgebieden nodig blijft”.

Toch staan in de brief ook een aantal aanwijzingen over hoe het anders en beter kan volgens Donner. Met name over de participatiebereidheid van burgers zijn de verwachtingen van de minister hooggespannen. Bewoners staan te trappelen meer verantwoordelijkheid te nemen, zo lijkt het. Gemeenschappen kunnen en willen de zorg voor wankele bewoners aan. Het wijkniveau wordt gepresenteerd als DE oplossing voor alle problemen die er nu nog liggen. Om deze beweging te stimuleren worden bevoegdheden gedecentraliseerd. Gemeenten en lokale partners krijgen de regierol en er komt nog meer ruimte voor burgeriniatieven. Of zijn het burgerplichten?

Zo makkelijk als Donner het doet voorkomen, zo ingewikkeld zal het in de praktijk blijken te zijn. Want hoe voorkomen we dat kwetsbare burgers aan hun lot worden overgelaten? Of dat toch al wankele wijkbewoners worden overvraagd? En wat wordt de rol van woningcorporaties?. Wordt er nog meer dan nu al het geval is een beroep gedaan op hun interveniërende en investerende kracht in de wijken? Wij zien juist bij corporaties een terugtrekkende beweging als het gaat om het oppakken van taken die buiten hun kerntaken vallen. Dat erkent Donner. Wie gaat er maatschappelijk investeren, nu gemeenten en corporaties moeten bezuinigen en het ministerie geen extra gelden meer beschikbaar stelt? Geen probleem , zegt Donner : “minder financiële middelen betekent naar mijn overtuiging (…) niet minder ambitie (…) , maar (…) biedt kansen”.

Delfzijl

De ondersteuningsagenda zal voor de aanpak van een aantal wijken richting geven. Meer dan ooit moeten gemeenten en corporaties keuzes maken: waar investeren we wel in en waar niet in. En wat is het financieel en maatschappelijk rendement van investeringen? Ze zullen dus investeren vanuit welbegrepen eigenbelang! Dat is niet verkeerd. En meer verantwoordelijkheid bij lagere overheden en bij lokale partners is ook helemaal niet verkeerd. Het lijkt alleen wat gemakkelijk in de richting van wijken waar weinig rijkdom is, minder economische kansen zijn, meer dagelijkse problemen en weinig sociale ‘overwaarde’,  om te zeggen dat daar de ambitie nu vandaan moet komen. Zijn burgers wel aanspreekbaar op hun claimgedrag en bereid en in staat tot het nemen van veel meer eigen verantwoordelijkheid? Gaat Donner hier zijn vingers aan branden?

De Wet op de Maatschappelijke Ondersteuning en overheveling van budgetten voor Jeugdzorg van provincies naar gemeenten kunnen een impuls geven aan de Wijkaanpak, mits het geld op slimme wijze op wijkniveau wordt ingezet. Het ministerie van BZ heeft met de brief laten zien zich (voorlopig?) niet te willen mengen in al te netelige discussies en laat zoveel mogelijk over aan ‘de markt en de gemeenschap’. De oplossing moet niet een beetje maar helemaal van bewoners komen. Donner willen “…samen naar oplossingen zoeken”. Onder de vlag van bewonersparticipatie wordt wel erg veel verantwoordelijkheid overgedragen. Ik betwijfel of dat gaat werken en of deze terugtrekkende beweging een slimme is.

Hoelang kan Donner de minister van het ministerie van blije brieven blijven?

—

Klik hier om de brief van Donner aan de Tweede kamer te lezen

Het is niet de eerste bijeenkomst gewijd aan dit onderwerp en het zal waarschijnlijk ook niet de laatste zijn. En ondanks dat er weer de nodige gemeenplaatsen en holle frasen te beluisteren waren, gloorde er ook hoop. Verzameld waren een aantal kansrijke ‘pilots’ op zoek naar een nieuwe praktijk. Om de definitieve stap richting het ‘doen’ verder kracht bij te zetten overhandigde de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling onder aanvoering van Friso de Zeeuw die dag officieel hun ‘handreiking voor de praktijk’ aan de Minister. RUIMTEVOLK was aanwezig en bericht over wat het meest opviel.

‘Circle of Blame’
Niemand kan het meer alleen, staat op een van de eerste sheets van de presentatie vanuit het Watertorenberaad, een begin 2010 opgericht netwerk met als doel gebiedsontwikkeling een nieuw perspectief te bieden en doorbraken te bewerkstelligen in een aantal zorgvuldig geselecteerde pilots, waaronder de renovatie van het wijkhart in Bospolder/Tussendijken (Rotterdam). Een open deur! Wel bijzonder is het gecommitteerde ‘real-time’ schaken op meerdere borden tegelijk waarbij alle partners (o.a. Com. Wonen, Proper Stok, gemeente Rotterdam) in het proces tevens deelnemers zijn aan het Waterorenberaad. Vragen die onderzocht worden: Hoe groot moet het netwerk aan risicodragende partijen zijn? Hoe kan een flexibele programmering de haalbaarheid vergroten? En wat zijn in casu innovatieve investeringsconstructies?

Niet geheel toevallig kent Rotterdam meer beloftevolle experimenten. De onderdruk in de regio helpt mee, maar ook het besef van het gemeentelijke ontwikkelbedrijf (OBR) dat zij hun rol en positie elke keer opnieuw anders moeten gaan kiezen en inkleden. Zo proberen de partners in het entreegebied van Rotterdam, Rotterdam Central District vanuit een daartoe opgerichte vereniging de extra te genereren OZB opbrengsten en te besparen WWB gelden zichtbaar te maken en te benutten als drive voor de ontwikkeling. En in het Hart van Zuid worden momenteel goede stappen gezet met het vroegtijdig betrekken van de eindgebruiker bij de planvorming.

Vermomde aanbodgerichtheid
Spannend hierbij is de volgende stap als het gaat om wat we ooit kenden als ‘participatie: het ‘open source’ denken en doen. In Den Haag profileert Erasmusveld zichzelf als een open-source gebiedsontwikkeling die ‘bewoners, gebruikers, bedrijfsleven, verenigingen, wetenschappers en studenten nauw betrekt in alle fasen van ontwikkeling’. In het woord ‘betrekken’ klinkt echter nog steeds de oude zender-ontvanger relatie terug, terwijl de ultieme uitdaging natuurlijk ligt in het komen tot een project waarin de eindgebruiker tevens eigenaar van de gebiedsontwikkeling kan zijn en op haar beurt de partijen betrekt in het proces. Of is de toekomst toch niet zo ver weg? Netwerkorganisatie Change Fusion heeft met succes in Bangkok een crowdsourcing tool gelanceerd die mensen in staat stelt om sociale verandering te initiëren met een directe invloed op hun leefgemeenschappen. En ook het collectief financieren van initiatieven zoals lokale voedsel productie (urban farming) via crowdfunding behoort als tot de mogelijkheden.

King's Cross Station, London (foto: gadgetdude : http://www.flickr.com/photos/gadgetdude/)

Trendbreuk
Verder gaan in de omkering van het proces is een absolute trend en zal het nieuw geformuleerde ideaal van de gebiedsontwikkeling via een proces van kleinschalige en gefaseerde organische groei dichterbij kunnen brengen. Valkuil is een ‘vermomde’ aanbodgerichtheid, die de verantwoordelijkheid voor het bouwen en ontwikkelen overdraagt, maar nog wel sturend de regels en de prijzen bepaalt. Gokken op het (collectieve) particuliere opdrachtgeverschap in zijn huidige vorm – zoals de neiging momenteel bij veel gemeenten – zal de gebiedsontwikkeling dan ook niet door de crisis heen slepen En misschien is dit ook niet nodig. Het is immers niet zo dat alle gebiedsontwikkelingen een slechte kwaliteit nieuwe stad, leegstand of negatieve grondexploitaties hebben opgeleverd. Het zwart-wit denken en de neiging om te verabsoluteren ligt op de loer. De krux zit in het komen tot slimme combinaties van oud en nieuw, waarbij en-en belangrijk is dan of/of.

Gert-Joost Peek (Fakton/ULI) spiegelt in zijn presentatie de drie stadia van gebiedsontwikkeling voor om bij het laatste stadium, Gebiedsontwikkeling 3.0, de luisteraars mee te nemen in de praktijk van Value Capture Finance in het project 22@Barcelona en nieuwe meekoppelende belangen in de vorm van Multi Service Companies (MUSCO) in het Londense King’s Cross Central.

In Barcelona bood een bestemmingswijziging nieuwe ontwikkelkansen voor de private grondeigenaren, die vervolgens in ruil voor de overdracht van 30% van de grond of het overmaken van een overeenkomstig geldbedrag op basis van de huidige grondwaarde, een vergunning kregen toegewezen. Daarnaast vroeg de stad ook een ontwikkeltax à 80 euro per vierkante meter ontwikkeld land. Al deze gelden werden door Barcelona gebruikt om de onrendabele toppen in de sociale woningbouw, de parken, het moderne openbare vervoer en de nieuwe incubators voor de kenniseconomie te bekostigen.

Voor het oude spoorwegstation King’s Cross werd gezocht naar een vorm om nevengeschikte (financiële) stromen bij te laten dragen aan de ambitie om een duurzame gebiedsontwikkeling in gang te zetten, zowel financieel als wat betreft duurzaamheid. Door het eigendom en de exploitatie van een integraal energiesysteem (elektriciteit, (afval)water, glasvezel, gas en stadsverwarming) aan te besteden in DBFMO-vorm en deze als een eenheid te laten managen (door Inexus) is er winstpotentie voor iedereen.

Kansrijke praktijken
Veel nieuwe constructies, die in Nederland nog vaker wel dan niet moeten opbotsen tegen wat wettelijk mogelijk is. Op dit vlak ligt er een duidelijke taak bij de overheden om innovaties letterlijk en figuurlijk de ruimte te geven. Op lokaal niveau betekent dit het sturen op schaarste en het bieden van een stabiele helderheid over wat waar wel en wat waar niet en tegelijkertijd het tegengaan van ‘destructieve’ (prijs)concurrentie vanuit een (boven)regionale coördinatie.

Het Rijk zal zich moeten gaan bezighouden met het wegnemen van tegenwerkeden barrières door de wettelijke onderzoeksverplichtingen te verminderen en de Wro te updaten om het delen van verantwoordelijkheden binnen nieuwe samenwerkingsverbanden te faciliteren. Positief dan ook de welwillende houding van Minister Schultz van Haegen om de regels in sneltreinvaart met de nieuwe realiteit in overeenstemming te brengen. Laten we hopen dat het snel genoeg gaat!

—

Foto boven: Wandschilderij, Quebec, Canada (Detail van foto: Summer_heat: http://www.flickr.com/photos/7733503@N03/)

New Yorkers zien de laatste buurtjes zonder hoogbouw en met redelijke huurprijzen langzaam veranderen in hippe stadswijken met identiteitsloze winkelketens en dure boetiekjes. In New York zijn dit private ontwikkelingen die niet worden gepland, maar – met name onder de huidige burgemeester – wel door regelgeving worden gefaciliteerd. Hierdoor veranderen de sociale en culturele kenmerken van de buurt en voelen langdurige bewoners zich er niet langer thuis. Het hele karakter van de stad verandert. Vaak zijn deze verbeteringen wenselijk, maar ze maken het leven in de stad ook duurder en minder gevarieerd. Zukin gaan deze veranderingen aan het hart en maakt zich sterk voor een eerlijker stedelijke politiek.

SoHo, NY (foto: dougtone / Doug Kerr)

Ter illustratie beschrijft zij de dood en leven van Tony’s bakkerij in SoHo (zie foto boven artikel). Deze lokale bakker was een geliefde plek voor veel buurtbewoners. Authentieke Italiaanse broden pronken in de etalage van Tony; een hartverwarmend persoon die de familiebakkerij met hart en ziel draaiende hield. Maar niets duurt eeuwig. Door stijgende huurprijzen moest ook Tony het toneel verlaten en trok een café in het pand. Dit café maakte slim gebruik van Tony’s authenticiteit en liet het exterieur van de bakkerij intact, inclusief die authentieke Italiaanse broden. Later werd het café vervangen door een nog hippere muffinzaak. Dit maal waren de broden verdwenen. De dood en leven van Tony’s bakkerij leeft in de buurt. De één prijst de opvolgers voor het in standhouden van Tony’s authentieke gevel, de ander veroordeelt dit juist tot een oppervlakkige façade. Wat is nu authentiek? Voor Zukin is het vooral Tony’s persoonlijkheid.

Kritiek
Zukin heeft veel kritiek te verduren gekregen over haar keuze om authenticiteit centraal te stellen in haar analyse van de stedelijke veranderingsprocessen waar zij zich om bekommert. Want steden veranderen voortdurend en authenticiteit heeft iets bevestigends en autoritairs. Het is bovendien een chaotisch concept en heeft zowel een objectieve als een subjectieve betekenis. Het betekent zowel origine als vernieuwende creativiteit. Ook werd haar verweten dat authenticiteit minder belangrijk is dan armoede en ongelijkheid. Maar dat weerhield haar niet toch voor de term te kiezen. Zukin vertelt aan RUIMTEVOLK waarom:

“I want to take ‘authenticity’ out of the world of architects and art historians and into the wider debate about the city’s soul.  Some of my friends and colleagues translate the French social theorist Henri Lefebvre’s “right to the city” into the language of ‘social justice’.  Such language is never irrelevant!  But ‘social justice’ doesn’t address people’s cultural anxieties and ambitions.  And the term tends not to reach the middle class city residents—including us, the ‘creatives’ and intellectuals whose tastes have shaped gentrification—whose support we need to keep the city socially and culturally diverse.”

Dominerende klasse
Uiteindelijk draait haar betoog dus toch grotendeels om sociaal-economische gerechtigheid, ofwel het recht op de stad. Het draait allemaal om de mensen met een keuze. Het dominerende deel van de heersende klasse, ofwel de creatieve klasse. Kiezen zij de binnenstad of de buitenwijken? Dát is bepalend. Marktpartijen gebruiken ‘authenticiteit’ als marketingstool om op deze wensen in te spelen en vastgoedprijzen op te drijven.

Zukin biedt een handreiking om het begrip authenticiteit als een krachtgevend wapen aan te grijpen voor ‘de andere helft’. De vertrekkers en verliezers. Ze hoopt dat zij authenticiteit omarmen als een tool om eigenaarschap te claimen en dat authenticiteit langdurige bewoners en nieuwkomers kan verenigen in de verdediging van een gedeelde ruimte:

“[…] it should be clear that I embrace both contradictory meanings of authenticity: both the primordially old and the creatively new.  It is impossible to defend any group’s right to the city because they have lived in a neighborhood ‘forever’.  It is morally and socially right to defend the right of new migrants to join longtime residents in making a neighborhood their home.  Terms like ‘multiculturalism’ and ‘diversity’ often divide people—but ‘authenticity’, I hope, can unite them around the defense of a common space.”

Woordkeus
Zukin is zich goed bewust van de kracht van woordkeus. Hoe communiceren we over de processen die zich manifesteren in de opwaardering van buurten? Verbetering of kapitalistische groei? Verdwijning of verplaatsing? Bewust van verlies of nostalgie? Zukin probeert de echte, de feitelijke processen bloot te leggen. Maar waarom koos Zukin dan toch voor het problematische ‘authenticiteit’? Het is een politieke keuze geweest. Omdat de restaurant- en theaterkritieken die zij leest ook dat vocabulaire gebruiken. Om mensen aan te spreken die zich daar in herkennen en daar sterk voor willen maken. Ze heeft het als een wapen gebruikt, zodat mensen het boek lezen en veranderingen mogelijk worden.

In haar boek illustreert Zukin hoe authenticiteit door de gemeenschap wordt geproduceerd, welke factoren daaraan ten grondslag liggen en hoe (on)eerlijk deze processen zijn. Door dit bloot te leggen krijgen we ook meer inzicht in de potentiële kracht van authenticiteit.  Een eerlijker manier om dit als wapen in te zetten voor ‘de andere helft’. Zukin heeft een poging gedaan. Nu wij!

—

Op 27 januari 2011 sprak de Amerikaanse sociologe Sharon Zukin over naar nieuwste Boek ‘Naked City – The death and life of authentic urban places’ in Rotterdam. RUIMTEVOLK sprak na afloop met haar.

Foto boven: Vesuvio Bakery, Soho, NY (de betreffende bakkerij) (foto: Patrick Donovan www.urbanphoto.net/blog/about/donovan/)

Sinds hun verzelfstandiging in de jaren 1990, stond de ontwikkeling van woningcorporaties in het teken van verbreding. Corporaties werden actiever in projectontwikkeling en het leggen van relaties met andere sectoren van publiek belang als zorg, welzijn, veiligheid, opleiding en werkgelegenheid. Er werd met veel elan gesproken over de ontwikkeling van woningbeheerders naar brede maatschappelijke woonondernemingen. Corporaties moesten zich niet beperken tot de bakstenen, maar juist denken vanuit de wensen en behoeften van mensen. Emancipatie werd daarbij een kernbegrip, wat aan zou sluiten bij de oorspronkelijke doelen van woningcorporaties: het ‘verheffen van de onderklasse’. Niet zelden werd daarbij aan corporaties een voortrekkers- of regisseursrol toebedacht in het publieke domein, met name waar het ging om het creëren van leefbare wijken. Achtergrond hierbij was dat corporaties een duurzame betrokkenheid en belang hebben bij wijkontwikkeling en ook over substantiële financiële middelen en mankracht beschikken (anders dan veel andere partijen in het publieke domein).

Herstructurering bij de Nieuwe Binnenweg / Rochussenstraat, Rotterdam (foto: Axel Smits)

Dubbele crisis
Deze brede rol was overigens niet zonder discussie (Gruis en Kerkhoven, 2008*). Zowel binnen als buiten de sector waren er veel vragen. Hoe ver moesten en konden corporaties gaan? Wie gaf corporaties de legitimiteit om als regisseur op te treden? Werden ze door overheden en maatschappelijke partners niet teveel gezien als pinautomaat? Hadden ze wel voldoende kennis en kunde voor het bijdragen aan maatschappelijke opgaven buiten het wonen?

“Woningcorporaties ervaren voor het eerst sinds hun verzelfstandiging serieuze druk en hebben te maken met een dubbele crisis”

Inmiddels staan de zaken er anders voor. Woningcorporaties ervaren voor het eerst sinds hun verzelfstandiging serieuze druk en hebben te maken met een dubbele crisis (Gruis en Winkels, 2011**): vanwege de economische situatie staan hun inkomsten uit verkoop en projectontwikkeling onder druk, vanuit de politiek worden ze begrensd in hun mogelijkheden om goedkope financiering aan te trekken en extra inkomsten te genereren. In reactie op deze ontwikkelingen maken corporaties terugtrekkende bewegingen.

Verschuiving
In een recente enquête, geven vertegenwoordigers van corporaties een significante verschuiving in hun strategische prioriteiten aan (Nieboer, 2011***). In de onderstaande grafiek wordt de verschuiving tussen drie jaar geleden en nu weergegeven. Wijst de staaf naar rechts, dan heeft de prioriteit aan de rechterzijde aan belang gewonnen ten opzichte van de prioriteit aan de linkerzijde. Wijst de staaf naar links, dan heeft de prioriteit aan de linkerzijde aan belang gewonnen ten opzichte van de prioriteit aan de rechterzijde. Is er geen staaf afgebeeld, dan is de gewichtsverhouding van de beide prioriteiten gelijk aan de gewichtsverhouding drie jaar geleden.

Strategische prioriteiten woningcorporaties (verschil 2007 en 2010)

Onder de gehele groep corporaties is per saldo een beperking van het werkveld te zien: een grotere concentratie op alleen de lage inkomensgroepen, minder inzet op commerciële activiteiten, meer nadruk op het zo goed mogelijk uitvoeren van bestaande producten en diensten, en een beperking tot taken binnen de volkshuisvesting.

Zijn deze terugtrekkende bewegingen erg? Om die vraag te kunnen beantwoorden, zou een analyse gemaakt moeten worden van de maatschappelijke opgaven die blijven liggen, doordat corporaties zich terugtrekken op hun kerntaken. Een dergelijke analyse hebben we nog niet aangetroffen, maar toch zijn er nu al nadelen te voorspellen, bijvoorbeeld waar het gaat om de continuering van de wijkaanpak. De dubbele crisis voor corporaties zal ertoe leiden dat er minder fysieke ingrepen zullen plaatsvinden in aandachtswijken. En nu corporaties zich meer op hun kerntaak richten en hun financiële middelen afnemen, zullen ze ook minder happig worden om royale bijdragen te leveren aan sociale interventies.

Tegelijkertijd biedt de veranderde context ook kans tot meer duidelijkheid over de inzet van corporaties. Zij kunnen nog steeds als initiator bij het aanpakken van problemen en ‘hofleverancier’ van maatschappelijk vastgoed een actieve rol vervullen bij de stedelijke vernieuwing. Ze kunnen blijven werken als katalysator, die verbindingen aangaat met andere partijen, om vanuit een gedeelde visie met gezamenlijke inzet problemen te lijf te gaan die niet puur tot het domein van de ene of de andere partij behoren, en zonder samenwerking niet goed opgelost zouden worden. Maar meer dan vroeger, zullen zij daarbij moeten werken volgens het principe van de katalysator in chemische zin: als stof die de snelheid van een bepaalde chemische reactie beïnvloedt zonder zelf verbruikt te worden. Het is de vraag of dat voldoende is om de opgave in echte probleemwijken en krimpgebieden te vervullen. De overheid zou er dan ook goed aan doen het wijkenbeleid op het netvlies te houden en niet alleen te vertrouwen op de ‘eigen kracht’ van het maatschappelijke middenveld.

—

*  Gruis, V. & Kerkhoven, K. (2008) Woningcorporaties in de wijk: Wijkregisseur of Maatschappelijke Vastgoedondernemer? Vitale stad. Nr. 5.

** Gruis, V. & Winkels, R. (2011) Investeren in Donnerwijken? Hoe verder na de dubbele crisis voor woningcorporaties? Real estate magazine, Nr. 74.

*** Nieboer, N. (2011) Inspelen door corporaties op een veranderende omgeving; uitkomsten enquête. Delft: Onderzoeksinstituut OTB (www.move.bk.tudelft.nl).

—

Foto boven: Slooppand herstructurering Nieuw Crooswijk Rotterdam (foto: Inicio)

Wave
Stel je eens voor dat we in een buurt die dat heel erg verdient de “wet van de inspirerende achterstand” zouden toepassen. Doe je ogen dicht en wandel in gedachte eens door de wijk die je daarvoor het meest in aanmerking vindt komen, bijvoorbeeld door Kanaleneiland, door Slotervaart of door het Oude Noorden. Buurten die meestal in het nieuws komen om wat de bewoners daar niet voor elkaar krijgen, hoe bewoners overlast veroorzaken of dat ervaren en zich daar weer tegen afzetten.

Stel je eens voor dat we daar de wave tot stand kunnen brengen, een flow in dat gebied. Gebruikmakend van de eigen kracht die heel veel bewoners wél hebben en de ondernemingszin die ze vanuit hun culturele achtergrond dichtbij hebben, starten er in dit gebied eigen bewonerscoöperaties (jawel, zoals er vroeger ook coöperatieve banken en voedselproducenten waren). De bewoners produceren zo energie vanaf hun daken in hun eigen “energy saving company” en zijn goed af. Ze starten in hun tuinen en parken, op hun balkons en daken hun eigen coöperatieve stadslandbouwbedrijf met produkten die via hun eigen buurtwinkels verspreid worden. En ze starten een eigen coöperatief uitzendbureau, zodat ze zelf verdienen aan hun arbeid waarmee hun woningen en de omgeving worden onderhouden. De gekozen thema’s komen overeen met de inzet op duurzaamheid die Ashok Bhalotra kiest met zijn denktank FEWS for more (food, energy, water and shelters).

Dit brengt duurzaamheid heel wat dichterbij. En niet alleen de ecologische duurzaamheid, maar ook sociale duurzaamheid. De eigen kracht van mensen en de communities waarin ze leven weer meer centraal stellen. Het is een grote sprong die gemaakt moet worden. Want voor sommigen in die communities is zelfmanagement al een hele opgave. En juist in die buurten wordt soms gestreefd naar zelforganisaties. De lat wordt met deze droom nóg wat hoger gelegd: bij zelfondernemerschap. Maar het kan, met wat empathische steun bij de start en wat slimme coaching die gearriveerde professionals uit de buurt kunnen geven aan deze frisse coöperatieve ondernemingen.

De verzorgingsstaat werkt in dit geval niet meer (…) de bewoners staan zélf midden in het arrangement dat door en met hen gemaakt wordt.

Voorsprong
Het brengt de wijk waar dit plaatsvindt ineens heel anders in het nieuws. Niet meer als losers, niet meer als achterstandswijk, maar als een wijk waar ineens door de wet van de inspirerende achterstand een voorsprong is genomen. Wat een trots levert dit op voor de bewoners, naast de materiële voordelen vanuit het eigen ondernemerschap behaald, door de eigen coöperatie.

Het leuke is ook een omdraaiing in het denken. De verzorgingsstaat werkt in dit geval niet meer voor deze bewoners, maar deze bewoners staan zélf midden in het arrangement dat door en met hen gemaakt wordt. Dat zal in de komende jaren op veel meer plaatsen uitgevonden moeten worden. Want de oude verzorgingsstaat heeft z’n langste tijd gehad: we hebben niet meer het geld (noodzakelijke bezuinigingen) en niet meer de mensen (krimpende arbeidsmarkt) om voor iedereen die het niet redt een hele verzorger in te zetten. Bovendien haalden we al niet genoeg resultaten (denk aan voorwoekerende problemen rond jeugdzorg, beroepsopleidingen en integratie). Dus de hoogste tijd om het over een andere boeg te gooien.

—

Dit is een korte bewerking van de Marja van der Werflezing, gehouden op 4 februari 2011 te Utrecht.

Foto boven gemaakt door Inicio

Onder de Spontane Stad wordt in het manifest een marktplaats verstaan waar vraag en aanbod vorm geven aan het stedelijk karakter. Overheid en markt werken weliswaar nauw samen, maar het accent wordt gelegd op de ideeën van de eindgebruiker. Co-ontwerp en coproductie zijn geen modewoorden meer. De Spontane Stad is gestoeld op een planningsproces dat de collectieve capaciteit tot handelen vergroot, van wijkbewoner tot ondernemer, van vereniging van eigenaren tot lokale instituties.

Urhahn’s manifest pleit voor de Spontane Stad als uitgangspunt voor de stedenbouw van de 21e eeuw. Het is een antwoord op de worsteling van steden om duurzamer te worden, (im)migratie op te vangen, mondige burgers ruimte te geven en daarmee aantrekkelijke vestigingsplaatsen te blijven. Het is daarnaast een antwoord op de economische crisis, die de risico’s en gebreken van ‘het oude systeem’ blootlegt en roept, nee schreeuwt om een andere benadering van stedenbouw.

Hamburg, Falkenried terrassen: afgesloten straat is combinatie van ontsluitingspad en tuin in compact verkavelde arbeiderswijk

Urhahn formuleert vier principes voor stedenbouw die bijdragen aan de realisatie van de Spontane Stad. Het eerste is het ‘zoom in’. Dit betekent dat altijd op kleiner schaalniveau gekeken moet worden naar lokale behoeftes en relevante spelers in vernieuwingswijken. Maar het heeft ook weerslag op de factor tijd; in kleinere stappen vooruit denken. Het tweede principe is ‘organiseer flexibiliteit’. Duurzame stedenbouw betekent dat een buurt zich makkelijk aanpast aan veranderingen in functies, architectuur, dichtheden en leefstijlen. Een plan moet een brede groep participanten kunnen inspireren en zich tegelijkertijd kunnen aanpassen aan het spel zoals dat in de loop der tijd gespeeld wordt. Het derde principe is ‘creëer collectieve waarden’ en gaat over het belang om gedeelde ambities te definiëren voor collectieve investeringen als energie-infrastructuur, waterkwaliteit, behoud van erfgoed, versterken van openbare ruimte, creëren van onderscheidende elementen en toekomstige waarden. ‘Werk gebruikergericht’ is tenslotte het laatste principe dat genoemd wordt. Hier komt een interessante toelichting bij. Naast veelgehoorde uitspraken als ‘participatie moet de inspraak voorbij’ en ‘er zijn nieuwe innovatieve benaderingen nodig’, stelt het manifest dat dit principe ook draait om het stimuleren van het eigen investeringsvermogen van bewoners, bedrijven, verenigingen en coöperaties. Niet volkshuisvesting maar economische ontwikkeling moet de motor van stedelijke ontwikkeling zijn.

Trendbreuken
De publicatie doet een aantal vragen opkomen. Met de Spontane Stad roept Urhahn om verandering, om een trendbreuk zelfs. En niet één breuk, maar drie breuken. De stedenbouwer moet een historische trend doorbreken waarin de bouw van de stad steeds grootschaliger wordt georganiseerd met steeds grotere partijen. Daarnaast is er een verschuiving van de focus nodig van stedelijke ontwikkeling op basis van volkshuisvesting naar een stedenbouw op basis van economische ontwikkeling. En tenslotte is een trendbreuk nodig in de Nederlandse planningstraditie van strakke regie op ontwikkeling. Ook al wordt de laatste breuk wat verzacht (we mogen best trots zijn op onze geschiedenis en gingen we vroeger niet ook al minder rigide om met het inrichten van de ruimte?) drie trendbreuken is nog al wat. Tussen de regels van deze trendbreuken door is een aanval te ontwaren op gemeentelijk handelen, grote projectontwikkelaars, beleggers en corporaties. Ligt bij hen de sleutel voor een nieuwe stedenbouw?

Leiden, Rapenburg. (Foto: Peter van Bolhuis, Pandion)

Het manifest dicht ook een grote rol toe aan de stedenbouwer. Een vraag die de lezer gaandeweg bekruipt: wie is toch die stedenbouwer? Normaliter is het idee van een stedenbouwer, of een stedenbouwkundige, dat van een ontwerper. In het manifest zelf kan de stedenbouwer worden opgevat als ‘de professional in de stadsplanning’. Het brede spectrum van ontwerper tot ontwikkelaar tot wethouder. Uit de diverse essays en artikelen in het boek komt naar voren dat de rol van de stedenbouwkundig ontwerper in de Spontane Stad er een zou moeten zijn van vertaler en verleider. De ontwerper als hulpmiddel in het proces van stedelijke ontwikkeling.

In het interview aan het eind van het boek met Urhahn zelf komt echter weer een beeld naar voren van de stedenbouwkundig ontwerper als figuur met bijna magische krachten. Waren het immers niet de ontwerpers zelf die met het Congrès Internationeaux d’Architecture Moderne (CIAM) de utopie van de monofunctionele stad propageerden en werkelijkheid lieten worden? En is het succes van Borneo Sporenburg in Amsterdam en Rijnhaven in Rotterdam niet te danken aan respectievelijk Adriaan Geuze en Kees Christiaanse? Het is bijna schizofreen zoals de stedenbouwer verscheurd wordt tussen verschillende houdingen. Is hij de bescheiden vertaler en verleider of de visionair die zorgt dat een stuk stad goed functioneert? En misschien is de ‘nieuwe stedenbouwer’ niet de ontwerper, maar de wethouder ruimtelijke ordening? De gemeenteambtenaar? De adviseur ruimtelijke ordening? De ontwikkelaar? De belegger? De markt zelf?

Dromen
In het boek wordt een oproep gedaan aan het einde van de grootschalige PPS-constructies in gebiedsontwikkeling waarbij de gemeente samenwerkt met een of meerdere grote private partijen. Het model werkt niet. De huidige crisis laat dit overduidelijk zien, in het boek wordt dit geïllustreerd aan de hand van het voorbeeld van de Binckhorst in Den Haag. Ruimtelijke ontwikkelingen moeten kleinschaliger plaatsvinden en op initiatief van de markt en die markt is veelal niet die grote ontwikkelaar, corporatie of belegger. In het boek spreekt onder andere Arnold Reijndorp scepsis uit over de vraag of dit nou echt wel kan veranderen. In een verslag van een rondetafelgesprek eerder in het boek bevestigt een belegger deze scepsis als hij de nieuwe rol beschrijft die hij voor zichzelf ziet: ‘De belegger als duurzaam betrokken partij, die niet optreedt als gebiedsontwikkelaar maar als gebiedsfacilitator.’ Hij brengt het leuk, maar deze belegger wil dus nog steeds de totale controle over de ontwikkeling van een gebied houden.

‘Man op Stad’ tekening van Jan Rothuizen

Het pleidooi voor de Spontane stad is geen droom over de toekomst. Het kan veel partijen en professionals inspireren om al vanaf vandaag met een andere bril naar het eigen handelen te kijken. Laten we hopen dat vooral die partijen dat doen waar de sleutel voor nieuwe stedenbouw ligt. Het boek prikkelt tot een nieuw perspectief en handelen in het hier en nu, maar zet ook aan tot dromen voor de toekomst. Aan de hand van een artikel van Joost Beunderman en een interview met Ben Ceverny ga je dromen van een stad waar bewoners direct invloed kunnen uitoefenen op hun leefomgeving. De utopische stad van Constant Nieuwenhuys, New Babylon, met de Homo Ludens als haar bewoner komt daarbij boven. De publicatie De Spontane Stad lijkt daarmee niet alleen een oproep om onze praktijk bij te stellen aan de realiteit van nu maar ook een oproep om te anticiperen op wat komen gaat.

—

Urhahn Urban Design: De Spontane Stad. BIS Publishers, 176 blz. €29,90 (www.bispublishers.nl, ook verkrijgbaar in Engelstalige editie).

Foto boven: Maquette van Noorderveld, Urhahn’s project voor Noordelijke IJ-oevers als bijdrage aan tentoonstelling ‘Vrijstaat Amsterdam’. Foto: Peter Elenbaas

De landelijke overheid heeft nog wel enkele voorbehouden vastgelegd in het Afsprakenkader. Zo is de financiering van toekomstige projecten “afhankelijk van besluitvorming van volgende kabinetten”. En dan zijn er de kosten van de noodzakelijk geachte IJmeer-verbinding. Volgend jaar pas wordt besloten of er een rechtstreekse tunnel of brug tussen Almere en Amsterdam komt voor al die nieuwe inwoners. De kosten voor deze extra verbinding moeten in ieder geval substantieel lager uitkomen dan de aanvankelijk begrootte 4,3 miljard euro, oftewel ruim 70.000 euro voor elke extra woning.

Moeite
Officieel is er, zoals gezegd, niets aan de hand. Een handtekening is een handtekening nietwaar. Aan het roer van de uitbreiding zit bovendien Adri Duivesteijn, een krachtig bestuurder met invloed op het Binnenhof en gevoel voor publiciteit. Zo deed hij tijdens de kabinetsformatie namens het college van Almere nog een oproep om de Schaalsprong als ‘nationaal project’ op te nemen in het regeerakkoord. Dat is niet gebeurd. Sterker nog: het huidige kabinet staat voor een majeure bezuinigingsoperatie. Langdurig uitstel van die peperdure IJmeer-verbinding is op dit moment verleidelijk. 130 Kilometer per uur toestaan op de Afsluitdijk is een stuk goedkoper dan de dagelijkse files tussen Almere en Schiphol bestrijden.

Een makeover van de oude Zaanse industriële gebieden zou de stedelijk georiënteerde bevolking veel meer aanspreken

Als het kabinet argumenten wil vinden om de aanleg voor onbepaalde tijd uit te stellen, zal dat weinig moeite kosten. Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol maakte vorig jaar al – enkele maanden nadat de handtekeningen onder de plannen voor Almere 2.0 waren gezet – kanttekeningen bij die groeiambities. Volgens haar kan Almere zich voorlopig beter concentreren op het beter verbeteren van de bestaande stad: liever een klein schaalsprongetje in Almere en nu vooral inzetten op woningbouw in Zaanstad. Een makeover van de oude Zaanse industriële gebieden zou de stedelijk georiënteerde bevolking veel meer aanspreken: New Jersey aan het IJ. Ook Coen Teulings vroeg zich bij de presentatie van zijn boek Stad en Land op 18 februari in de Balie hardop af – mede gelet op de concentratietendenzen die zich rond Amsterdam en andere succesvolle steden voordoet –- of die miljardeninvestering in de IJmeerlijn op dit  moment wel zo’n zinnige investering is. De trend wijst een andere kant op: niet suburbaan maar stedelijk wonen wordt steeds populairder.

Duur
Terwijl Teulings vooral oog heeft voor de groeiende populariteit van de stad, gebruikt de provinciale Noord-Hollandse politici weer andere argumenten om de schaalsprong af te serveren. Bij een recent debat in het Telstarstadion in Velsen maakten VVD, CDA en PvdA duidelijk dat ze die tienduizenden woningen liever willen bouwen in de kop van Noord-Holland Noord. “Dat scheelt dan direct een dure IJmeerverbinding.” Alsof de A7 ’s morgens ook al niet volkomen vast staat. Maar het tekent een klimaat waarin het kennelijk weer loont beslechte discussies over de ruimtelijke ordening opnieuw te voeren.

Almere heeft de schaalsprong altijd terecht afhankelijk gemaakt van betere verbindingen. Het gros van de Almeerders werkt in de regio Amsterdam-Schiphol. De groeistad wordt steeds slechter bereikbaar terwijl betere infrastructuur op zich laat wachten. Eerst werd de tunnel onder het Naardermeer afgeblazen, vervolgens raakte de verbreding van de Stichtse brug van de baan en werd de verdubbeling van de Flevospoorlijn uitgesteld. Daar kwam recent nog bij dat Amstelveen besloot toch maar geen honderd miljoen euro vrij te maken voor de overkluizing van de A9. Nu is dit misschien vooral een probleem voor de Amstelveners zelf, maar de kans lijkt groot dat daardoor de geplande verbreding van de snelweg forse vertraging oploopt. Na al die tegenslag lijkt het besluit in 2012 over de IJmeer-verbinding de ultieme lakmoesproef te worden voor de levenskansen voor de schaalsprong.

—

Foto boven: Almere Pampus (foto: Nico Boink)

Doe-het-zelf architectuur
In de Guardian van 9 januari een artikel over een nieuwe generatie veelbelovende architecten in Engeland. Deze nieuwe groep ontwerpers lijkt zich met name te onderscheiden door zelforganisatie, pragmatisch ontwerpen en zelf uitvoeren. Een van de geïnterviewden omschrijft het als “the building bug: there’s a joy in making something”.

Een hip voorbeeldproject is Cineroleum in Londen. Een groep jonge architecten en ontwerpers had de behoefte “iets te doen” voor de stad. Ze kwamen erachter dat er in Engeland 4000 benzinestations leeg staan en zagen een kans. In samenwerking met vastgoedbedrijf Tiger Developments ging de groep aan de slag met de herontwikkeling van een benzinestation in de Londense buurt Clerkenwell: van pompstation tot bioscoop. Met een bouwbudget van 6.500 pond en drie weken bouwtijd gaan de architecten aan de slag. Bouwmaterialen zijn gedoneerd of gevonden. “We invited friends and family to come and build and  by the end there were 50 people there. Construction methods were basic and for more demanding elements we just asked for loads of help.”

Een maatschappelijk voorbeeld is Project H in het Amerikaanse Bertie County (North Caroline), een van de armste en meest dunbevolkte plattelandsregio’s van Amerika. Het onderwijssysteem worstelt hier om kwaliteit te bieden. Slechts 27% van de middelbare scholieren haalt zijn eindexamen in een keer. Ook is er sprake van een braindrain: talent wat er is, verhuist naar elders. Het progressief schoolhoofd van een armlastige openbare school betrok daarom begin 2009 twee architecten van Studio H om de situatie te verbeteren. En Studio H weet van aanpakken. “We build. We get dirty. We tweak and prototype and test and bend. We know how to work in a woodshop, and how to weld, mill, and machine. We believe that knowing how things are built makes you a better designer, and that understanding the design process makes you a better builder. We make sure our ideas come to life.”

Learning Landscape (bron Studio H)

De architecten startte in het schoolgebouw zelf, met de renovatie van de computerruimte en de aanleg van een learning landscape: een speelveld om actief rekensommen te oefenen. Daarop volgde het opzetten van een eenjarig architectuur curriculum voor de leerlingen van de middelbare school: Studio H. Geen abstracte lesstof, maar theoretisch en praktijk onderwijs met als doel dingen te bouwen of renoveren die de gemeenschap nodig heeft. Zo wordt in het eerste jaar gewerkt aan een overkapping voor een farmers market. De tweede serie studenten werkt aan nieuw bushaltes. En in jaar drie worden een aantal renovaties in een bejaardenhuis uitgevoerd. De studenten doorlopen in het jaar het gehele ontwerptraject van initiatief en onderzoek tot bouwen en nazorg.

Ontwikkelend beheer
Een nieuwe geschikte ontwikkelingsstrategie is “ontwikkelend beheer”, aldus beargumenteerd door Iris Schutten in een artikel uit 2010. Ontwikkelend beheer sluit als strategie aan op de groeiende aandacht voor de bestaande stad, als ook een bewustzijn dat de stad nooit af is. En biedt bovendien een redelijk risicoarme en toegankelijke manier van financieren.

Ontwikkelaars beginnen graag met een schone lei. Dat is makkelijker en vaak goedkoper. Ze werken graag met grote investeringen en denken in termen van snelle waardevermeerdering van het vastgoed, om te kunnen doorverkopen aan een eindbelegger. Beheerders daarentegen zijn meer bezig met behoud van het bestaande. Zij zijn gewend aan een snelle en ad hoc uitvoering en maximale kostenbesparing. Een combinatie van beide disciplines biedt een nieuwe strategie voor zowel vastgoed- als gebiedsontwikkeling. De ontwikkelende beheerder is lange termijn betrokken bij zijn project en stuurt allereerst op een gezonde exploitatie, maar zeker ook op structurele waardevermeerdering, door zijn bezit (gefaseerd) te onderhouden en verbeteren.

De eerste projecten die deze strategie volgen verschijnen aan de horizon. Een oud industrieel pand in Rotterdam waar investeringen in fases gefinancierd worden uit de lopende exploitatie. Dus hoe beter het verhuurd, hoe sneller het pand herontwikkeld kan worden. Of een ontwikkelaar die met ieder nieuw huurcontract naar de bank gaat om een nieuw beetje projectfinanciering op te halen. Ontwikkelaars die dit soort strategieën toepassen zijn Walas Concepts, Lingotto en TCN. Beter gezegd herontwikkelaars die vanuit een lopende exploitatie een gebouw of gebied tegelijkertijd beheren en ontwikkelen.

Crowdfunding
De zoektocht naar nieuwe financieringsvormen heeft ook geresulteerd in een groeiende interesse in crowdfunding. Een financieringsstrategie waarbij een groot aantal kleine investeerders kleine bedragen investeren voor een bepaald doel, waar zij zich bij betrokken voelen. Betrokkenheid omzetten in geld is het idee. Kenniscentrum Stedelijke Vernieuwing deed al een snelle verkenning naar de kansen van crowdfunding voor projecten in de wijk. De belangrijkste conclusie, aldus KEI: “houd het klein, zoek een niche, geef projecten een gezicht, zorg voor munitie vanuit de ondernemers en voorkom vrijblijvendheid”.

Duurzaam warenhuis Brand Mission zet crowdfunding in om haar eerste vastgoedproject in Amsterdam te kunnen realiseren. Volgens de laatste berichten heeft Brand Mission na een aantal maanden al een bedrag van bijna € 20.000,- opgehaald van de € 80.000,- benodigde durfkapitaal.

In feite is ook het populaire collectief particulier opdrachtgeverschap een vorm van crowdfunding. Een groep consumenten financiert een woningbouwproject, weliswaar om er zelf in te wonen, maar evengoed maakt deze aanpak projecten mogelijk die anders wellicht niet haalbaar waren.

Mac Gyver tijdperk
Nieuwe financieringsvormen, ontwikkelend beheer en doe-het-zelf-architectuur zijn voorbeelden van een nieuwe inventieve manier van werken. Onlangs sprak iemand van het aanbreken van een Mac Gyver tijdperk. Waar we met een touwtje, oud kauwgommetje en een lucifer ons redden uit de spelonken van de economische crisis.

—

Foto boven: Cineroleum Londen (foto: Studio Dekka)

Dat de provincie terug moet naar haar kerntaken en dat en ruimtelijke ordening er daar een van is, daar zijn de zeven gesproken lijsttrekkers het van harte mee eens. Maar als het gaat om het overlaten van regie en toezicht op de ruimtelijke ordening aan de provincies zijn er wel duidelijke accentverschillen te zien. Niet iedereen is erg enthousiast over wat Den Haag de laatste jaren heeft verricht op dit gebied. Vooral op de rechterflank is de algemene opvatting dat er zo goed als geen rol meer is voor het Rijk. Initiatieven als de snelwegpanorama’s zijn volgens Floor Vermeulen van de VVD in Zuid-Holland, ‘hobby’s’ van oud-VROM minister Cramer. “Het Rijk moet zich daar verre van houden en zich beperken tot activiteiten als de aanleg van 380 kV verbindingen.” Theo Rietkerk (CDA, Overijssel) is ook van mening dat het Rijk zich niet moet bemoeien met beleid op het gebied van wonen, bedrijven, kantoren of verstedelijking. “Laat het Rijk zich bezig houden met kustverdediging”, zegt hij. Wel ziet hij een rol voor het Rijk als het gaat om het bepalen van de kennisagenda en kennisontwikkeling.

Links wenst juist meer Rijksinvloed. Zo vindt de SP in Brabant dat het Rijk op nationaal niveau moet blijven sturen op economische ontwikkeling. Hierbij moet niet alle aandacht uitgaan naar het verder ontwikkelen van de top-kenniseconomie, maar moet juist werkgelegenheid worden gestimuleerd in gebieden waar dat nodig is; in provincies als Limburg, Zeeland, Groningen en Friesland. De PvdA in Groningen ziet met name een rol voor het Rijk bij schoksgewijze ontwikkelingen die qua schaal en complexiteit de provincie te boven gaan, zoals krimp. “Van der Laan nam in deze opgave een actieve rol op zich,” zegt lijsttrekker William Moorlag, maar ik vrees dat het nieuwe kabinet zich op dit onderwerp terugtrekt. Terwijl het Rijk de provincie met financiële middelen en beleid zou moeten bijstaan.” Groen Links in Noord-Holland ziet bij monde van Titia van Leeuwen een blijvende rol voor het Rijk in het opstellen van de Rijksstructuurvisie (voorheen planologische kernbeslissingen) en op het gebied van de hoofdinfrastructuur voor personen, producten en energie. “Met name voor de noodzakelijke groei van de duurzame energieproductie is een toegesneden en intelligent landelijk en Europees net nodig.”

Eenzaam in het midden ziet lijsttrekker van D66 Utrecht, Ralph de Vries, graag dat het Rijk de provincie faciliteert in het uitvoeren van hun rol door het afschaffen van de WGR+ regio’s en door te blijven investeren in fondsen als het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV-gelden), en het fonds van het programma ‘Recreatie om de Stad’.

De provincie moet zich verre houden van het opstellen van aantallen te bouwen woningen en percentages verdichting

Het is nog maar de vraag of de provincie klaar is voor de nieuwe rol, die het Rijk voor de provincie ziet weggelegd. Onlangs concludeerden de provinciale rekenkamers dat de provincies gebrekkig functioneren en dat de politieke controle vaak ver onder de maat is. Daarnaast worstelen provincies nog altijd met gemeenten ‘die een te grote broek aan trekken’ en is de provincie vaak niet opgewassen tegen de macht van de grote steden.

Regisseur
Verschillende opvattingen over de invulling van de rol van de provincie worden mooi geïllustreerd door opvattingen over het ‘rode contourenbeleid’ dat provincies voeren. De rode contouren geven aan binnen welk gebied ontwikkeld kan worden. De VVD in Zuid-Holland is daar groot tegenstander van. “De provincie moet veel ruimte laten aan gemeenten en zich verre houden van het opstellen van aantallen te bouwen woningen en percentages verdichting“, aldus lijsttrekker Vermeulen. “Zo wordt veel meer ruimte gegeven aan gemeenten om zelf te beslissen waar wat gebouwd wordt.” Een verbod op nieuwe bedrijventerreinen vindt hij niet verstandig. “Juist in tijden van economische crisis moet je als overheid ruim baan geven aan economische ontwikkeling en geen beperkende maatregelen nemen.” En wat moet er dan gebeuren met de kantorenleegstand dan? ”Daar moet de overheid de markt zijn beloop laten gaan. Vastgoed moet gewoon afgeboekt worden. Wel kan de provincie ervoor zorgen dat er niet te veel kantoren worden bijgebouwd.”

De provincie is een gebiedsregisseur die continu overlegt met gemeentes

D66 Utrecht is blij met het rode contourenbeleid, maar geeft aan dat je er wel flexibel mee kan omspringen: “Op sommige plekken kan maatwerk met gemeenten worden gerealiseerd, zolang dit maar geen aantasting van natuur en landschap inhoudt. Het gaat D66 altijd om een win-win situatie voor rood en groen.” betoogt lijsttrekker De Vries. “In de ogen van D66 is de provincie een gebiedsregisseur die continu overlegt met gemeentes. In sommige gevallen kan de provincie een actieve rol spelen, bijvoorbeeld als het gaat om wat te doen met leegstaande kantoren en verouderde bedrijventerreinen.” Via de in oprichting zijnde Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht NV kan de provincie hierin investeren als de markt niet langer beweegt.

CDA-er Rietkerk noemt het rode contourenbeleid daarentegen ‘Pronkiaans’: ‘’Het werkt niet”. Wat is zijn voorstel dan? “Laat de provincie een structuurvisie opstellen waarin de provinciale belangen worden beschreven. Aanvullend daarop maakt de provincie prestatieafspraken met de gemeenten op het gebied van woningbouw, bedrijventerreinen en herstructurering. Waar de woningen precies terechtkomen is aan de gemeenten zelf.” Zijn partij wil verder de infrastructuur tussen steden versterken en deze infrastructuuropgaven oppakken als gebiedsontwikkelingsprogramma’s. “Goede voorbeelden hiervan zijn de ontwikkeling van het centraal station Twente, Airport Twente  en de A1 zone. Op deze manier kunnen investeringen gebundeld worden, komt gebiedsontwikkeling dichterbij en wordt ook een bijdrage aan ruimtelijke kwaliteit geleverd.”

In Groningen is de PvdA van mening dat robuuste sturing vereist is als het gaat om de ontwikkeling van woningbouw, bedrijventerreinen en natuur. Tot op kavelniveau zijn in Groningen de rode contouren vastgelegd. Maar het beleid gaat verder dan ‘gebieden’ en ‘verbieden‘, over de contouren kan gesproken worden, vertelt lijsttrekker Moorlag. De PvdA is blij met de samenwerking in de regio Groningen-Assen tussen twee provincies en twaalf gemeenten (red: anders dan de WGR+ gebieden een vrijwillige samenwerking zonder apart bestuursorgaan). “Wij zijn groot voorstander van regionale afspraken op het gebied van programmering (wonen en bedrijvigheid), groen, mobiliteit en grondprijzen.”

Grondbeleid
Grondprijzen komen ook ter sprake in het gesprek met SP Brabant. De SP ziet de provincie als beschermer op het gebied van ruimtelijke ordening. Lijsttrekker Heijmans: “Grondprijsbeleid zou goed op provinciaal niveau gecoördineerd kunnen worden om competitie tussen gemeenten te voorkomen.” De SP wil verder een moratorium op nieuwe bedrijventerreinen. “Pas als er behoefte is en bestaande bedrijventerreinen zijn geherstructureerd kan er weer gesproken worden over nieuwe bedrijventerreinen.”

Grondprijsbeleid zou goed op provinciaal niveau gecoördineerd kunnen worden om competitie tussen gemeenten te voorkomen.

Als het gaat om nieuwbouw vindt Groen Links Noord-Holland dat woningbouw meer afgestemd moet worden op de vraag en vooral binnenstedelijk (en binnen dorpen) gerealiseerd moet worden. “De provincie zou veel gerichter kantorenleegstand moeten tegengaan en bedrijventerreinen duurzaam herstructureren”, vindt Van Leeuwen “Daarnaast zou ze een rol moeten spelen in het zoeken naar locaties voor (groene) energieproductie. De provincie kan dit, veel beter dan het Rijk, als ruimtelijke opgave oppakken.” De lijsttrekker oppert de mogelijkheid dat op provinciaal niveau bepaalde taken gecentraliseerd zouden kunnen worden zoals de uitvoering van het vergunningen- en handhavingsbeleid op het gebied van milieu, ruimte en bouw. “Veel kleinere gemeenten hebben te weinig capaciteit en expertise voor goede vergunningverlening- en handhaving, door bundeling kan dit wel bereikt worden.”

Wat voor rol dan ook, de provincie wordt een belangrijker speler in de wereld van ruimtelijke ordening, volkshuisvesting en economische ontwikkeling. Maar krijgt de provincie hiermee ook meer bestaansrecht? Friso de Zeeuw waarschuwde onlangs in het Financieele Dagblad dat tornen aan het Huis van Thorbecke met zijn drie bestuurslagen ‘bezigheidstherapie voor gevorderden’ is. Voor meer bestaansrecht zouden provincies volgens De Zeeuw behendig moeten sturen in combinatie met katholiek netwerken op zijn Brabants. Leuk gezegd, maar wie gaat dit de provincies leren?

RUIMTEVOLK sprak met lijsttrekkers van VVD, CDA, PvdA, SP, D66 en Groen Links in respectievelijk de provincies Zuid-Holland, Overijssel, Groningen, Noord-Brabant, Utrecht en Noord-Holland. De PVV was ook benaderd voor reactie, maar er kwam geen reactie uit de provincie Limburg.

Jeroen Niemans heeft een grote bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit artikel.

Wederopstanding
De Randstad als samenhangend metropolitaan gebied leek na de structuurvisie van het vorige kabinet uit beeld, maar er is een wederopstanding aan de gang. Het huidige regeerakkoord spreekt over een ‘Randstadinfrastructuurautoriteit’ en over het opschalen van het bestuur. Bovendien hebben de negen vervoersautoriteiten (vier stadsregio’s, vier provincies en de minister van Infrastructuur) in november een principebesluit genomen over het opbouwen van een Randstadnet (‘Rnet’) voor hoogwaardig openbaar vervoer. Dit betekent dat, vijftig jaar na het verschijnen van de eerste beleidsvisie, de Randstad een operationeel  begrip wordt. Er wordt niet alleen over gepraat, er wordt ook iets in het leven geroepen dat specifiek voor de Randstad is bedacht.

De bestuurlijke organisatie van de Randstad is een moeilijke puzzel voor minister Donner (BZK). Hij zou zich bij het oplossen kunnen laten leiden door een onderscheid te maken tussen de delen die hoog verstedelijkt zijn en de sterkste internationale oriëntatie hebben, en de andere delen van de Randstad.

Randstad-Noord en -Zuid
Volgens dit criterium zouden er twee metropolitane provincies gevormd kunnen worden, Randstad-Noord en Randstad-Zuid. Die bestaan uit de aaneengesloten stedelijke gebieden van respectievelijk Noord-Holland (inclusief Almere) en Zuid-Holland. Randstad-Noord loopt van Hilversum/Almere via Amsterdam, Zaanstad en Haarlem tot en met de Haarlemmermeer. Randstad-Zuid is het gebied dat nu bekend staat als de Zuidvleugel (Leiden e.o. tot en met Drechtsteden). Het voordeel van deze provinciegrenzen is dat ze voortbouwen op de snel groeiende samenwerking binnen de Metropoolregio Amsterdam en de Zuidvleugel (Leiden-Dordrecht).

De delen van het Groene Hart die nu in Noord-Holland en Zuid-Holland liggen, worden toegevoegd aan de provincie Utrecht. Die provincie wordt daarmee een flink stuk groter en krijgt de rol van beschermer van het open gebied. De provincie Utrecht bestaat dan, met uitzondering van de stadsregio Utrecht, vrijwel uitsluitend uit nationale landschappen. Deze provincie kan zich specialiseren in haar twee rollen: enerzijds alles wat te maken heeft met de geografische stedelijke centrumpositie binnen Nederland en anderzijds zowel beschermen als ontwikkelen van de uitgestrekte veenweidegebieden, bossen, heide en kleinere steden en dorpen. De Zuid-Hollandse eilanden worden toegevoegd aan Zeeland. Noord-Holland-Noord wordt een zelfstandige provincie.

Spagaat
Op deze wijze ontstaan twee provincies in het Westen die samen de Hollandse metropool vormen. Deze provincies zijn door hun dichtheid van stedelijke functies en hun sterke internationale oriëntatie opvallend anders dan de rest van Nederland. Dat schept duidelijkheid. Er komt een einde aan de spagaat waarin Noord- en Zuid-Holland nu gevangen zitten: verantwoordelijkheid voor een groot landelijk gebied en -slechts op papier- ook voor het stedelijk gebied, want de grote steden dulden geen inmenging van de provincies in hun aangelegenheden .

Het is daarmee ook logisch om een ander bestuurlijk model te kiezen. De beide metropoolprovincies kunnen worden georganiseerd als de huidige stadsregio’s, dus als ‘verlengd lokaal bestuur’ van de steden. Het dagelijks bestuur van de provincies wordt gevormd door wethouders van de steden die een dubbelfunctie hebben. De effectiviteit van dit model is de laatste jaren bewezen. Deze metropoolprovincies vormen geen extra bestuurslaag, maar een samenwerkingslaag. Zij houden zich bezig met mobiliteit, regionale (internationaal georiënteerde) economie en de afstemming onderwijs-arbeidsmarkt.

Randstadnet 2028

Randstadnet
Het nieuwe hoogwaardige openbaarvervoernet, het Rnet, wordt de structuurdrager van dit metropolitane gebied. Het R-net heeft een uitloper naar Utrecht waar het belangrijkste schakelpunt ligt met de andere economische centra van Nederland.

Om het bestuurlijke plaatje compleet te maken: waarom zouden we niet alle provincies organiseren als verlengd lokaal bestuur? Dat sluit beter aan op de schaalvergroting en de dringende wens tot samenwerking tussen gemeenten. Sommige wethouders zijn tevens gedeputeerde en sommige raadsleden zijn tegelijk PS-leden. Het zal de bestuurlijke drukte aanzienlijk verminderen.

Is dat minder democratisch dan rechtreekse gekozen provinciebestuurders? Nee, want burgers kiezen gemeenteraadsleden die voor een bepaalde koers van de gemeentelijke ontwikkeling staan en hun volksvertegenwoordigers voeren die koers niet alleen gemeentelijk, maar ook provinciaal uit. Dat vergroot juist de invloed van die volksvertegenwoordigers en maakt een einde aan de farce die PS-verkiezingen momenteel toch eigenlijk zijn.

Geloofwaardig
Volgens de huidige, officiële definitie bestaat de Randstad uit de stadsregio Utrecht en alles wat ten westen daarvan ligt, inclusief een enorm Groene Hart dat vooral weiland en natuur is. Dat is het resultaat van allerlei politieke compromissen uit het verleden, maar het is niet geloofwaardig. De Randstad als internationaal kerngebied van Nederland moet veel strakker begrensd worden, dus alleen bestaan uit de hoogstedelijke gebieden en hun directe omgeving. Zo kunnen twee overzichtelijke provincies ontstaan en kunnen we de Randstad vol zelfvertrouwen als één van de metropolitane centra van Europa presenteren.

—

Foto boven: Randstad Rail, Den Haag (foto: on 1ststie, Marja van Bochove  http://www.flickr.com/photos/on1stsite/)

Misschien moesten we daar in 2011 maar eens vanaf. Zou 2011 het jaar kunnen worden van het bestaand bezit? Van, ik doe maar eens een gooi: trots op jaren-30 bezit. Opruimen van jaren 50 – 70 (of kun je daar nog iets mee?). Preventief aanpakken van jaren 80 en nog even onbekommerd genieten van jaren 90 en nieuwer? Zoiets?

Het jaar waarin niet meer dorpen en steden met ‘de mooiste nieuwbouw’ op voorpagina’s staan, maar met het mooiste (desnoods ingrijpend opgepept en aangepast) bestaand bezit. Waarin ‘ruimtelijke ontwikkeling’ met name betekent het ontwikkelen van scenario’s om de kracht van het bestaande te behouden of versterken. Zullen we in 2011 eens alle prijzen voor ontwerp en architectuur op bestaand bezit richten? Immers je bent niet zozeer hetgeen je nieuw maakt maar vooral datgene dat je al allemaal hebt (gemaakt).

Het jaar waarin bestaand bezit aantoont interessant te zijn, scheppende kracht nodig te hebben, creativiteit, er eurootjes mee zijn te verdienen en er een hoge foto-moment-waardigheid is. Het jaar waarin alle RUIMTEVOLKers zien dat bestaand bezit als het ware de nieuwe nieuwbouw wordt; en we tot onze vreugde zien dat we daar veeeeeeeel meer van hebben dan van echte nieuwbouw!

This is the moment…

—

Foto boven: Moutfabriek Roermond (foto: Bert K)

Dit beschrijft Arnold Reijndorp in het afsluitende essay van de publicatie.  De discussie over het verschil tussen de stad van het ideaal (de geplande stad) en de stad van de weerbarstige werkelijkheid achtervolgt ons sinds het begin van de stedenbouw. Vooral omdat het genoemde verschil aanleiding is voor tegengestelde posities in een emotionele discussie: ergernis over de ‘beperkte blik’ van de mensen die met hun voeten in de modder staan, of over de ‘maakbaarheidsgedachte’ die alleen maar achter het bureau kan ontstaan. Terwijl, even opmerkelijk, in beide standpunten een even grote passie bestaat voor de stad en haar bewoners. Het is daarom prettig te lezen dat ook de schrijvers in het boek menen dat het denken in de tegenstelling alledaagse en geplande stad op zichzelf niet interessant is. Waar het om gaat is, hoe de verhouding tussen die twee werkelijkheden is, en hoe je ermee omgaat. Niet alleen het ideaal of de werkelijkheid is interessant, maar de manier waarop wij de werkelijkheid naar het ideaal buigen. Daar lijken de meeste problemen zich op te hopen. Of, anders gezegd, we doen het allemaal zelf.

In stadswijken ontstaat eerder een cumulatie van oplossingen dan van problemen.

Reijndorps verhaal is een sleuteltekst van het boek en absoluut een aanrader om te lezen, al zal niet iedereen het met zijn verhaal eens zijn. Hij doet er opmerkelijke uitspraken als: “De wijk is het resultaat van een sociaal-ruimtelijke politiek”, waarin bewoners en professionals “in een patstelling zijn gemanoeuvreerd”. Ook ziet hij in de stadswijken eerder een cumulatie van oplossingen dan problemen ontstaan.

Het heeft niet alleen te maken met de complexiteit van de maatschappelijke problematiek. De patstelling komt ook omdat die problematiek lastig in te passen is in de diversiteit aan instituties en professies. Obesitas dus, het gevolg van een te hoge prestatiedruk. Er zijn teveel professionals, die hun professionaliteit inzetten voor wat ze geacht worden te bereiken en niet voor wat er echt aan de hand is. Reijndorp – die zich ontpopt als een radicaal in vernieuwingsland – pleit voor het ont-wijken en daarmee depolitiseren van de stedelijke vernieuwing. En daarvoor is een nieuwe professional nodig, die ruimte maakt, maar niet zelf invult.

Arnhem, Malburgen (foto: Piet Korporaal)

Wat moet ik hiervan nu vinden?  Betekent dit het einde van het werken aan de  wijken, of je het nu wijkenaanpak, wijkgericht werken of zelfs wijkgestuurd werken moet noemen? Nee, dat geloof ik niet. Is het een pleidooi om alles maar op zijn beloop te laten? Nee, dat geloof ik ook niet. Wijken, en steden, blijven veranderen, en er is niets mis mee om daar ambities bij te hebben, om daar een visie op te hebben. Het gaat om de manier waarop, of liever, om de vraag of het middel bij het doel past. We zitten nu midden in een proces dat door Hans Karssenberg wordt gekarakteriseerd als een overgang van stad maken naar stad zijn. Van het schoonvegen van de lei naar het voortdurend en precies sleutelen. Het gaat er om de visie of ambitie bij een wijk beter te doen aansluiten bij de verandering die er al gaande is.

Die stap, van stad maken naar stad zijn, is voorlopig nog lastig. Laat ik het voorbeeld nemen van Den Haag. Ik neem dat voorbeeld omdat ik onlangs het bericht voorbij zag komen dat deze stad de Schilderswijk gaat herstructureren om de integratie te bevorderen. Dat vond ik opmerkelijk, dus ik ben me gaan verdiepen in de nieuwe integratievisie van de stad. Die is ambitieus. Ze richt zich met name op de zaken waar nog een opgave ligt, op dat wat niet goed gaat, dus. Overigens nadrukkelijk vanuit de opvatting dat economisch zelfstandige en maatschappelijk actieve migranten een aanwinst voor de stad zijn. De ambitie zit vooral in de resultaten die de stad wil boeken en de overtuiging die zij uitstraalt over het tempo waarin dat gebeurt – het is afgelopen met de vrijblijvendheid, kopten enkele kranten. Het college reageert met deze visie nadrukkelijk op de veranderingen die het in de stad waarneemt. Los van hoe je hierin staat, dit heeft alles te maken met hoe Den Haag meer en beter een stad kan zijn.

Mijn twijfel komt bij de verbinding met de herstructurering van de Schilderswijk. Ik zie de problematiek. De wijk heeft in de afgelopen twintig jaar te maken gehad met grote vernieuwingsgolven. Qua integratie zijn die in ieder geval niet succesvol gebleken. Wie enigszins succes heeft verlaat de wijk. Maar in de oplossing, het stevig herstructureren en differentiëren wordt de patstelling tussen bewoner en professional wel heel rigoureus doorbroken – dit heeft toch meer met stad maken van doen. De vragen die ik me dan direct stel zijn: hoeveel succesvolle voorbeelden van integratie door differentiatie kennen we eigenlijk? Hoe zit het met de schaal en het tempo waarin dat moet gebeuren? Als de wijk een doorstromingswijk is, moet je die als kwetsbaar kwalificeren, of biedt deze wijk juist kansen? En: passen oplossing en probleem goed bij elkaar?

Van stad maken naar stad zijn –er zit een spanning tussen, die geladen is met belangen en daarom vaak weerbarstig en soms pijnlijk is. En juist daarom kan ik me veel voorstellen bij wat Reijndorp bijna hartstochtelijk schrijft in zijn pleidooi om de druk van de wijken af te halen.

—

Foto boven: Zaanstad, Zaandam-Zuid (foto: Piet Korporaal)

Je kunt ze uittekenen, die verouderde gebieden: niet ver van de binnenstad, omsloten door uitvalswegen, spoor en vaarwater, veel loodsen, werkplaatsen en solitaire kantoorblokjes, waar al decennia aan gesleuteld wordt. Een charmante rommeligheid die zich uitstekend leent voor de filmopnames van politieseries en B-films, maar niet de uitstraling die we voor ogen hebben als we spreken over vitale stedelijkheid.

De sleutel zit in de omkering van het proces, het zoeken naar bestaande kwaliteiten en klein beginnen.

De opgave wordt meestal vanuit de gemeentelijke optiek  opgepakt, maar het zijn vooral de zittende ondernemers en eigenaren die iets te verliezen hebben. Wanneer de wethouder met de plannen onder de arm aanklopt met de mededeling dat ‘we gaan herstructureren’, leunt de ondernemer comfortabel achterover. Het zijn immers niet zijn ambities, en ze hebben hem wel nodig. Uiteindelijk vergaat ook de ondernemer het lachen, want er gebeurt niets, behalve dat de locatie verder achteruit loopt.

Perspectief
De plannen hoeven niet per sé de prullenbak in. Een wenkend perspectief geeft richting en focus. De manier waarop de ambities gerealiseerd zouden gaan worden wel. Er zijn veelbelovende voorbeelden die de weg wijzen, zoals de Noordelijke IJ-Oevers in Amsterdam, maar daarmee zijn we er niet. Ten eerste gaat het om terreinen die tientallen hectares groot zijn, waar op dit moment nog van alles gebeurt. De sprong naar het gewenste kwaliteitsniveau kan niet in één keer worden gemaakt zonder de enorme investeringen die van de overheid werden verwacht.  Zeker niet voor zo’n gebied als geheel. Ten tweede gaat het om een grote hoeveelheid eigenaren met allemaal een eigen belang. De oude reflex was: verwerven. Maar dat is duur en kost veel negatieve energie, zonder dat het direct resultaat oplevert.

Omkering
De sleutel zit in de omkering van het proces, het zoeken naar bestaande kwaliteiten en klein beginnen. De omkering van het proces, de procesinversie, is een term die we vaker voorbij zien komen, maar wat is dat? In essentie betekent het dat partijen in het gebied zelf het initiatief nemen een ontwikkeling in gang te zetten. Nu de gemeenten zich herbezinnen op hun rol in de gebiedsontwikkeling, kunnen we van de crisis een kans maken en de ideeën van ondernemers, eigenaren, investeerders en gebruikers laten opbloeien. Dat gaat niet vanzelf.

Geïnspireerd op het Valenciaans ontwikkelmodel pleiten wij voor een onafhankelijk initiator en aanjager in de persoon van de ‘Urbanisator’. De Urbanisator is niet de overheid, maar een primes inter pares die zoekt naar partijen in het gebied met ambitie, positie en ontwikkelkracht. Zaak is de ontluikende initiatieven te bundelen tot een vorm van samenwerking die gebaseerd is op gezamenlijke ambitie en wederzijds vertrouwen. Van belang is klein te beginnen, met een paar partijen die een klik met elkaar hebben, een overzichtelijk (lees: herkenbaar) deelgebied en zicht op een eerste stapje vooruit. Daardoor wordt dynamiek gecreëerd die tot een eerste, bescheiden waardestijging leidt. Daarmee wordt de basis gelegd voor een volgend stapje. Vrijwel al deze gebieden bieden onvoorziene kansen in de vorm van een unieke locatie, industrieel erfgoed dat zich van lelijk eendje tot mooie zwaan laat opknappen, of een ondernemer of organisatie die eindelijk eens dat markante idee ten uitvoer wil brengen.

Eindbeeld
Waar is de overheid als het proces wordt omgekeerd? Door het initiatief in het gebied kan de gemeente veel meer een faciliterende rol pakken. Dat is immers de panacee nu de gemeentelijke grondexploitaties geen zicht bieden op een actief grondbeleid, strakke overheidsregie en bijbehorende grootschalige investeringen. Dit betekent niet dat de gemeente niets hoeft te doen. Zorgen voor een stabiele omgeving door ongewenste ontwikkelingen planologisch tegen te gaan, ruimte geven aan initiatief, meedenken bij knelpunten van milieuhinder (bijvoorbeeld via een wettelijke experimenteerstatus) en vooral een open blik zijn belangrijke taken voor de gemeente. De rest is aan de partijen in het gebied: open source.

Verder moeten partijen zich realiseren dat het gewenste ‘eindbeeld’  jaren of zelfs decennia op zich kan laten wachten. In de tussentijd groeit de dynamiek, en daarmee de waarde en de kwaliteit van het gebied. Gaandeweg doen zich nieuwe kansen voor en worden nieuwe richtingen ingeslagen. Een incubatieperiode met kwaliteit en energie, die zorgt voor een positieve drive in het gebied. En dat is altijd goed. Dat kenmerkt de stad in zijn diepste wezen. Eerst gaat dat langzaam en kleinschalig. En dan dient zich de eerste majeure ontwikkeling zich aan. Die laat zich lastig voorspellen, maar als die er eenmaal is, weet iedereen: dit gaat het worden.

Fases
Waar te beginnen? Allereerst gaat de Urbanisator op zoek naar draagvlak voor samenwerking in het gebied. Met de belangen van eigenaren als uitgangspunt worden feiten, wensen en kansen op een rij gezet. Dat biedt de mogelijkheid om toekomstbeelden te delen, energie te bundelen, perspectief te creëren en daarmee ontwikkeling in gang te zetten. Doordat de Urbanisator vanuit een onafhankelijke positie werkt, krijgen de verschillende belangen een plek. Zowel het individuele korte-termijnbelang als het gezamenlijke lange-termijnbelang komen in beeld.

In de daaropvolgende fase kan de herontwikkeling daadwerkelijk worden aangepakt op die locaties waar voldoende eigenaren aan de slag willen. Van belang is een schaal en scope te kiezen die te overzien is, maar die wel voldoende kritische massa genereert om enige impact te hebben. Er zijn dan kansen om te herontwikkelen of om bestaande gebouwen opnieuw te ontdekken en gebruikers te vinden die daar willen zitten. Afhankelijk van de oplossingsrichting, schaal en bereidheid van betrokkenen om stappen te zetten wordt de graad van samenwerking bepaald. Dit varieert  van simpele afspraken over service of marketing tot het collectief maken van het bezit als start van een gezamenlijke ontwikkeling.

Resumé
Binnenstedelijke bedrijventerreinen en kantoorgebieden kunnen wel degelijk worden ontwikkeld. Door de regie grotendeels bij de partijen in het gebied te leggen, veranderen de rollen. De overheid faciliteert met regelgeving, maar bovenal met een open mind, en de ondernemers en eigenaren in het gebied gaan samen aan de slag. Stap voor stap en gericht op het generen van dynamiek en kwaliteit. De Urbanisator organiseert en regisseert de samenwerking en dynamiek in het gebied en zorgt voor vaart. Wie doet er mee?

Super Market: A proposal to practice urban vacancy van Heidi Linck.

Ja, voor de creatieven die er een project hadden willen doen vind ik het oprecht jammer. Maar niet voor de stad. De stad, waarbinnen parallel aan deze zich verspreidende leegstand er de ontwikkeling van toenemende bevolkingsdichtheid en ervaren drukte is. We verlangen naar stilte en rust en hiervoor trekken we allemaal op dezelfde momenten tegelijk de natuur in, waar die rust dan ook ver te zoeken is.

Leegstand in de stad zou vaker moeten worden omarmd, door een leeg pand uit te kiezen en deze voorgoed af te sluiten. Voor het gebouw zou ik parkbankjes willen plaatsen zodat voorbijgangers kunnen gaan zitten om hun blik eindeloos door de ruimte te laten dwalen. De ramen van het gebouw laten het steeds veranderende daglicht door en ‘s avonds ook het stadslicht en licht van voorbijrijdende auto’s. Overgebleven spullen in de ruimte prikkelen als objecten van archeologie van het heden onze verbeelding en fantasie over het recente verleden van het gebouw. De plek draagt de sfeer van een filmset, vol suspense en mogelijkheden. In tegenstelling tot gelijkende kunstwerken is deze ruimte echt en heb ik er niets aan toegevoegd. Geen plek is zo werkelijk dan de plek waarin niet is ingegrepen. Als kunstenaar hoef ik zo’n echte plek alleen maar te zien en te laten zien.

It’s te economy, stupid!” is de beroemde quote van Bill Clinton die hij tijdens zijn race naar het Witte Huis in 1992 in stelling bracht tegenover George Bush . Door de economische recessie, waar Bush geen adequaat antwoord op had, won Clinton met deze quote met gemak de verkiezingen. Ik zal niet ontkennen dat er economisch flink wat aan de hand is in de bouw- en vastgoedwereld. Maar het gaat niet alleen over economie. Wie dieper graaft stuit op een heel ander, onderliggend verschijnsel dat als (mede-)oorzaak gezien kan worden voor de huidige bouwcrisis. Want het gaat om de schaal, domoor!

Schaalverkleining
Allereerst: de schaal van veel nieuwbouwprojecten op uitbreidingslocaties is te groot. En dat wreekt zich. Van de minimaal vijftig woningen in een project worden er momenteel vijf verkocht. Met als gevolg dat er niet wordt gebouwd, omdat ontwikkelaars eerst minimaal 80% willen verkopen. Momenteel zijn er al banken die 90% en soms 100% voorverkoop eisen voordat zij financieren. Partijen draaien elkaar zo de nek om.

Het verkleinen van de ontwikkelschaal is de oplossing. Een kleinere ontwikkelschaal biedt mogelijkheden om grootse resultaten te bereiken, in plaats van andersom. Ik bedoel niet dat vier architecten een blok van 150 woningen moeten ontwerpen; dat is de achterhaalde ADHD-architectuurmethode die ettelijke VINEX-wijk heeft veroverd. Een leuk en hip beeld, die quasi diversiteit in architectuur. Supervisor blij, architectenbureaus blij, welstand blij. Met achter de gevels een  schrikbarend programmatische schraalheid.

Herontwikkeling van bestaand vastgoed smeekt eveneens om schaalverkleining. De massale sloop van naoorlogse woonwijken wordt veelal opgevold door evenzo massale nieuwbouw. Maar dan duurder, en voor een andere doelgroep. Het schaalvraagstuk wordt daarbij niet opgelost. Eenzelfde verhaal geldt voor de branieparken langs de Nederlandse snelwegen; kantoorkolossen waar niets mee aan te vangen is. Komt ook door de grote ontwikkel- en stedenbouwkundige schaal uit het verleden.

Met een kleinere ontwikkelschaal ontstaan grotere kansen om wonen en werken te integreren. In het boek ‘Hollands bouwblok en publiek domein’ houdt architect Susanne Komossa een terecht pleidooi om bij het maken van plannen de nieuwe kleinschalige (creatieve) stedelijke economie en het publieke domein als belangrijke aspecten mee te ontwikkelen. Het gaat erom bij het ontwerpen de juiste schaal en omvang van de openbare ruimte in relatie tot de dichtheid te vinden. Bij een kleinere ontwikkelschaal worden de afzetkansen groter, het risico gespreid; er kunnen betere en aantrekkelijke woningen worden gebouwd. Ook kan een grotere range aan verschillende doel- en/of nichegroepen worden bediend. Daarnaast laten voorbeelden van particulier opdrachtgeverschap op IJburg zien dat op dergelijk ontwikkelschaal makkelijker innovatieve en bewonersvriendelijke duurzame maatregelen worden geïntroduceerd; door bewoners zelf.

Foto: Vincent Kompier

Sex
Maar het gaat bij het schaalvraagstuk niet alleen over schaalverkleining. Het project GROOT, gestart door AIR Rotterdam, onderzoekt de kwaliteiten en potenties van grote, hybride stadsgebouwen: hoe zijn functies met publieke betekenis te stapelen om tot aantrekkelijke gebouwen te komen? Schaalgrootte is bij het onderzoek een essentieel onderdeel. Sterker: architect Theo Deutinger pleit voor meer ‘sex’ tussen grote gebouwen; het architectonisch aan elkaar plakken kan door functie-uitwisseling tot meer en grotere mate van stedelijkheid leiden. En dat is voor de aantrekkelijkheid van steden van essentieel levensbelang.

Wij vakidioten klagen altijd over dat versnipperde (grond-)eigendom, maar tegelijkertijd toeteren we de loftrompet over die gezellige Jordaan, die leuke Pijp of dat gemoedelijke Wittevrouwen, waar de diversiteit van bebouwing de creatieve klasse aanspreekt.

Het schaalvraagstuk is niet alleen van toepassing op fysieke kanten van de bouw; de schaal van organisatie is een grote medeboosdoener voor de crisis. Het bouwproces is door specialisatie en schaalvergroting aan opschalingerosie onderhevig en daardoor onoverzichtelijk geworden. Steeds meer taken die vroeger tot het werk van een architect behoorden worden uitbesteed. Externe partijen varen er wel bij. Extra (bovenwettelijke) regels en wensen van de lokale overheden in combinatie met een zee aan ontwikkelende partijen en belanghebbenden leiden tot “groepsseks op de vierkante meter” zoals Friso de Zeeuw het bouwproces voor IJburg rond 2001 treffend beschreef.

In het recent verschenen boek De Spontane Stad constateert stadssocioloog Arnold Reijndorp dat de schaalvergroting van zorg- en onderwijsinstellingen en woningcorporaties dergelijke organisatie inflexibel, niet innovatief en behoudend maakt. Ze zijn louter op efficiency en strakke organisatie gericht. En dat is net wat de bouw nu niet nodig heeft. Doordat het bouwproces en de partijen grootschaliger en gespecialiseerder zijn geworden vergeet iedereen waar het ook al weer om ging: het woon- en leefgenot van de bewoner; het tegen een schappelijke prijs een goede woning ontwikkelen.

Versnipperd eigendom
Een derde onderdeel waar het schaalvraagstuk de ruimtelijke ordening en bouw raakt is grondeigendom en de daaruit voortvloeiende kavelmaat. Wij vakidioten klagen altijd over dat versnipperde (grond-)eigendom, omdat we daardoor bij het ontwikkelen en bouwen niet flink kunnen ordenen en organiseren. Al die verschillende eigenaren en gebruikers is lastig onderhandelen. Tegelijkertijd toeteren we de loftrompet over die gezellige Jordaan, die leuke Pijp of dat gemoedelijke Wittevrouwen, waar de diversiteit van bebouwing de creatieve klasse aanspreekt. Nooit wordt daarbij het verhaal verteld dat deze buurten zijn ontstaan doordat niet één, of enkele partijen, zoals in naoorlogse- en VINEXwijken, de grond in bezit had. Eigenaren konden particulier en individueel –zonder tussenkomst van overheid of gemeentelijke erfpachtdienst- hun panden ontwikkelen. De daaruit ontstane diversiteit, flexibiliteit en aanpasbaarheid maakt dergelijke buurten aantrekkelijk en stedenbouwkundig duurzaam. Duurzamer dan stukken stad die in handen zijn van één partij als grote corporaties, beleggers of gemeente. Snippersteden zijn aantrekkelijk.

Kleinere perceelsmaten leiden tot grotere aantrekkelijkheid op een groter schaalniveau: dat van de stad. De versnippering die dat tot gevolg heeft; daar moeten we de architectonische en stedebouwkundige bril maar even voor afzetten. Als de onderliggende schaalproblematiek niet wordt aangepakt, dan staat de volgende crisis al weer te dringen. Dus: ga met schaal aan de haal en sla uw slag. Want wie nu nog niet doorheeft dat de huidige crisis grotendeels een schaalvraagstuk is heeft een heel groot bord voor zijn kop.

—

Foto boven: Madurodam

Van Rijk tot Wijk worden ruimtelijke plannen geschreven waarin de cultuur een rol van betekenis speelt bij de gewenste ruimtelijke update. Vaak staan hierbij in onbruik geraakte fabrieken centraal die worden heringericht om kunstenaars en andere creatieven te huisvesten. Daarbij gaat het meestal niet in de eerste plaats om het huisvesten van de creatieven zelf maar meer om de ‘cappuccino-cultuur’ die een dergelijke broedplaats van creativiteit nog wel eens weet te veroorzaken. Sinds Richard Florida het begrip ‘creatieve klasse’ heeft gemunt, weten we dat juist deze espressovariant met opgeschuimde melk als een economische magneet kan werken voor het vestigingsklimaat in een stad.

Op een steenworp van Nederland ligt een gebied waar het wemelt van de in onbruik geraakte fabrieken én dat dringend op zoek is naar nieuwe economische magneten. Het Duitse Ruhrgebied pakte de culturele impuls voor de ruimtelijke veranderingen dan ook serieus aan door het benoemen van Wandel durch Kultur als hoofdmotto voor haar Europese Culturele Hoofdstad programma in 2010. Onder andere door het oprichten van zogenaamde Kreativquartiere in door de industrie verlaten gebouwen wordt de creative class veel ruimte geboden. Een breed scala aan projecten wordt geïnitieerd, sommigen relatief onzichtbaar maar anderen met juist een zogenaamd Leuchtturm karakter. Een bijna letterlijke Leuchtturm is het gebouw van de voormalige bierbrouwerij Dortmunder Union (zie foto boven). Met zijn dominante U op het dak al decennia een ankerpunt in Dortmund. Na vertrek van de brouwerij is deze U-Turm inmiddels volledig gestript en verbouwd tot museum en Zentrum für Kreativität. De dominante U op het dak is zo ongeveer het enige dat nog herinnert aan haar verleden. En zelfs de zichtbaarheid daarvan wordt bedreigd. Vooruitlopend op de gewenste economische motorfunctie van het creative centrum wordt het karakteristieke gebouw namelijk volledig omringd door nieuw gebouwde kantoren voor creatieve accountants en verzekeringsmaatschappijen.

Zo’n 50 kilometer ten westen van Dortmund, in Duisburg Marxloh, is volstrekt spontaan een Kreativquartier ontstaan dat in groot contrast staat met de verwachtingszwangere Dortmunder U-Turm. Marxloh staat bekend als het al bijna afgeschreven woongebied tussen nog volop functionerende staalfabrieken. Sinds de jaren zeventig groeien de werkeloosheid en de woningleegstand er gestaag. Verschillende investeringsprogramma’s, waarmee bijvoorbeeld de overlastzones tussen de fabrieken en de woonwijk tot parken werden omgevormd, hebben niet direct een grote Aufschwung kunnen veroorzaken. Totdat, nog geen tien jaar geleden, hier een Turkse ondernemer, naast zijn bazaar-achtige spullen, begon met het aanbieden van bijzondere bruidsmode. Het bleek een gat in de markt te zijn voor toekomstige Turkse bruiden en bruidegoms die voor de aankleding van hun huwelijk met vaak wel meer dan 1000 gasten voorheen zelfs bereid waren om daarvoor helemaal naar Istanbul te vliegen. Het succes van de eerste bruidswinkel werkte aanstekelijk waardoor in de laatste jaren deze sleetse winkelstraat spontaan is opgebloeid tot dé winkelstraat voor bruidsmode met klandizie uit alle culturele groepen en tot ver in Nederland en België. Inmiddels meer dan 30 bruidsmodezaken, geflankeerd door kapsalons, juweliers en restaurants zorgen er voor een stevige economische opleving. Door Made in Marxloh, een initiatief van een lokaal mediacollectief, wordt deze zogenaamde Brautmeile ook wel ‘De meest romantische straat van Europa’ genoemd.

Misschien vraagt juist dat zorgvuldig niet-handelen wel om de grootste cultuurverandering op de burelen waar ruimtelijke plannen worden gemaakt.

Voor het ontstaan van deze romantische straat is geen organisatie opgericht, geen glossy brochure gedrukt en geen subsidie verstrekt. Aanvankelijk louter veroorzaakt door het succesvol handelen van een aantal Turkse ondernemers is deze Brautmeile inmiddels als economische factor erkend en wordt ook door de gemeente als een bijzondere kwaliteit van haar stad naar voren geschoven. De bruidsmode en alles eromheen, blijkt booming bussiness die zich nog steeds verder uitbreidt. Er is immers nog ruimte genoeg in de wijk. Als Made in Marxloh heeft de wijk zich voor het eerst collectief gepresenteerd op de op 18 juli 2010 afgesloten snelweg A40.

Waar rondom de U Turm vooruitlopend op het succes al meteen de gewenste economische spin-off wordt gefaciliteerd en in glossy brochures wordt gevierd, kent de Brautmeile in Marxloh geen centrale ambitieuze organisatie maar juist vele individuele actoren die allen direct of indirect binnen de huwelijkscultuur actief zijn. De opwindende onvoorspelbaarheid van de ontwikkelingen in Marxloh vragen niet om een plan met afrekenbare targets, maar om een behoedzaam faciliteren van de ingezette verandering. En misschien vraagt juist dat zorgvuldig niet-handelen wel om de grootste cultuurverandering op de burelen waar ruimtelijke plannen worden gemaakt.

—
Dit verhaal is verschenen in de publicatie ‘Stedelijke regio’s: Over informele planning op een regionale schaal Vormgeving: Beukers/Scholma, Paperback, Geïllustreerd (kleur en zw/w), 240 pagina’s, Formaat: 17 x 24 cm Nederlandse editie, ISBN 978-90-5662-820-8, € 29,50

Foto boven: Dortmunder U-Turm (foto: erix!/Erich Ferdinand)

Van rijkswege wordt in Nederland gepromoot dat gemeenten en woningcorporaties met elkaar afspraken maken over de aanpak van volkshuisvestelijke opgeven in elkaars werkgebied. Dergelijke afspraken worden als prestatieafspraken in convenanten vastgelegd. Ik heb ervaren dat het proces van totstandkoming van prestatieafspraken vaak leidt tot een langdurig en complex traject. Soms staat alles uiteindelijk op papier, maar komt het, om uiteenlopende redenen, niet tot ondertekening. Vaak blijkt ook dat partijen met verschillende verwachtingen het proces zijn ingegaan en is er verschil van mening over de interpretatie van de afspraken. En leuk is het al helemaal niet. Dat kan anders.

Vertrouwen
Het proces van prestatieafspraken maken is vooral een proces van snuffelen aan elkaar, van (opnieuw) wennen aan elkaar, van het leren kennen van elkaar, elkaars speelveld en elkaars ambities, hetgeen moet leiden tot een vertrouwensband. In feite moet het beginnen met vertrouwen in elkaar. We zouden meer tijd moeten nemen om naar elkaar toe te groeien. Gewoon uitleggen waar je als organisatie voor staat en wat je doet. Telkens weer blijkt het zeer verhelderend voor de corporatie om te horen wat de bezuinigingsopgave in gemeenteland voor wethouders en ambtenaren betekent. Of om te horen hoe het grondbedrijf (niet) werkt. En voor gemeenten is het alsof het licht aan gaat als de corporatiedirecteur toelicht hoe de verplichte bijdrage van corporaties aan de huurtoeslag een causaal verband heeft met verminderde investeringenmogelijkheden. Of wat het betekent om huishoudens met een inkomen boven de 33.600 euro grens een woning te moeten weigeren. Er ontstaat begrip, een eerste voorwaarde voor vertrouwen.

Om dit proces te versoepelen is het raadzaam om een passende werkvorm te hanteren. Laatst hebben we zelf bijvoorbeeld door middel van tegelteswijsheden de band tussen partijen weten te versterken. In twee rondes moet iedereen een tegeltje kiezen en toelichten waarom deze hem of haar aanspreekt. Simpel niet? Het leukste is om de spreuken aan te laten sluiten bij de dilemma’s tussen de partijen. Ook goed: enkele hilarische tegeltjeswijsheden. Je verzint ze waar je bij staat. Probeer het maar eens.

Iets afspreken om iets op te lossen
Natuurlijk moeten gemeenten en corporaties goede en werkbare afspraken met elkaar maken, maar naar mijn idee verliezen we ons te vaak in het proces waar we in belanden en vergeten we terug te gaan naar de basis, naar het waarom van de afspraken. Welke afspraken willen wij eigenlijk met elkaar maken? Wat gaat er mis als we niets afspreken? Of anders gezegd: welke maatschappelijke problemen blijven onopgelost als wij er samen niet iets over afspreken? Daar is het toch om te doen? Laten we proberen het proces terug te brengen tot goede, inhoudelijke discussies over wie we zijn, welke maatschappelijke opgave er binnen de eigen invloedssfeer ligt en welke taakverdeling er nodig is om daar een bijdrage aan te leveren. Als je dan ook nog het gevoel hebt dat je voor dit soort zaken bij de ander aan kunt kloppen voor hulp, zit het wel goed. Volgens mij zorgt dit juist voor veel positieve energie. Oh ja, en laten we er vooral geen juristen bij halen. Werkt het? Te simpel? Heb je nog een mooie spreuk voor een tegel? Ik hoor het allemaal graag!

Als Rudy Stroink over doortrapte projectontwikkelaars praat, zegt hij erbij “hoor wie het zegt”. Terugkijkend spaart hij zichzelf niet. “Ik heb fouten gemaakt. Ik ben verleid”. Maar praat hij over de toekomst dan hoor je de stelligheid en het idealisme waar hij de laatste jaren zo populair mee is geworden. En die populariteit wil hij gebruiken om bestuurlijke veranderingen te brengen in Nederland. “We staan aan de vooravond van een enorme verschuiving. Ik wil wel een katalysator in dat proces zijn.”

Als de wethouder jou belt of je Hoog Catharijne wil ontwikkelen, is het heel moeilijk om nee te zeggen.

We wilden dit interview beginnen bij zijn eerste stappen als architect, of als projectontwikkelaar, in de jaren ’80. Of bij zijn afscheid als CEO van TCN in december 2010. Maar nee, het interview en dus ook het verhaal over Rudy Stroink begint op 1 december 2007. Niet toevallig ook het startpunt van het boek dat hij aan het schrijven is. “Ik wilde schrijven over de toekomst van projectontwikkeling, aan de hand van ‘Rudy’s toolbox’, maar dat vond ik al snel te belerend. Nu zoom ik in op de afgelopen 3 jaar. Op 1 december 2007 werd ik gebeld. Een investeerder trok een bedrag van 60 miljoen euro terug. Ik baalde. Maar achteraf bezien was het geen idee voor TCN . Ik heb me in de loop der jaren laten verleiden projecten te doen die niet in onze visie pasten en meer geld zou dit alleen maar erger hebben gemaakt”. Stroink erkent dat de vastgoedwereld een geld gedreven wereld is, maar zegt dat geld nooit zijn grootste drijfveer was mee te gaan in dit soort projecten. “Je wordt verleid. Blinde ambitie.  Als – bij wijze van spreken – de wethouder van Utrecht jou belt of je Hoog Catharijne wil ontwikkelen, is het heel moeilijk om nee te zeggen.”

“If you built it, they will come”
Rudy haalt er een uitspraak bij uit een film uit 1989, Field of dreams. Toepasselijke titel. In de film speelt Kevin Kostner een boer in het plattelandse Iowa. Terwijl hij op een dag door zijn graanvelden loopt, hoort hij een stem fluisteren: If you built it, they will come, waarop hij een visioen heeft van een honkbalveld. Hij kapt zijn graan, legt een veld aan en op een goede avond komen (geesten van) beroemde honkballers op het veld oefenen. “Deze phantoomgedachte geldt eigenlijk ook voor de vastgoedwereld”, stelt Stroink. “Heel lang kon je bouwen wat je wilde, in de gedachte dat de gebruiker vanzelf wel kwam. Er is te weinig gekeken naar hoe groot de doelgroep en hun behoefte nu echt is”.

Amsterdam bouwt een Zuidas. Waar komen alle mensen vandaan die daar gaan wonen, werken en recreëren? Uit de binnenstad? Haarlem, Hilversum? Dan zadel je ze daar toch met een probleem op?

Stroink hekelt deze manier van denken. De demografische groeispurt in steden van de afgelopen anderhalve eeuw is tot een einde gekomen, concludeert Rudy. “Schaarste was een reden om te bouwen, maar er is geen schaarste meer. Nieuwigheid kan een aanleiding zijn, maar voor elk nieuw project laat je nu iets anders achter. Kijk naar de grote steden. Amsterdam bouwt een Zuidas. Waar komen alle mensen vandaan die daar gaan wonen, werken en recreëren? De tijd van groei is voorbij, dus je haalt mensen altijd ergens weg. Uit de binnenstad? Haarlem, Hilversum? Dan zadel je ze daar toch met een probleem op? Als overheid kan je niet op meerdere paarden wedden.”

Zuidas Amsterdam. If you built it, they will come? (foto: Doriann Kransberg (Stadsarchief Amsterdam)

Eigenaar van de stad
Een dag voor ons gesprek met Stroink, kwam vastgoedadviseur DTZ Zadelhof met het rapport ‘Van veel te veel’, dat groot nieuws werd. Van de huidige voorraad kantoorruimte van 47 miljoen m² staat 13,9% leeg. Bovendien wordt de behoefte aan kantoorruimte door flexwerken alleen nog maar minder. Er is een structurele mismatch tussen vraag en aanbod, zo was er te lezen. “Ze zijn er eindelijk achter”, aldus Stroink. “Maar hun aanbevelingen deel ik niet”. Waar DTZ duidelijk pleit voor overheidsingrijpen en bouwstops, wil Rudy juist niet dat de overheid nu ingrijpt. “De overheid heeft voor het grootste deel van het probleem gezorgd, met haar grootstedelijke projecten. En wij (de projectontwikkelaars) waren jarenlang de dealer van de publieke junkie. Het is juist nu dé tijd voor ontwikkelaars. Bouwstop is een fout idee. Er moet wel wat blijven gebeuren anders krabbelen we nooit uit de misère. Dat het fundamenteel anders moet, dat is een gegeven. Niet meer (nieuw)bouwen voor groei, maar voor verbetering van de kwaliteit:  herontwikkelen, herpositioneren.”

We maken uit Stroink’s woorden op, dat hij een nieuw rolverdeling tussen overheid en markt voorspelt. Om dit handen en voeten te geven, vragen we hem, waarom er eigenlijk nooit parkplannen (publieke ruimte) worden gerealiseerd door marktpartijen. “De overheid voelde zich voortdurend geroepen de maker van de stad te zijn. De overheid moet ophouden projectontwikkelaar te zijn en het belang van de stad inzien, want een park verhoogt de waarde van de stad. De waardevermeerderende invloed van een park zou je inzichtelijk moeten maken en terugrekenen op het omliggend vastgoed. Dan zie je dat het voor marktpartijen hartstikke interessant kan zijn. In mijn film ‘Koop een stad’ heb ik getoond dat particulieren prima eigenaar kunnen zijn van een stad. En met particulieren hebben we de bebouwing van vliegveld Soesterberg tegengehouden. Dat is en blijft nu groen en wordt zelfs beter. Al met al een enorme waardevermeerdering voor de huizen in de omgeving.”

Nieuwe vormen van projectontwikkeling. De Atoomclub in een voorheen grijs kantoorgebouw op industrieterrein Lage Weide.

Begrijpen van een stad
Dat Stroink de rolverdeling tussen markt en overheid graag anders ziet, is ons inmiddels duidelijk. We vragen door naar de rol van de overheid bij stadsontwikkeling in de komende decennia. “De overheid is als het Byzantijnse rijk. Het restant van het Romeinse rijk, die dachten dat ze de wereld overheersten, vol rituelen en grootheidswaanzin. In de komende decennia bepaalt de gemeenschap wat er ontwikkeld wordt, niet de ambtenaar noch de ontwikkelaar. Bovendien kunnen met veel minder regels, omdat er sprake is van een op informatie en transparantie gedreven samenleving.”

We vragen Stroink waarom hijzelf projectontwikkelaar is geworden. “Begin jaren tachtig richtte ik een ontwerpbureau op: Villa Nova. Ik werkte aan allerlei plannen en ontwerpen, maar had geen enkele invloed op het wel of niet uitvoeren ervan. Dagenlang zat ik achter de tekentafel. Maar het gros van wat je bedenkt en ontwerpt gaat niet door. Ik wilde het zelf doen. Hard werken, maar niet zinloos.”

Nieuwsgierig naar de toekomst van onze eigen professies, vragen we Stroink: welke mensen met welke mentaliteit heeft de ruimtelijke sector nodig?

“Vastgoed en projectontwikkeling is een vak geweest voor luie mensen. Het was te makkelijk geld verdienen. Maar ook de jonge generatie ontwikkelaars stelt me nog steeds wel teleur. Ook die hebben voor het vak gekozen om verkeerde redenen, namelijk de uitgangspunten van de ‘oude tijd”’, die zijn ook lui. De veranderde opgave vraagt om echte ondernemers. Misschien wel mensen uit andere disciplines: een ICT-er of hotelmanager. Een ICT-er is gewend in netwerken te denken en werken. Iedere ICT-er begrijpt een stukje van het systeem, maar ze hebben elkaar nodig om het geheel te overzien en de grotere problemen op te lossen. En een hotelmanager is gewend zijn zaak iedere dag weer met kleine aanpassingen sfeervol en aantrekkelijk te maken voor zijn gasten. Met kleine aanpassingen verbetert hij zijn product. ”

En architecten? Rudy vervolgt. “Architecten van nu zitten in een shock. Want het maakbaarheidsgeloof is failliet. Een Delftenaar (TU Delft) kijkt naar de wereld met de bedoeling deze te veranderen. Terwijl je de wereld eerst moet begrijpen. Een wereld die ophoudt met groeien, moet je veel meer kennen.”

En planologen? Ook planologen krijgen nog altijd te leren dat de wereld maakbaar is. Terwijl dit toch echt niet meer het geval is. “De nieuwe uitgangspunten worden: maakbare samenleving bestaat niet, de gemeenschap bepaalt en minder regels. Helaas veranderen de studies (nog) niet mee.”

Dat het fundamenteel anders moet beschouwt Rudy Stroink als een gegeven. Het nieuwe ontwikkelen is een kwestie van het begrijpen van de stad en er dan iets aan toevoegen. “Sommigen zeggen de laatste tijd juist steeds meer: ‘het wordt weer zoals het was’. Dat is niet goed. Denk maar gewoon ‘het wordt nooit meer zoals het was’.”

De  800 speeltuinen, die Nederland rijk is, trekken jaarlijks zo’n 11,5 miljoen bezoekers. Speeltuinen dragen bij aan de leefbaarheid van de buurt, de gezondheid van bewoners en aan de sociale samenhang. Kortom een gat in de markt voor gemeenten. In kinderrijke Vinexwijken zijn speeltuinen op één hand te tellen. Gangbaar daar zijn speelvoorzieningen per blok, meestal bestaand uit een wipkip in combinatie met een klimrek. Waarom? Omdat het vlakbij huis is, en dat is gemakkelijk voor de ouders. Speeltuinen lijken in de optiek van projectontwikkelaars en gemeenten iets van vroeger tijden. Vinexwijkbewoners zien dit zelf echter anders.

Enkele jaren terug kaartte Toine Heijmans, inwoner van de Amsterdamse Vinex-wijk IJburg en auteur van La Vie Vinex, de sfeer van de wijk en het gemis van een speeltuin reeds aan. In de blog van de Volkskrant stelt hij: Mijn wijk is meer dan een toevallige plek om te wonen, meer dan een vluchtplaats voor jonge gezinnen die ruimte nodig hebben. Er is leven hier. Ook de Vinex kan geborgen zijn, vertrouwd, warm, mooi en dichtbij – al (…)  geeft de strakke architectuur er geen aanleiding toe.” Er is “te weinig groen, te weinig scholen, en te veel steen”. Zijn kinderen kunnen makkelijk bij hun vriendjes aanbellen om te gaan spelen, maar zij missen een echte speelplaats.

Bewoners nemen heft in eigen handen
Bewoners van de Amsterdamse Vinex-wijk IJburg hebben ruim een jaar geleden eerste stappen ondernomen om een speeltuin op te zetten in hun wijk. Bewoner Marc Jacobs is één van de initiatiefnemers. Op mooie dagen staan er files voor de wipkip op IJburg, aldus Jacobs. Ouders zien er hun kinderen echter graag spelen op een veilige plek, niet omringd door geparkeerde auto’s, maar met een hek, niet van beton, maar enigszins valvriendelijk. Daarbij ook rekening houdend met verschillende leeftijden. Een centraal theehuis kan wellicht leeftijden scheiden, en de ouders juist bij elkaar brengen om zo ontspannen tijd in de speeltuin door te brengen.

Het stadsdeel staat op zich welwillend tegenover de plannen, maar voor hen zijn de kosten die het project met zich meebrengt een heikel punt. Het punt waar het nu om draait is de locatie, de grond. Grond = geld als die grond bebouwd/geëxploiteerd kan worden. De grond is nu bestemd voor bebouwing; een speeltuin brengt niet direct geld in het laatje. Ondertussen sleept het proces in IJburg zich nu ruim anderhalf jaar voort. “Wij zijn er klaar voor. Als we een plek hebben en vergunning dan timmeren we zelf wel wat,” benadrukt Jacobs.

Speeltuinen zorgen voor sociale samenhang in de wijk
Sociale samenhang is een issue in onze huidige samenleving. Wat zou er nou beter zijn voor de nieuwe wijken als wijkbewoners (jonge ouders) samen in de vorm van een speeltuinvereniging aan de slag gaan en inderdaad een nieuwe speeltuin realiseren en vervolgens samen beheren?

Echter, “het idee dat de aanwezigheid van specifieke jeugdvoorzieningen de aantrekkelijkheid van een woonplaats vergroten houdt weinig gemeenten bezig”, zo leert een rondgang langs gemeenten. De aanleg van voorzieningen (winkels, speelplekken, maar ook openbaar vervoer stops) start(te) in Vinex-wijken vaak pas nadat de inwoners er al lang en breed woonden. Speelvoorzieningen alsook groenvoorzieningen behoren daarbij tot een categorie elementen in een wijk die in de praktijk al snel ingewisseld wordt voor andere aspecten.

Gemeenten missen prachtkansen
Het burgerinitiatief dat in 2009 in de Vinexwijk IJburg startte, illustreert de afhankelijkheid van bewoners van de gemeente. Menig initiatief strandt door de logheid van de gemeente. Het NUSO steunt de initiatiefnemer in hun lobby. Rolf Oosterbaan, directeur van het NUSO, de landelijke organisatie voor speeltuinwerk en jeugdrecreatie, verwoordt het als volgt: “Het is lastig door de regelgeving heen te breken. Idealiter stimuleert de gemeente initiatieven van bewoners om de wijk samen leefbaar te maken,om daarmee ruimte voor kinderen en jongeren te scheppen en samenwerking tussen ouders te creëren. Nu is het een gedoe om iets te ondernemen. Iedereen wacht op iedereen en zo worden prachtkansen voor speelruimte en zelfwerkzame ouders/buurtbewoners gemist.”

Vier jaar gelden is tevergeefs geprobeerd in de wet vast te laten leggen dat gemeenten minimaal 3 procent van de buitenruimte als speelruimte moeten inrichten. Een norm ontwikkeld door NUSO en Jantje Beton. Dat initiatief heeft het niet gehaald. Wel heeft het (voormalige) Ministerie van VROM de 3 procent-norm in 2006 als richtlijn in een beleidsbrief aanbevolen aan alle gemeenten. Gemeentes zijn op de hoogte van de norm, maar slechts enkelen geven er gehoor aan. Veelal geraakt de speelplek in onderhandelingen een ondergeschoven kindje en worden opties die direct geld opleveren (lees appartementen met parkeergelegenheid) geïmplementeerd.

Gemeenten, benut het gat in de markt!
Het gemeentelijk speelruimtebeleid en de wensen van de bevolking in Vinex-wijken lopen duidelijk uiteen. De wipkip op de straathoek voldoet niet, bewoners vallen daarom terug op hun oude wijk  in de binnenstad. De fysieke implementatie is lastig; de sociale functie van de speeltuin(vereniging) wordt over het hoofd gezien. Hier ligt een gat in de markt voor de gemeente. Maar vooralsnog lijken financiële perikelen op korte termijn en tekentafel taferelen het te winnen.

Al deze pleidooien vallen op rotsige bodem. Het regeerakkoord decentraliseert ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling verder naar provincies, gemeenten en marktpartijen. Dat is een bevestiging en versterking van het beleid dat minister Sybilla Dekker in 2003 heeft ingezet. Ik denk dat het een goede, realistische lijn is. Het topdown, maakbare wederopbouwdenken sluit niet aan bij de actuele opgaven. In het ruimtelijk domein heeft het verleden daarbij uitgewezen dat rijksbeleid alleen succesvol is als het gepaard gaat met een uitgekiende uitvoeringsstrategie en adequate budgetten. De rest bestaat uit papieren tijgers en bureaucratie, die lokale partijen eerder gemakzuchtig maakt dan activeert.

Hoe pakt dit nu in de praktijk uit? Laten wij de kantorenleegstand nemen. Minister Melanie Schultz heeft acuut de rol van de rijksoverheid in het Actieprogramma Kantorenleegstand – dat in februari in definitieve vorm verschijnt – nog verder teruggebracht tot een faciliterende. Zoals wetsaanpassingen die het ombatterijen van kantoren naar andere functies vereenvoudigen. Provincies, (samenwerkende) gemeenten, marktpartijen en hun koepels (IVBN, NEPROM) krijgen de hoofdrol in de aanpak toebedeeld: saneringsprogramma oude voorraad; betere afstemming vraag op aanbod en bepaling voorwaarden en locaties waar nog wel nieuwbouw kan.

Ook voor de ruimtelijke planning en de stagnerende gebiedsontwikkeling zal de roep om stevige, algemene rijksregie (en geld) vergeefs zijn. De Praktijkleerstoel Gebiedsontwikkeling TU Delft is momenteel bezig met de samenstelling van een handreiking om gebiedsontwikkeling weer vlot trekken. Wij menen dat het vooral de partijen ‘te velde’ aan zet zijn. Meer zeggenschap voor eindgebruikers; ereherstel voor economisch gezonde grondexploitaties; minder, globalere en meer flexibele plannen; meer transparantie en vakmanschap bij marktpartijen; aangepaste samenwerkingsmodellen tussen publiek en privaat en duurzaamheid die niet louter fixeert op een nog scherpere energienorm.

Is er dan geen enkele taak voor de rijksoverheid weggelegd? Zeker wel. Ik noem drie items. Ten eerste: vereenvoudiging en versnelling van het omgevingsrecht. In de tweede plaats: een nieuwe impuls in de altijd durende strijd tegen de verkokering tussen infra, water, wonen en groen, zonder dat er weer nieuwe babbelboxen ontstaan. Het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) en de ‘regionale gebiedsagenda’s’ zijn hiervoor het voertuig. En – ten derde – het verspreiden van nieuwe kennis en kunde op het vakgebied.

Wie nieuwsgierig is naar de visie van de Minister van Infrastructuur en Milieu moet 17 februari zeker komen naar het praktijkcongres ‘Gebiedsontwikkeling in een andere realiteit‘. Zij zal daar voor de eerste maal de inzet van de rijksoverheid op het terrein van gebiedsontwikkeling markeren.

—
Foto boven: stationsomgeving Arnhem (door Pim Geerts, Beeldopbouw)

Onheilsboodschap
Wat is er nu waar van de onheilsboodschap die de Aedes, gesteund door het Waarborgfond Sociale Woningbouw (WSW en het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting (CFV), verspreid? Niet zoveel, laat Minister Donner (WWI) desgevraagd in een brief aan de Tweede Kamer weten. In corporatieland wordt Donner omschreven als de bovenmeester die Aedes als een smoesjes verzinnende puber in de hoek zet.

Wanneer twee meningen zo diametraal tegenover elkaar staan, is het goed om objectief naar de feiten te kijken. Ik ben het met één onderdeel van een eerdere boodschap van de Aedes-voorzitter in een persbericht van 21-10 wel eens. Namelijk dat het kabinet met het regeerakkoord de woningbezitter uit de wind houdt en dat er geen sprake is van een integrale aanpak van de woningmarkt.

Hoe kun je een particuliere instelling dwingen om zijn eigendommen te vervreemden?

En de Eerste Kamer nam onlangs de Motie De Boer aan waarin het kabinet wordt gedwongen om vóór eind 2011 te komen met een herziene visie op de woningmarkt. Terecht naar mijn mening, want het achterwege laten van een concrete uitspraak over zoiets als de hypotheekrenteaftrek maakt potentiële woningkopers kopschuw.

Onder druk
Maar wordt alleen de huursector aangepakt? Dat is ook niet helemaal waar, want in het regeerakkoord gaat het ook om meer ruimte voor verschillende woonvormen, specifiek beleid voor woningbouw, maatwerk, kleinschalige bouwlocaties in krimpregio’s. Dat moet echter nog wel worden uitgewerkt in voorstellen.

Wat wel concreet in het regeerakkoord staat is dat de Vogelaarheffing wordt afgeschaft – maar die heffing vindt de rechter sowieso al onrechtmatig – waar tegenover staat dat corporaties te maken zullen krijgen met een heffing van € 760 miljoen om de huurtoeslag te kunnen blijven financieren. Daarnaast implementeert het kabinet de Europese Richtlijn waarin is voorgeschreven dat 90% van de sociale huurwoningen toegewezen moet worden aan huurders met een maximaal inkomen van € 33.000.

Donner geeft in zijn brief aan de Tweede Kamer toe dat het voor corporaties in financieel opzicht niet makkelijk zal zijn de komende jaren. Hij constateert dat het eigen vermogen nog steeds aanzienlijk is, maar dat de kasstromen in de knel komen. Hieraan kunnen corporaties, volgens Donner, nog veel verbeteren. Het eigen vermogen van de corporaties zit natuurlijk voornamelijk vast in het woningbezit en overig (commercieel) vastgoed. Oplossing van het kasstroomprobleem ligt dan ook in de verkoop van woningen aan de huurders. Donner stelt dat hij daarin (over 2009) geen afname constateert. Het kabinet is van plan, als dat juridisch al kan, om huurders een ‘right to buy’ toe te kennen.

Faillissement
Dat ‘right to buy’ lijkt mij niet realiseerbaar met wetgeving. Hoe kun je namelijk een particuliere instelling dwingen om zijn eigendommen te vervreemden? En blijft de vraag naar koopwoningen wel op peil zolang er onzekerheid bestaat over (de afbouw van) de hypotheekrenteaftrek?

Maar wat mij nog veel erger lijkt, is het figuurlijke faillissement van de sociale woningbouw. Corporaties realiseren steeds meer vastgoed om daarmee de sociale woningbouw te kunnen financieren. De vraag op de markt naar nieuwbouw, of het nu woningen of commercieel vastgoed betreft, is uitgevallen. Daardoor staan de mogelijkheden voor sociale woningbouw ook sterk onder druk.

Volgens mij werkt het niet om tegen de sector te zeggen ’los uw eigen problemen maar op’. Nee, dat vergt inderdaad een herziene visie op de woningmarkt met de bijbehorende maatregelen. Maar voor de formulering van een visie, laat staan het treffen van maatregelen, is eind 2011 naar mijn idee veel te ver weg.

We zullen zien of de corporatiesector tot die tijd het hoofd boven water kan blijven houden. Is het misschien toch tijd voor een nationaal woonakkoord? Ook daarvan zegt de regering helaas dat de marktpartijen dat zelf maar moet uitzoeken. Dat lijkt op een politiek faillissement, waar ook de sector en de hele woningmarkt onder zal lijden. Ik heb echter nog hoop dat de marktpartijen het aandurven om zelf met een oplossing te komen. Den Haag is scheutig met de markt de les te lezen, maar oplossingen, daar moeten we kennelijk helaas nog wel een tijd op wachten.

Van de kavelfabriek …
Rond de eeuwwisseling draaide gemeentelijke kavelfabrieken overuren. Kavels gelegen in buitenstedelijke ringlocaties werden eindeloos klaargestoomd om vervolgens te worden verkocht aan private partijen. Kavels werden vol geplant met mono functionele kantorenmassa’s en uitgestrekte parkeervelden. In 2008 slaat de crisis toe en schiet de leegstand omhoog tot een ongekend niveau van ruim 6.000.000 vierkante meter [1].

In 2010 wordt het “vervangingsbeleid” in leven geroepen die de huidige leegstandsproblemen op de kantorenmarkt zal moeten aanpakken. In het vervangingsbeleid zullen de provincies regie voeren over de regionale kantorenmarkten. Hierdoor zullen in het vervolg de gemeenten niet meer geheel onafhankelijk hun eigen vastgoedbeleid kunnen voeren. Verder stuurt het op strengere gemeentelijke voorwaarden op gronduitgifte, focus op het voorraadbeleid en flexibelere regelingen in zowel fiscaal als financieel opzicht moeten er voor zorgen dat het probleem van leegstand zal worden opgelost [2]. Het vervangingsbeleid, ingepast in het huidige systeem, lijkt het ideale plan voor het probleem van gisteren. Echter het nieuwe beleid houdt geen directe rekening met de maatschappelijke veranderingen en geeft daarmee geen antwoord op de vraag van morgen.

Door opkomst van sociale media en andere digitale communicatie platforms kan vanuit iedere plek op de wereld met elkaar worden gecommuniceerd. Dit biedt de mogelijkheid om verder te emanciperen en zelfs uit de kantoren te treden. Deze nieuwe werkcondities vinden hun eerste vertaling in het werkconcept ‘Het Nieuwe Werken’. In dit werkconcept vindt een transformatie plaats van een mono- naar een mixcultuur. Op ruimtelijk niveau vertaalt dit zich echter enkel tot het toevoegen van externe functies aan de bestaande werkomgeving zoals restaurant, café, fitnessfaciliteiten, rust en stilte plekken.

… naar het kantoor binnenste buiten
“Het Nieuwe Werken” is echter niet het einde van een ontwikkeling, maar is het begin. De nieuwe werkcondities stoppen niet bij de enveloppe van het gebouw, maar treden juist ook buiten [3]. Vraagt de eerder geschetste verandering om een radicalere breuk: ‘de werkomgeving moet naar buiten’. De sociaal-maatschappelijke verandering laat zien dat we al weg zijn uit de monocultuur van de kantoorflats. Het nieuwe werken laat de eerste stap zien door de wanden tussen de afdelingen weg te halen. Maar de nieuwe condities van het werken vragen om meer, eigenlijk moeten de wanden, tussen de bedrijven weg: het “kantoor binnenste buiten”.

Waar jarenlang de focus lag op het maken van meters en het verbeteren van de interne kwaliteiten van de gebouwen is de vraag van de gebruikers duidelijk: ‘een hoge kwaliteit en goede programmering van de publieke ruimte als onderdeel van hun toekomstige werkplek’.

Waar sociale media barrières proberen te doorbreken om nieuwe interacties aan te gaan tussen bedrijven, biedt de fysieke omgeving geen antwoord op deze sociaal-economische tendensen

Van verbindingsdomein naar ontmoetingsdomein
Hierbij stuiten we tevens op de kern van het probleem binnen het huidige kantooraanbod. Waar sociale media digitaal ontmoetingsdomeinen creëren en daarmee sociale barrières proberen te doorbreken om nieuwe interacties aan te gaan tussen bedrijven, biedt de fysieke omgeving geen antwoord op deze sociaaleconomische tendensen. Huidige locaties zijn gepositioneerd als zichtlocaties langs snelwegen en goed verbonden met de infrastructurele netwerken, maar vertonen gebreken voor het bieden van een mogelijkheid tot ontmoetingen en interacties. De sociale leegte van de uitgestrekte parkeerplaatsen en wegenstructuren zonder goede voorzieningen voor fietsers en voetgangers is tekenend voor deze gebieden. We zien bedrijven terugverplaatsen van hun ringlocatie naar de meer binnenstedelijke locaties, zoals de vestigingen van het NRC en de AD [6]. Beide willen zich vestigen in de binnenstad van Den Haag. Het probleem op de kantorenmarkt staat niet op zichzelf en zal in samenhang bekeken moeten worden. Wonen, Werken en Recreëren zijn geen losstaande concepten die ieder hun eigen aanpak en terrein nodig hebben. Een goede samenhang en interactie is vereist om te kunnen voldoen aan de sociale ruimtes van morgen. In feite is dit een failliet van CIAM en de monofunctionaliteit.

Nieuwe aanpak door overheid
Het nieuwe werken verplaatst zich van kantoorgebouwen naar de openbare ruimte en daarmee is er behoefte aan een nieuwe rol van de overheid. Ten eerste zal het nieuwe werken zich op een andere locatie gaan afspelen. Hiermee komen niet alleen kantoorgebouwen leeg te staan, maar ook de ruimte daaromheen wordt obsoleet. Het werken zal zich immers verplaatsen naar woongebieden, stedelijke omgevingen, plekken waar de mogelijkheid wordt geboden dat mensen elkaar sociaal kunnen ontmoeten. De kantoorwijken zullen hierdoor worden ontvolkt. Het probleem is daarmee groter dan het gebouw alleen. De overheid zal die locaties zelf moeten gaan herbestemmen, om ze ‘leefbaar’ te houden of juist leefbaar moeten maken.

Ten tweede zorgt het nieuwe werken ervoor dat de werkomgeving zich verplaatst uit de kantoorgebouwen, naar de openbare ruimte. Dit vraagt om een herwaardering van de publieke ruimte. Vanuit de grondpolitiek zal er gezocht moeten worden naar een meer creatieve mix. Wonen-werken-fabriceren-recreëren moeten weer met elkaar verbonden worden. Een continue landschap van activiteiten en programma’s. De nieuwe stedelijke condities hebben ruimte nodig voor ontplooiing en activiteit. De sterk vercommercialiseerde samenleving heeft plekken nodig waar verschillende disciplines weer samenkomen en tot nieuwe innovaties kunnen leiden. Een transitie zal moeten worden gemaakt van een verbindingsdomein naar een ontmoetingsdomein. Om deze transitie mogelijk te maken zullen in de publieke ruimtes faciliteiten moeten worden geïntegreerd, zoals bijvoorbeeld: werk – en overleg plekken, oplaadpunten, stopcontacten en draadloos netwerkpunten voor telewerken.

Ten derde zal de overheid moeten inspelen op de gevolgen van het nieuwe werken op de bestaande kantorenvoorraad. Door de opkomst van dit nieuwe werkconcept zal de vraag naar kantoren afnemen; dit wordt bevestigd door S. Steenhoven voorzitter van dagelijks bestuur van DTZ [7]. Hiermee kan als eerste worden geconstateerd dat de leegstand van 6.300.000 m2 in de toekomst niet meer geheel zal worden gevuld. De overheid zal de leegstaande gebouwen moeten herbestemmen om functie transformatie te stimuleren. Hiermee kan de leegstaande voorraad worden teruggedrongen.

Tot slot, om te kunnen voldoen aan de steeds veranderende eisen in de werkomgeving zal een flexibel beleidssysteem nodig zijn dat het mogelijk maakt om te sturen op programmatische eisen. Deze zijn nodig om een innovatieve en dynamische werkomgeving te creëren tot een gezonde stedelijke conditie. Er zal een ontkoppeling nodig zijn van het huidige functiescheidingsbeleid naar een meer dynamisch model, dat kan inspelen op de nieuwe marktwensen en de benodigde steeds veranderende stedelijke condities.

Concluderend, het huidige vervangingsbeleid tracht de problematiek op te lossen met een vervangingsbeleid ingepast in het huidige systeem. Hiermee wordt er onvoldoende aangesloten op de maatschappelijke veranderingen in de werkcultuur. Herbestemming van de bestaande leegstaande voorraad en een nieuwe herdefiniëring van de stedelijke condities voor het publiek domein zullen nodig zijn. Hiermee kan worden ingespeeld op de vraag van morgen en daarmee zal men eerder toe in staat zijn om de leegstandsproblemen op de kantorenmarkt op te lossen.

—

Met dit kritische betoog over het kantorenbeleid wonnen Robbert Arkenbout en Milan Bergh de 1e scriptieprij van Hét Vastgoedsymposium 2010.

Bronnen:
1. Zuidema, Matthieu, ‘Kantorenleegstand – probleemanalyse en oplossingsrichtingen’, juni 2010, VROM
2. IVBN, ‘Doorgaan of duurzaam?’, uitgave mei 2010
3. Seminar Deloitte: ‘Huisvesten of thuisvesten’, 5 november 2010, Rotterdam Maastoren.
4. On office, Carusostjohn.com, http://www.carusostjohn.com/media/artscouncil/history/taylorist/index.html (2-10-2010)
5. Voordt, D.J.M. van der, ‘Costs and benefits of innovative workplace design’, (2003), Delft: Center for people and Buildings.
6. Redacteuren NRC, ‘NRC wil naar Den Haag verhuizen’, 3 November 2010, NRC Handelsblad
7. Vastgoedmarkt, ‘Kantorenmarkt overeind ondanks Nieuwe Werken’, 10 november 2010

De crisis, kunt u het woord nog horen?  Tweeënhalf jaar na de val van de Lehman Brothers regeert de crisis nog steeds in de RO wereld. De eerste reactie op de crisis was: stilzitten en wachten tot het over gaat. Inmiddels is het besef doorgedrongen dat het niet meer zal worden als voor de crisis. We willen wel verder maar weten niet hoe dat nu moet, ruimtelijke ordening na de crisis.

In het NRC van 5 november stelt Peter van Rooy dat het afblazen van het Wieringerrandmeer later een keerpunt in de ruimtelijke ordening zal blijken. Fred Schoorl twittert in reactie daarop dat hij het oneens is met Van Rooy en dat we dat keerpunt al eerder hebben hebben bereikt. Het maakt niet eens zo veel uit of wanneer we exact een keerpunt hebben bereikt. Maar stel dát we een keerpunt in de ruimtelijke ordening hebben bereikt, welke kant moeten we dan nu op? Die zoektocht is moeizaam.

Misschien staren we bij deze zoektocht wel te veel naar onze eigen navel. Tijdens de afgelopen maanden kwamen ruimtelijke ordenaars regelmatig in groten getalen bij elkaar om die nieuwe weg te duiden. Op 13 oktober was op INADEC de centrale vraag hoe we van woorden naar daden komen in een nieuwe markt met nieuwe middelen. Tijdens dit internationale gebeidsontwikkelingscongres sprak topambtenaar Chris Kuijpers van het kersverse ministerie van I&M dat ‘pappen en nathouden geen perspectief meer beidt voor herstel’. Organisator Jan-Willem Wesselink schrijft in het verslag van het congres dat ‘de waarom-vraag gelukkig weer volop werd gesteld.’ Herbezinning is wel goed, maar antwoorden en alternatieven komen tijdens de dag niet echt uit de verf. ‘Waarom-vragen horen bij de crisis’ volgens Wesselink, maar zonder antwoorden komen we geen helaas stap vooruit.

Een dag later stond het BNSP-congres in het teken van Stedebouw Na de Crises. Kernwoorden waren ontplanning en veranderkunde. Ook hier hoorde je vaak: het moet anders. Maar hoe dan?  Een maand later stond tijdens de Nirov Dag van de Ruimte de zoektocht naar Nieuwe Idealen centraal. Ook hier weer de vraag: hoe verder? Geurt van Randeraat kwam een heel eind met zijn inspirerende verhaal, en kwam zelfs met een concreet voorbeeld van de nieuwe manier van ruimtelijke plannenmakerij: De RDM-campus in Rotterdam. Maar is dat de icoon die iedereen zal laten inzien dat het anders kan en moet?

Waar vinden we de goede voorbeeldprojecten? Natuurlijk is de lange looptijd van ruimtelijke projecten hier een bottle-neck. Alles wat we nu aan het bouwen zijn is minimaal 5-6 jaar geleden bedacht. En dat loopt nu allemaal vast omdat de wereld is veranderd. Of zoals Van Randeraat het stelt: ‘ze zijn gebaseerd op een oud paradigma’  We zijn nog onvoldoende in staat om onszelf weer vlot te trekken. Van Randeraat zegt ook dat ‘in tijden van verandering nieuwe ideeën nodig zijn om een nieuw gedeeld verlangen te creëren.’

Een oproep dus voor nieuwe ideeën. Maar expliciet geen oproep tot revolutie. Ook Friso de Zeeuw stelt in zijn column op www.gebiedsontwikkeling.nu dat de revolutie niet komt. ‘Geen revolutie, wel een gezonde, ontnuchterende wind,’ dat is wat we volgens De Zeeuw nodig hebben.  Ik hou me vast aan de gedachte dat  overal dezelfde bouwstenen voorbij komen van de ruimtelijke ordening van de toekomst. Overal hoor je dezelfde termen voorbijkomen. De Zeeuw, Van Randeraat, maar bijvoorbeeld ook Hugo Primus sprak tijdens zijn bijdrage op de Dag van de Ruimte over flexibiliteit, kleinschaligheid, bottum up, zelforganisatie, organische ontwikkeling en tijdelijkheid. Stuk voor stuk geen nieuwe begrippen, geen revolutionaire nieuwe aanpak maar voortbouwen op bestaande begrippen.  Zijn dit, vrij na Het Nieuwe Werken, de contouren van de Nieuwe Ruimtelijke Ordening?

Zoals hierboven al geconstateerd smachten we naar aansprekende en succesvolle voorbeeldprojecten die bovenstaande elementen verenigen en zo kunnen dienen als iconen voor de Nieuwe Ruimtelijke Ordening. Wellicht kunnen we die hier op RUIMTEVOLK verzamelen. De levendige discussie over slow urbanism in ZaanIJ kan de eerste in de rij zijn. Ik kan echter niet een-twee-drie een rijtje opnoemen, maar geheel passend in het tijdsbeeld is dat ook niet zo erg. Op twitter vang je dan de vraag in 140 tekens en gebruik je de populaire hashtag #durftevragen. Dus; @jhlhniemans; wie helpt bij de zoektocht naar de iconen vd nieuwe ruimtelijke ordening? #durftevragen

—

Foto boven: Pim Geerts (www.beeldopbouw.com)

Ter gelegenheid van de uitreiking van de Dutch Design Awards op 23 oktober jl. verscheen de tweede editie van het Dutch Design Jaarboek. Hierin brengt de redactie onder leiding van Timo de Rijk ruim vijftig van de beste ontwerpen onder de aandacht. In het boek staat bijvoorbeeld een atlas van de Hollandse Waterlinie in fluorescerende kleuren van de hand van Joost Grootens, winnaar van de Rotterdam Design Prijs. Maar ook de nieuwe winkel van het van Gogh Museum, recyclebare geluidsschermen van geperforeerd aluminium, een zwarte ophaalbrug, de nieuwe Moof fiets, een wegwerpservies uit geperste Indiase bladeren, een analoge digitale klok als I-phone applicatie en het digitaal kalligrafische lettertype Liza waarbij de inkt lijkt op te drogen alsof het geschreven is met een kroontjespen.

Dutch Design jaarboek, vormgegeven door Studio Dumbar.

Maar zeggen deze ontwerpen iets over de staat van het Nederlandse design? En is Dutch design überhaupt nog als zodanig herkenbaar? Dat verschilt per genre, want Dutch design het is een verzamelbegrip. Ruimtelijke vormgeving, mode, grafisch ontwerp en productontwerp komen allemaal voor in het boek. In de inleidende pagina’s wordt al aangegeven dat het meeste design, ook dat van een Nederlandse designer voor een Nederlandse opdrachtgever, allang niet meer in eigen land wordt geproduceerd en vervaardig. Het daaruit volgende gebrek aan werkplaatsen en fabrieken, waar je nog zou kunnen ervaren hoe het eigenlijk allemaal gemaakt wordt, is vreemd genoeg juist wat het Nederlands design bevrijdt en op een hoger plan brengt.

Het boek bevat ook drie essays van designcritici: Glenn Adamson, Aaron Betsky en Rick Poynor belichten elk hun vertrouwde vakgebied binnen de Nederlandse designwereld

Aaron Betsky lanceert in zijn essay de term ‘theatraal modernisme‘. De Nederlandse voorliefde voor dat modernisme, zoals dat meestal tot uiting komt in witte vlakken en geabstraheerde vormen, zit volgens hem diep. Geen classicisme, geen uitbundige decoratie maar in zijn woorden de ‘instabiliteit van de vorm en de onzekerheid van materialiteit‘. Maar in een tijd van voortdurende verandering en vervluchtiging kan dat modernisme geen stevig kader meer zijn. Het wordt ofwel een neutrale achtergrond, of het krijgt een nieuw zelfbewustzijn, zoals bij de in het jaarboek getoonde ontwerpen wel te zien is. Het is geen toeval dat het vaak podia zijn die in het boek figureren, zoals de Why Factory, een grote feloranje tribune met werkruimtes onderin de nieuwe bouwkundefaculteit in Delft, en een verbindingstrap van Next Architects in Bejjng; zelfstandige, theatrale elementen in een omgeving vol verandering.

Rick Poynor’s essay gaat over het Nederlands grafisch ontwerp, dat in zijn ogen veel onderscheidend vermogen heeft verloren ten opzichte van eind jaren ‘80, toen het nog duidelijk herkenbaar was door zijn oorsprong in de Nederlandse modernistische traditie. Weliswaar met uitzondering van de grafische bureaus Metahaven en Experimental Jetset. Naast de toenemende standaard die de internationale reclamewereld de ontwerper meegeeft is het de taakopvatting om ‘visual branding’ te bedrijven, grafische middelen toe te passen om merken neer te zetten, wat de grafische ontwerpbureaus onderscheidt van de grafische ontwerpstudio’s. Bij die laatste, kleinere groep is nog iets terug te vinden van een sterke grafische ontwerphouding die een autonome herkenbare kracht heeft en niet alleen middel als doel is geworden.

Het essay van Glenn Adamson tenslotte gaat over de houding van de ontwerper tegenover de notie van ambachtelijkheid, craftmanship; het dilemma dat ook producten met een ambachtelijk uiterlijk tegenwoordig industrieel zijn vervaardigd. Die handwerkkwaliteit is meer een hulpmiddel om de wereld om ons heen te kunnen ordenen dan een productiemiddel. Het gaat om de associatie met handwerk meer dan om iets anders. Meubels als de Do Hit van Marijn van der Poll uit 2000, een stoel die je zelf moest creëren door met een hamer een holte te slaan in een hol blok aluminium, vervaagden de grens tussen design en wat de consument zelf kan maken, bekend als de DIY movement. Volgens Adamson neemt het Nederlands design een volwassen houding aan ten opzichte van het ambacht, door de look en feel ervan binnen de industriële productie te brengen, en het als zodanig niet eerlijker te laten lijken dan het feitelijk is.

Paper Table door Scholten & Baijings.

Het boek versterkt het gevoel dat ik heb bij Dutch design: dat er altijd een conceptueel tintje aan zit, wat het herkenbaar maakt. Een Nederlands ontwerp herken je aan het grapje, het mentale spel dat gespeeld wordt, zoals bij de lampenkap met het grasmotief aan de binnenzijde, en bij Happy Street, onze bijdrage aan de expo in Sjanghai. Dat maakt het heel anders dan bijvoorbeeld Deens design, waar de relatie met handwerk en traditie nog intact lijkt te zijn en het ontwerp voor zichzelf spreekt. Nederlands design is zo meer het resultaat van een denkproces dan van een ontwerpproces. Dat plaatst het volgens de auteurs van het Dutch Design Jaarboek in the frontrow van de internationale ontwikkeling.

Museum Boijmans van Beuningen heeft momenteel de overzichtstentoonstelling ‘Misfits’ van Hella Jongerius, een van Nederlands bekendste designers. Met haar werk, dat grofweg bestaat uit een verzameling van oude kleurpigmenten, gemêleerde stoffen en schijnbaar onperfect geproduceerde keramiek, probeert zij een verloren kwaliteit terug te halen van voor de industriële productie, die nauw samenhangt met ambachtelijkheid, waar de mensen weer naar verlangen. Of in haar eigen woorden: “Wij zijn toe aan imperfectie.”

—

Foto boven: Happy Street, Shanghai door John Körmeling

Alle afbeeldingen zijn geplaatst met toestemming van de uitgever.

Lenny Vulperhorst hield eind 2009 op de Amsterdam School of Real Estate een lezing onder de titel ‘Blindeman of coproducent‘. Het komende decennium moet volgens Vulperhorst benut worden om van de bouw- en vastgoedsector een zelfstandige bedrijfstak te maken, die niet langer stuurt op krediet, maar inventief consumenten en gebruikers opzoekt en creatief samenwerkt in coproducties en allianties. Daarbij komt het aan op versimpeling en zoeken naar een schaalniveau dat de anonimiteit tussen klant en producent opheft. De klant moet weer centraal staan, keuzevrijheid hebben en betrokken worden bij het proces (slow development).

In een seminar voor de Rotterdamse opleiding ‘Master of City Development (MCD)’ brak socioloog Saskia Sassen onlangs een lans voor bouwen waarbij lokale producenten gespecialiseerde kennis, ervaring en ‘craftsmanship’ nodig hebben. Belangrijke thema’s daarbij zijn: voedsel (Urban Farming), energie (nieuwe collectieven van lokale energieproducenten), creativiteit, authenticiteit (industrieel erfgoed) en identiteit (openbare ruimte).

De uitdaging voor de overheid is niet het ontwerpen van nieuwe stedelijkheid, maar het kanaliseren, begeleiden en stimuleren van de stedelijkheid

Maar dit levert nog geen pasklare oplossingen op. Bovendien, nieuw is het ook niet, aldus Sassen: “Door hun lange tradities en pluriformiteit, waarin de stedelijke elite een constante machtstrijd voert met de ondernemende sociale onderlaag van een stad, kunnen hedendaagse steden het best getypeerd worden als plekken die altijd ‘incompleet’ zijn. Daar waar die machtstrijd aanwezig is, laten steden een enorm uithoudingsvermogen zien. Dit zijn de steden die zichzelf opnieuw hebben uitgevonden”

In Nederland zijn al langer bewegingen tegen de gangbare doctrines. Was het niet de kraakbeweging die begon met het kraken van huizen (en daarmee destijds cityvorming dwarsboomde) en die vervolgens steeds grotere gebouwen (pakhuizen langs het IJ, het NDSM-terrein) aan het ‘ontwikkelen’ was en nog steeds aan het ontwikkelen is?

Het M-Lab op de Noordelijke IJoevers (foto: Edwin van Eis)

Slow urbanism
Het gebied ZaanIJ loopt vanaf Westknollendam in het noorden van Zaanstad tot aan het Zeeburgereiland in Amsterdam (zie Stop de nieuwbouwwijken! en Soprano-landschap). Het gebied is een aantrekkelijke plek om te werken en wonen, iets dat steeds meer hand in hand gaat. Vele (creatieve) bedrijven zoals Vanilia, MTV, VNU, IDtv, Jumbo(spellen) hebben zich gevestigd in of nabij het industrieel erfgoed. Projecties spreken van ruimte voor mogelijk meer dan veertigduizend woningen en twintigduizend nieuwe arbeidsplaatsen in ZaanIJ de komende decennia. Authenticiteit en identiteit is zowel in de steden als de ommelanden voorhanden.

Hoe de ontwikkeling van het gebied verder gaat uitpakken, is niet duidelijk. Er is geen eindbeeld en geen (eind-)planning. Maar dat is niet erg wanneer sprake is van slow urbanism en open source gebiedsontwikkeling. Open source gebiedsontwikkeling is een (nog) alternatieve benadering bij complexe projecten op het gebied van ruimtelijke ordening, stedelijke ontwikkeling en infrastructuur. De inbreng van gebruikers (bewoners), experts en bedrijven zijn daarbij vanaf het begin medebepalend voor de planvorming, exploitatie en beheer. De aanpak is bedoeld om kwalitatieve doelen centraal te stellen en haalbaarder te maken.

Van essentieel belang is dat de ontwikkeling van ZaanIJ zich in feite al aan het voltrekken is, voordat het is begonnen. Het is een dynamisch gebied dat zich altijd ontwikkeld heeft. Hier wordt niet bedacht hoe een gebied zich zal ontwikkelen en op een bepaald moment is (uit)ontwikkeld. Hier is een ontwikkeling gaande die door de betrokken overheden ‘slechts’ ondersteund, gestimuleerd dan wel afgeremd wordt. En die dus nooit af of compleet zal zijn.

Ruimtelijke experimenten
De uitdaging voor de overheid is niet het ontwerpen van nieuwe stedelijkheid, maar het kanaliseren, begeleiden en stimuleren van de stedelijkheid die vanuit Amsterdam en Zaandam ruimte zoekt. Geen grootschalige investeringen maar wel ‘slimme’ bijdragen om de transformatie en de ontwikkeling van het gebied te ondersteunen. Voor de betrokken overheden is het zaak oplossingen te bedenken hoe ze moet omgaan met milieubeperkingen, invulling kan geven aan duurzaamheid, en een evenwicht kan zoeken tussen havenactiviteiten en stedelijke ontwikkeling.

De potentie van ZaanIJ wordt niet alleen door journalisten erkend. Een aantal lokale jonge ondernemers, schrijvers, ontwerpers, (landschaps-)architecten, en een paar vooruitstrevende ambtenaren hebben onder de naam ‘Ondertussen’ het initiatief genomen om tijdelijk ruimtelijke experimenten te starten in het gebied. Inspiratie hebben de initiatiefnemers gehaald uit onder andere Berlijn. Er ligt bijvoorbeeld een voorstel om een schiereiland in de Zaan tijdelijk in te richten.

Gebiedsontwikkeling nieuwe stijl is zo vooral een kwestie van doen en stap voor stap uitproberen (learning by doing). In ZaanIJ ‘gist’ het. Hopelijk gaat het op nog meer plekken in Nederland gisten.

—

Het stuk is geschreven op persoonlijke titel.

Foto boven: voormalige stoommeelfabriek (thans containerterminal) “De Vrede”  gebouwd in 1918 in de Zaanse Achtersluispolder (foto: Theo Baart)

Het duurde een tijdje voordat iedereen doorhad wat er aan de hand was. Terwijl er blijmoedig gekeuveld werd over het opknappen van de openbare ruimte, een likje verf voor de gettobunkers van La Forestière en een gezellige buurtbarbecue, rukten de agressieve jongelingen vanuit alle richtingen op. De dames en heren lieten hun fotocamera’s luidruchtig klikken, er werd getracht contact te leggen met de plaatselijke bevolking. Maar die zat daar helemaal niet op te wachten. Er werd geschreeuwd en dreigend met auto’s geslipt. En toen was daar het eerste blauwe busje. Schuifdeur ging open. Vier zenuwachtige uniformen, vinger aan de trekker van indrukwekkende automatische vuurwapens. Of we toeristen waren.

La Grande Borne (foto: Google Earth)

Vier dagen banlieu, daar wordt je niet vrolijk van. Met dertig volkshuisvesters als reisgezelschap al helemaal niet. Lopend door La Grande Borne, ooit een door architectuurliefhebbers drukbezochte wijk vol meanderende complexen huurwoningen, bekroop me een overweldigend gevoel van claustrofobie. Zo gesloten kan een open stad zijn. You can check in any time you like, but you can never leave. Drie kwartier per auto van de Porte de Italie, geen fatsoenlijk openbaar vervoer en omgeven door autowegen. Zonder voorzieningen, zonder werkgelegenheid, zonder goede scholen. Een autovrije openbare ruimte waar het asfalt de sporen van brandende minicontainers draagt. De jeugdwerkloosheid bedraagt er 40%. Ieder pleintje heeft zijn eigen clubje gecapuchoneerd racaille.

Op de terugweg naar Nederland werd er geëvalueerd. Een stedenbouwkundige zag de problemen in La Grande Borne natuurlijk wel, maar de verhouding tussen gebouwen en open ruimte had haar toch als zeer geslaagd getroffen. Zeker een wijk met toekomst dus! Een andere deelnemer had met een multifocale bril naar het gebruik van straten gekeken. Bleek hartstikke divers te zijn. Konden we in Nederland eigenlijk wel een voorbeeld aan nemen. Toen ik als reactie verklaarde nauwelijks toekomst voor deze wijk te zien, dat de ligging, stedenbouw en architectuur, bevolkingsopbouw, voorzieningenniveau en ontsluiting allen zo beroerd waren, dat nog geen 100 buurtbarbecues vermogen iets ten goede te doen keren, werd de sfeer in de bus ijzig. Een onoplosbaar probleem? Dat bestaat voor volkshuisvesters niet! In hun drang naar het goede hebben ze in heel de wereld steden en stedelijkheid om zeep geholpen. Overal diezelfde doodse woonwijken vol huurflats en kapot en vervuild groen.

Succes met puinruimen, dames en heren! Ik heb in ieder geval geen oplossing.

—

Foto boven: La Grande Borne (foto: Errik Buursink)



Neem Amsterdam. Wethouder Maarten van Poelgeest lanceerde onlangs een structuurvisie voor de stad met torenhoge ambities. Bijvoorbeeld: toevoeging van 70.000 woningen in de periode tot 2040. Eigenlijk valt op de basiskoers van de structuurvisie niet veel aan te merken. De zwakte zit hem in de enorme kloof tussen doelstellingen en realiseringsstrategie. Gevraagd naar die realiseringstrategie spreekt Van Poelgeest over kleinschalige initiatieven van onderop en kondigt het einde van de oude planvorming aan. Natuurlijk komt er in de komende tijd meer ruimte voor organisch groeien en slow development, zeker in bestaand stedelijk gebied. Maar het is ten enen male onmogelijk om daar mee de ambitieuze doestelingen van de structuurvisie te halen. Klassieke planningsmethodieken die fast-development faciliteren, hebben wij keihard nodig. Wel zullen deelplannen en uitvoeringsfases kleinschaliger zijn dan we in de afgelopen periode gewend waren, met aangepaste samenwerkingsvormen tussen markt en overheid. De hoofdstedelijke bezinning op de planvoorraad (de bouwstop) is primair een gemeentelijke soloactie. Niettemin wil een aantal corporaties en marktpartijen plannen met een stevig risicoprofiel doorzetten. Dat is vooral gebaseerd op vertrouwen in de robuustheid van de Amsterdamse markt.

In de nieuwe tijd zal de gemeentelijke overheid meer samenwerking met haar private partners moeten zoeken en – waar het om programmering en planvorming gaat – meer moeten loslaten. Dat woord loslaten komt nu wel uit de mond van de Amsterdamse stadsbestuurders. Maar in de praktijk is het nog niet te merken. Een eerste testcase dient zich aan. Want dezer dagen bracht een club van externe deskundigen advies uit over de financiële huishouding van het Ontwikkelingsbedrijf. „Zet het op afstand van de politiek”, luidt een van de kernpunten. We zullen zien…

Wethouder Hamit Karakus ging onlangs met dertig corporaties en marktpartijen drie dagen de hei op (deze keer gesitueerd in Marseille).

Het Rotterdamse gemeentebestuur kiest voor een andere benadering. Wethouder Hamit Karakus ging onlangs met dertig corporaties en marktpartijen drie dagen de hei op (deze keer gesitueerd in Marseille). Hij maakt het loslaten concreet, want laat planvorming voor een groot deel over aan marktpartijen, brengt gemeentelijke plankosten terug en legt de nadruk op de marktvraag.  „Wij stellen de kaders vast en de marktpartijen komen zelf met plannen. Daarmee wordt het inkrimpende ambtenarenapparaat ontlast”, aldus Karakus.

Er tekent zich een opvallend cultuurverschil tussen nul-tien en nul-twintig af. Nul-tien gaat een open en intensieve dialoog aan en stelt zich kwetsbaar op. Zo daagt men corporaties en marktpartijen uit. Die moeten zich van hun kant wel bloot geven en met concrete voorstellen komen. Ontsnappen kan niet meer. Voor een deel is het verschil te verklaren uit het feit dat Rotterdam in een lastiger economische en financiële positie verkeert. Om de stedelijke dynamiek te verzilveren, is samenwerking met investerende partners onontkoombaar.

Andere steden bewegen zich tussen deze twee polen. Den Haag, bijvoorbeeld, heeft de voorselectie van plannen solistisch gemaakt. Verbaal gaat wethouder Marnix Norder de Rotterdamse kant op. Norder: „Bouwplannen die passen binnen de structuurvisie en de masterplannen van Den Haag kunnen voortaan met geringe ambtelijke bemoeienis worden uitgevoerd. Het afschaffen van de strenge plantoetsing moet ertoe leiden dat veel bestaande plannen gewoon worden uitgevoerd”. Het ambtelijk apparaat heeft deze woorden nog niet verinnerlijkt. Utrecht, om een ander voorbeeld te noemen, zoekt nog naar een goede aanpak en oriënteert zich bij de andere grote steden.

Nog even terug naar Rotterdam in het centrum van Zuid (“Hart van Zuid”) test men de omkering van het planproces op grootschalige basis. Investeringsplannen van daar gevestigde bedrijven en instellingen tracht men te combineren met ideeën van ontwikkelden marktpartijen en corporaties. Als dat tot een samenhangende, vastomlijnde en uitvoerbare combinatie van projecten leidt, gaat de gemeente het voorzien van een planologische regeling. Je zou het coalition-led development kunnen noemen. En stel dat het gemeentebestuur de gedachte volgt om Chinezen uit te nodigen om in het ontwikkelingsgebied Stadshavens te investeren……Geen absurde gedachte als je beseft dat ze de haven (Piraeus) van Athene al hebben overgenomen. Dan zouden wij in deze crisistijd pardoes te maken krijgen met turbo-development.

—

Foto boven: IJburg (door Caroline Bégin)

Meer over de Amsterdamse en Rotterdamse aanpak van de crisis is te lezen in uitgebreide interviews met de directeuren van beide Ontwikkelingsbedrijven opwww.gebiedsontwikkeling.nu.

Het volk mocht kiezen tussen wonen vlak bij Schiphol of in de Goudse wijk Oosterwei (bekend van de overlast van Marokkaanse jongeren). Een duidelijke uitkomst: 83% had liever op hoog-frequente basis de brullende motoren van een Boeiing in huis en tuin, dan in die Goudse wijk te wonen. In vergelijking met Oosterwei is Schiphol dus een populair woongebied!

Kijk, dat is nou nog eens hoopvol nieuws voor Schiphol en omgeving. Zijn die vliegtuigen dus gewoon geen enkel probleem! Waar kwamen die eerder vliegtuig-klachten eigenlijk vandaan? Verzonnen? Of op zijn minst ontzettend overdreven? Je zou het wel denken, want dat gebied wordt toch verre geprefereerd boven een Goudse woonwijk. Of is het heel anders? Is wonen bij Schiphol toch wel heel erg; denk het wel (weet het eigenlijk wel heel zeker!). Maar wat zegt dat dan over de beleving van Gouda, over Nederland, en…over woonbeleving?

Ik hoor u denken: ‘Prima Venhoop, maar wat moet dit verhaal in RUIMTEVOLK?’. Nou kijk. Als je bovenaan deze pagina drukt op het woord ‘RUIMTEVOLK’ dan lees je: “Doel van RUIMTEVOLK is om de vakwereld, aanverwante disciplines en belanghebbenden uit te dagen en aan te moedigen in de zoektocht naar duurzame antwoorden op de ruimtelijke opgaven van nu en die van de toekomst.”

‘Ruimtelijke opgaven’, da’s mooi. Maar om ruimtelijk het verschil te kunnen maken, moet die ruimte wel het vertrouwen, de veiligheid, het juiste gevoel geven aan gebruikers, opdat ze het de moeite waard vinden. Voor alle helderheid: het gaat mij er hier niet om of keuzes en emoties terecht of onterecht zijn, maar wel dat ze heel wezenlijk zijn in de beleving van een gebied. Jane Jacobs, ons aller moeder, wil ik hier even noemen. Misschien was ze iets te optimistisch over hoe ruimtelijk ingrijpen mensen zou kunnen veranderen. Maar… haar grootste verdienste is geweest dat ze allerlei stenen-mensen leerde om goed te kijken naar wat er zich echt in wijken en bij mensen afspeelde. De combinatie van menselijke beleving en stedenbouwkundig ontwerp; in die volgorde! Het besef dat we niet alleen van de stenen zijn, maar bovenal van het prettig wonen. En als je van prettig wonen bent, dan kun je het niet alleen. Dan is onze “vakwereld en aanverwante disciplines” dus heel groot.

Mijn nieuwjaarswens voor 2011 is dat we woningen, wijken, dorpen, steden veel meer interdisciplinair ontwerpen en onderhouden. Sociologie en stedenbouw. Psychologie en architectuur. Gezond verstand en kunstzinnige ambitie. Dat in 2011 RUIMTEVOLK niet alleen door projectontwikkelaars gevoed wordt, door architecten, bouwkundigen, stedenbouwers, aannemers….maar evenzo door sociologen, politicologen, filosofen, psychologen, criminologen en vooral door heel veel dwarsdenkers.

Venhoop wenst u een Gebalanceerd 2011.

—

Foto boven: Sjors de Vries

CityCamp Castricum was niet zomaar een kunstproject, maar had als kunstenaar Sabrina Lindemann had de opdracht van de Noord-Holland Biennale om de identiteit van de kustplaats te onderzoeken. Lindemann voerde haar onderzoek uit in het kader van de beeldende kunstmanifestatie Noord-Holland Biënnale 2010 samen met de architecten van DUS en de grafisch vormgevers van Studio DUEL.

Lindemann legde hiervoor contacten met verschillende mensen uit het dorp, zoals jongerenwerkers, de wijkagent, ondernemers en bewoners. Uit het onderzoek kwam al snel naar voren dat ‘er zoveel meer kan’ in Castricum. Het dorp werd over het algemeen ervaren als stil. De activiteit concentreerde zich voornamelijk rond de twee grote campings in de gemeente: Geversduin en Bakkum. De twee werelden van de ‘levendige campings’ en het ‘saaie dorp’ kwamen nauwelijks met elkaar in aanraking. Voor Lindemann en haar team was de uitdaging om te kijken of de kwaliteiten van de camping waren te verenigen met het dorpsleven.

Het showerhouse van DUS Architects (Foto: DUS Architecten)

CityCamp was in de eerste plaats vooral een experiment waarin de grenzen van gastvrijheid werden opgezocht. Om de dynamiek van de camping naar het dorp te krijgen, werd bedacht om het openbare groen en de privétuinen te gebruiken als kampeerlocaties. Hierdoor werd de gastvrijheid van de gemeente en haar inwoners op de proef gesteld. Afgezien van de centrale coördinatie vanuit het CityCamp team, werd het project geheel door de bewoners van Castricum zelf gedragen. De bewoners uit het dorp werd gevraagd om zelf faciliteiten zoals een douche, toilet, en een kopje koffie aan te bieden. Daarmee was CityCamp alles behalve een doorsnee camping. Door de aanwezigheid van gasten, werden bewoners verleid hun grenzen te verkennen. Kampeerders kregen spontaan kopjes koffie aangeboden, kinderen speelden met luchtkussens en pubers uitten op dronkemansavonden hun baldadigheid uit op het douchegebouw.

Het project veroorzaakte niet alleen een ander perspectief op de openbare ruimte, maar ook op het zelforganiserend vermogen van de inwoners. Bewoners ontplooiden allerlei nieuwe initiatieven in de periode dat het dorp was omgetoverd tot een gastvrije zone. Bewoonster Judith organiseerde mozaïekworkshops, Corry schotelde zelfgemaakte soep voor, cultureel poppodium De Bakkerij hield bingoavonden en diverse dorpsgenoten gaven rondleidingen door Castricum en omgeving. Hoewel het experiment slechts tien dagen duurde, ontstond in die korte tijd een grote verbondenheid tussen de betrokken dorpsbewoners.

Om erachter te komen wat de resultaten van CityCamp Castricum kunnen betekenen voor de toekomst, vond 15 september een gesprek plaats in De Bakkerij met de burgemeester, wethouder cultuur, betrokken medewerkers, bewoners en ondernemers. Ook waren er voor de gelegenheid experts* van verschillende disciplines uitgenodigd om tijdens het gesprek op te treden als adviseur. Tijdens het gesprek stonden de ervaringen van CityCamp centraal en werd een visie op de toekomst geformuleerd.

Bijeenkomst over de resultaten van CityCamp Castricum (Foto: Floor Tinga)

Ontregeling
Om tijdens de bijeenkomst een juiste definitie te hanteren van de term gastvrijheid lichtte hospitality expert Alexander Grit eerst toe wat het begrip precies inhoudt. In een situatie van gastvrijheid is er sprake van interactie en wordt het leven van de gastheer in hoge mate ontregeld. Dit in tegenstelling tot gastvriendelijkheid, waarin de ontregeling doorgaans niet verder gaat dan het uitwisselen van ervaringen onder het genot van een kopje thee. De interactie verloopt hierbij vooral volgens de bestaande beleefdheidsregels.

Dat Castricum flink ontregeld werd tijdens CityCamp, werd unaniem onderschreven. De blauwe douchecabines, luchtbedden en tenten die de openbare groenstroken zo plotseling bevolkten, brachten een hoop reuring in het dorp teweeg. De ruimtes waar bewoners anders straal aan voorbij waren gegaan, kwamen met dit project in een geheel ander daglicht te staan.

Toch is niet alleen de fysieke ruimte, maar ook de sociale omgeving door dit project veranderd. Vooral de ontmoetingen die tussen de dorpsbewoners onderling ontstonden, noemde de burgemeester zeer waardevol. Veel mensen kwamen door het project letterlijk in beweging. Iets wat de gemeente zelf niet zomaar voor elkaar kan krijgen.

Zo besloot Corry naar aanleiding van CityCamp de knoop door te hakken om haar eigen mobiele soepbedrijfje te beginnen. Wellicht was ze hier zonder het project ook toe gekomen, maar de positieve ervaring heeft haar beslissing hierin zeker doen versnellen. Ook zijn er bijzondere vriendschappen ontstaan tussen bewoners die elkaar daarvoor nog niet eens gedag zeiden.

Het showerhouse van DUS Architects (Foto: Jorinde Reijnierse)

Alibi
Volgens de antropoloog Leeke Reinders is door CityCamp gebleken dat er onderhuids veel meer leven in Castricum aanwezig is dan vooraf zichtbaar was. Om die reden zou de gemeente de latente netwerken in de toekomst dienen te faciliteren. De socioloog Ton van der Pennen vult aan dat er net zo goed een ander project had kunnen zijn dat Castricum tijdelijk ontregelde. Het kamperen diende in dit geval slechts als een alibi. Het kader dat Sabrina Lindemann en haar team met CityCamp aanreikte, gaf de bewoners net dát zetje om activiteiten te ontplooien en met elkaar in contact te komen. Zo gaan twee bewoners die elkaar via CityCamp hebben leren kennen, al samen op vakantie. De waarde die het project met zich meebrengt, gaat dus veel verder dan die energieke tien dagen alleen.

Een ander wezenlijk element dat werd opgemerkt was het feit dat CityCamp geïnitieerd is door buitenstaanders. Juist door hun onafhankelijke en belangenloze positie, wist het team van CityCamp de bewoners zo goed met elkaar samen te brengen. Ook het feit dat er gasten van buiten de gemeente op bezoek kwamen, is bepalend geweest volgens kunsthistorica Iris Dik. De gasten zijn immers noodzakelijk geweest voor de bewoners om zich aan elkaar te tonen. Een van de bezoekers ontmoette tijdens CityCamp zoveel leuke mensen, dat ze er die nacht in de tent amper van kon slapen.

De historicus Steven van Schuppen legt een relatie met het toerisme van de negentiende eeuw. In die tijd stond reizen nog voor een culturele uitwisseling. Tegenwoordig wordt de toerist meer gezien als een wandelende portemonnee en vind er slechts een financiële uitwisseling plaats. CityCamp brengt de kleinschalige culturele uitwisseling weer terug in het vizier. In het geval van CityCamp is het een belangenloze interactie die gericht is op het ontmoeten van elkaar. Nederland is volgens Van Schuppen die vormen van spontaan toerisme kwijtgeraakt.

Om projecten als CityCamp Castricum te kunnen faciliteren is er een gemeente nodig die gelooft in het geven van ruimte voor experiment. Vanuit de gemeente Castricum kreeg het team van CityCamp het volledige vertrouwen, zonder dat de gemeente zich nog een voorstelling kon maken van de uitkomst. Om CityCamp mogelijk te maken, zijn daarnaast de gebruikelijke regels rondom vergunningen sterk versoepeld. Zonder een flexibele houding vanuit de gemeente was de uitvoering een stuk lastiger geweest.

Kamperen in een privétuin (Foto: Floor Tinga)

Herhaling
Een vraag die ook aan de orde kwam, was of het kampeerexperiment herhaald moest worden, of slechts als uitgangspunt zou dienen voor de introductie van nieuwe projecten. Onder de bewoners klonk meerdere malen de roep dat ze CityCamp en Sabrina Lindemann terugwillen. Het gevaar is echter dat het voorspelbaar wordt. De gemeente zou er daarom goed aan doen om bijvoorbeeld jaarlijks een nieuwe kunstenaar als artist in residence de kans te geven om Castricum te komen ontregelen. Van belang is dan wel dat deze persoon een onafhankelijke positie bekleedt, om zo belangenverstrengeling te voorkomen. Daarnaast is gefantaseerd over de mogelijkheden die bewoners zelf kunnen ontplooien om verder met elkaar in contact te komen. Het is immers gebleken dat het kader wat CityCamp bood, een goed alibi is voor de bewoners om elkaar te ontmoeten. Een centrale ruimte in het dorp, zoals de CityCamp receptie aan de Burgemeester Mooijstraat, zou een dergelijke functie kunnen vervullen.

Aan het slot van de bijeenkomst werd geconcludeerd dat CityCamp Castricum een beweging op gang heeft gebracht, die als een steen in het water steeds grotere kringen maakt. In een kort tijdsbestek zijn veel verborgen kwaliteiten van het dorp en haar bewoners aan het licht gekomen. Nu zijn de gemeente en dorpsbewoners zelf aan zet om deze potentie verder te vergroten. CityCamp Castricum heeft in elk geval aangetoond dat het forensendorp aan zee nog lang niet is ingedut.

—

Foto boven: Kamperen in een privétuin (foto: Floor Tinga)

* De experts waren: Iris Dik, kunsthistorica, adviseur kunstopdrachten woningcorporatie Stadgenoot en adviseur beeld Amsterdam Koers Nieuw West. Alexander Grit, hospitality expert. Ton van der Pennen, socioloog en senior onderzoeker Onderzoeksinstituut OTB. Leeke Reinders, antropoloog en senior onderzoeker Onderzoeksinstituut OTB. Steven van Schuppen, historicus en onderzoeker bureau Lopende Zaken.

Uit de blubber van de Zuiderzee een nieuwe provincie optrekken is een typisch Nederlandse gedachte. Toch niet eens zo gek als je bedenkt dat de Zuiderzee is ontstaan door stormen en overstromingen. Daarvoor was het oer-Hollandse bodem. De kans om volgens de nieuwste idealen de perfecte stad te bouwen, verlost van alle organische verrommeling en armoede, is natuurlijk een hele mooie. Opvallend genoeg kampen juist steden als Almere met allerlei problemen. Ondanks of dankzij een perfect uitgedachte stedenbouwkundige structuur. Het plannen van de ideale stad en samenleving is een sterk staaltje Hollandse maakbaarheid.

Een stad als Almere laat zien dat de kloof tussen de geplande en geleefde ruimte vaak groter is dan mening architect en stedenbouwkundige doet vermoeden. Dat Almere dat ook beseft blijkt wel uit het Homeruskwartier. Hier zijn alleen de grote lijnen uitgedacht en kunnen toekomstige bewoners een perceel kopen en dit vrij invullen. Wel moeten zij zich houden aan de randvoorwaarden die door de gemeente Almere worden opgelegd.

Het congres New Towns & Politics (foto: International New Town Institute)

Het Homeruskwartier is een succesvol voorbeeld van het aanboren van zelforganisatie. Hoewel door de economische crisis veel bouwprojecten stil zijn komen te liggen, gaan deze kleinschalige private projecten gewoon door. Projectleider Jacqueline Tellinga spreekt over ‘democratisering van het zand‘. Een kritische reactie uit de zaal stelt echter wel dat de participatie nog erg gelimiteerd is. Bewoners krijgen wel de mogelijkheid hun eigen huis te bouwen, maar de mogelijkheid ontbreek om mee te denken over in welke buurt, wijk of gemeenschap zij willen wonen.

Groter, gekker en Aziatischer
Een viertal sprekers illustreren de Aziatische situatie, met een polonaise aan bizarre taferelen als gevolg. Le Corbusier’s verticale stad is één-op-één gekopieerd naar Azië. Andere stedenbouwkundige concepten verliezen hun betekenis en worden op nieuwe manieren toegepast in een totaal andere context. Dit levert smaakmakende voorbeelden. Een greep uit de selectie: ten noorden van Beijing wonen 500.000 mensen in een slaapstad met misschien twee supermarkten. Tin Sui Wai in Hong Kong (zie foto boven artikel), een vergelijkbare verticale megaslaapstad, noemt men City of Sadness vanwege enorme werkeloosheid en zelfmoordcijfers. In India bestaan complete nieuwe steden zonder enige water-, stroom- en afvalvoorzieningen, naast volledig private gated communities met eigen politie en regelgeving. Deze private steden hoeven zich niet te committeren aan nationale regelgeving maar zijn alleen toerekenbaar richting eigen investeerders.

Shanghai wordt omringd door negen volledig gethematiseerde steden, waaronder een Nederlandse. De meest succesvolle is het Chinees gethematiseerde exemplaar (foto: Bert van Dijk)

Volgens spreker Kyo Suk Lee zijn de Koreanen lelijk verslaafd aan het bouwen van nieuwe steden. In zijn analyse legt hij verschillende fasen van stedelijke ontwikkeling langs de stadia van verslaving en komt tot de conclusie dat afkicken de enige optie is. De relatie tussen deze nieuwe steden en de eindgebruiker is erg gespleten, erg problematisch en erg Aziatisch. Tegen die tijd dat er mensen moeten wonen is de verantwoordelijke politicus al lang vertrokken. Zo bezien zouden alle werkloze architecten in Nederland direct naar Azië moeten emigreren om te redden wat er te redden valt.

Stad als software
Gelukkig worden er ook steden gebouwd met duurzame idealen. Planoloog James Kostaras geeft zijn kritische reflectie op het fenomeen smart cities; het antwoord van het bedrijfsleven op het falen van de gemeenschap en de politiek om klimaatverandering, het energievraagstuk en dramatische bevolkingsgroei daadkrachtig aan te pakken. Masdar city in Abu Dhabi is zo’n stad, waar duurzaamheid tot in de haarvaten van het stedelijk weefsel is doorgedrongen. Maar gelijktijdig is het een isolering van de echte stad en de klimaatopgaven in de buitenwereld. Een duurzaam fort voor enkelen, geen oplossing veel velen.

Een ander voorbeeld is het project ‘LIVING PLAN IT’ in Portugal . Dit is geen stad meer zoals we hem kennen, maar een stad als perfect opererend systeem. Als gepatenteerde software om te verkopen. Hierin wonen betekent het systeem accepteren zoals dat is gecreëerd. Dergelijke ontwikkelingen roepen ernstige vragen op. Zijn we bereid onze democratische rechten op te geven om in de perfecte stad te wonen? Kan de private sector actief burgerschap accommoderen? En kan je dat van de private sector verwachten?

Charley in New Town (1948). Engels proprograndafilmpje over het goede leven in de nieuwe stad (bron: British Film Institute)

Gebroken idealen
De vrijdag van het tweedaagse congres New Towns & Politics bleef ondanks de overvloed aan informatie boeien. Het pauzeprogramma in de bioscoop zorgde voor de vrolijke noot door Engelse New Town propagandafilmpjes en een gezonde dosis Hollandse softporno te serveren. Het congres heeft de breedte van de definitie en de complexiteit van het onderwerp enorm vergroot. Een belangrijke conclusie is de sterke nuancering van de rol van architecten, stedenbouwkundigen en planologen in het plannen en realiseren van nieuwe steden.

Was het bouwen van een nieuwe stad ooit de ultieme politieke en stedenbouwkundige daad, inmiddels hebben de traditionele planners het nakijken. Nu zijn het de technologen en economen die de eer mogen strijken. Een reactie uit de zaal vat het allemaal nog even nuchter samen: nieuwe steden zijn een fata morgana. Als je te dicht in de buurt komt verdwijnen ze. Wat overblijft is de realiteit. Een nieuwe stad is gedoemd te mislukken. Dan begint de taak van de architect opnieuw. Het repareren van gebroken idealen.

—

Foto boven: Tin Shui Wai, City of sadness, is Hong Kong’s meest problematische New Town (foto: Sasalove)

2018 lijkt misschien ver weg, maar Utrecht is al uitgebreid bezig haar bevolking klaar te stomen voor het gewenste Culturele Hoofdstadjaar (foto: indigo_jones)

Grootse plannen en hoge verwachtingen
Op het moment hebben zes Nederlandse steden aangegeven Culturele Hoofdstad van Europa te willen worden: Brabantstad, Almere, Den Haag, Maastricht, Utrecht en Friesland. Een bonte verzameling van zeer verschillende steden en regio’s. Ondanks het feit dat ze nog ruim twee jaar de tijd hebben om hun kandidatuur af te ronden, hebben de meeste steden al een redelijk duidelijk beeld van hoe hun culturele jaar er uit zou moeten komen te zien. Een rondgang langs de Culturele Hoofdstad projectgroepen en websites laat een divers beeld zien. Zo wil Brabantstad bijvoorbeeld ‘de kunst van het samenleven’ vieren, waarbij aandacht wordt besteed aan economie, cultuur en welzijn. Almere – een bijzondere kandidatuur omdat deze wordt getrokken door een burgerinitiatief en niet (meer) door het college – wil door middel van het Culturele Hoofdstad project een ‘complete’ new town worden en haar underdog positie wegwerken. De plannen in Den Haag richten zich met name op cultuurparticipatie en het versterken van de culturele infrastructuur, terwijl Maastricht het plan heeft om de gehele Euregio bij het project te betrekken en zo een impuls aan de dynamiek in het gebied te geven. Ook Utrecht heeft internationale ambities en hoopt de stad en regio op de mondiale kaart te zetten. Friesland ten slotte geeft aan zich vooral op cultuur en zijn lokale inwoners te willen focussen.

De plannen die de steden hebben verschillen duidelijk van elkaar. Wat de steden echter met elkaar in gemeen hebben is dat ze allemaal hoge verwachtingen hebben van het binnenhalen van de Culturele Hoofdstad titel. Allemaal verwachten ze met het project de lokale economie, het culturele leven en het welzijn van de inwoners te verbeteren. Sommige steden verwachten zelfs te ‘winnen’ als ze in 2013 naast de titel grijpen. Dat is een interessante voorspelling die een belangrijke vraag opwerpt; als steden zulke hoge verwachtingen hebben van hun plannen, zelfs als ze zouden ‘verliezen’, waarom hebben ze dan een wedstrijd nodig om in actie te komen? Is het dan niet veel aantrekkelijker en efficiënter om simpelweg meer aandacht te hebben voor de beleidsterreinen die in de kandidaturen benadrukt worden? Volgens de kandidaat-steden is de race om de titel van Culturele Hoofdstad nuttig omdat hij samenwerking tussen steden bevordert. De steden mogen dan officieel elkaars concurrenten zijn, ze treffen en spreken elkaar regelmatig om ideeën uit te wisselen. Maar is dit wel voldoende reden om je als stad in een nationale wedren om een Europees project te werpen?

Het erfgoed van Lille ECOC 2004. De tentoonstelling “Flower Power” siert nog altijd het stadsbeeld. (foto: Ben Ward)

Is het ‘t allemaal wel waard?
Het Culturele Hoofdstad project genereert enthousiasme, samenwerking en investeringen in beleidsterreinen die zonder de impuls van de titel minder aandacht krijgen. Maar waarom?  Er wordt ontzettend veel aan de titel opgehangen zoals economische winst, een grotere bekendheid, meer toeristen en sociale cohesie. Veel steden onderbouwen hun kandidatuur met wetenschappelijk onderzoek dat de positieve kanten van het project belicht. Zo menen Greg Richards, onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg, en de onderzoekers van Impacts08 in Liverpool dat steden met het project miljoenen kunnen binnenhalen. Het project kost wat, maar kan investeringen driedubbel terugverdienen.

Er zijn echter ook andere geluiden, en die worden vaak niet gehoord of genegeerd. Het rapport van Palmer/Rae uit 2004 dat 21 culturele hoofdsteden evalueerde geeft een veel genuanceerder beeld van de successen van steden. Daarnaast zijn er ook nog vele onderzoekers die een zeer kritisch geluid laten horen. Volgens hen heeft het Culturele Hoofdstad project in steden als Liverpool, Glasgow en Istanbul juist schade opgeleverd op het gebied van sociale cohesie en het culturele leven: in Liverpool zijn vrijwel alle kleine en alternatieve culturele projecten uit het stadscentrum verdwenen omdat meer commerciële vormen van cultuur en een winkelgebied winstgevender waren. In Istanbul werd de historische Roma-wijk Sulukule afgebroken om plaats te maken voor ‘interessantere’ vormen van cultuur voor toeristen.

Heel veel Culturele Hoofdsteden hebben dergelijke controversiële projecten uitgevoerd in het kader van een cultureel jaar. Het is daarom niet overbodig het project van meerdere kanten te bekijken. Het is makkelijk om te blijven hangen in enthousiasme en euforie – helemaal wanneer je hierin gestimuleerd wordt door vijf andere steden – maar voorgaande culturele hoofdsteden hebben naast successen ook laten zien dat grootste verwachtingen vaak naar beneden moesten worden bijgesteld, en soms zelfs schade aanrichtten.

Het is zeker geen schande om te investeren in kunst, cultuur, participatie, economische ontwikkeling en sociale cohesie, maar steden zouden zich kunnen afvragen of ze een titel als de Culturele Hoofdstad nodig hebben om vooruitgang te boeken op deze beleidsterreinen. Het zou wel eens voor voordeliger en effectiever kunnen zijn om simpelweg een goede strategie op dit gebied te formuleren die los staat van een jaar vol activiteiten, projecten en festiviteiten.

Welke stad durft deze hypothese te testen?

—

Met dank aan: Heleen Huisjes (Brabantstad 2018), Ym de Roos (Almere 2018) & Guido Wevers (Maastricht 2018)

Foto boven: Liverpool is flink op de schop gegaan voor de festiviteiten in 2008. Ondanks positieve berichtgeving zijn er ook geluiden die de keerzijde benadrukken. (foto: Jonny Boy)

Tijdens de bijeenkomst van het Nirov werd duidelijk gesproken over “ons vak ruimtelijke ordening & volkshuisvesting”, met dito bezoekerstype: keurige wetenschappers, jolige ambtenaren, amicale corporatiemedewerkers en happige overheidsadviseurs. Toch vreemd dat, in een tijd (en op een bijeenkomst), waar men de mond vol heeft van co-creatie en nieuwe samenwerkingsvormen, men terugvalt op de vertrouwde harde kern. Is het angst voor het onbekende? Of de gevestigde vooroordelen als: “Ontwikkelaars willen toch alleen maar veel geld verdienen. En beleggers zijn geen haar beter.” Kwesties als de vastgoedfraude bij een gevestigde ontwikkelaar als Bouwfonds versterken deze vooroordelen des te meer. Alhoewel de uitspattingen van Amsterdamse corporatie Rochdale toch een vorm van herkenning moeten oproepen.

In de commerciële sector is het niet veel beter. Tijdens vastgoedbeurzen als Mipim en Provada is het een herkenbare herhaling van blauwe pakken, glimmende puntschoenen, ruim vallende horloges en bescheiden matjes. Een vergelijkbare mono-cultuur met die van een balletklas of keukenbrigade. Ook daar verwonderde mij de interne gerichtheid. De projectontwikkelaars, beleggers en bankiers willen toch niet meer alles zelf doen? Geen reusachtige risico’s meer lopen? En de tijd van 100% projectfinanciering door een vriendelijke bankier is toch ook voorgoed voorbij? Maar nee: “Gemeenten snappen er niks van. En ambtenaar, dat is een luizenbaan.”

Dat de ruimtelijke sector al langer haar karikaturen kent (als ook een slechte samenwerking) bevestigt de Belgische cartoonist Mike Hermans. Deze Belg heeft een missie: de communicatie en samenwerking tussen de verschillende bouwpartners verbeteren. Om dit te bereiken tekent hij dagelijks een strip over het leven van architect Archibald, die een architectenbureau runt samen met zijn vriend en ingenieur Gerald. Daarnaast hebben zij medewerkers in verschillende disciplines van de bouw en architectuur: aannemers, klanten, ontwikkelaars, overheid en andere bouwprofessionals.

Zoals Fred, de aannemer, die Archibalds ideeën in de praktijk moet omzetten. Hij is praktisch ingesteld en heeft een hekel aan architecten met onrealistische eisen. Het is niet te verwonderen dat hij regelmatig in de clinch ligt met Archibald. Of Frank, de projectontwikkelaar, die alleen maar geld wil verdienen met het bouwen van projecten, of ze nu mooi of lelijk zijn. En George, de stedenbouwkundige ambtenaar, die liever lui is dan moe, traag, goed in het vertragen van dossiers, onlogisch qua redeneren, kent niets van bouwen en architectuur (hij is overgeplaatst van een andere dienst) en weet alles beter.

Deze Belgische karikaturen houden ons eens te meer een spiegel voor, over de subcultuurvorming in de branche en de moeizame samenwerking hierdoor. Zonde. Zoals je na de pubertijd ineens geen gothic of gabber meer bent, zo is het nu tijd dat de ruimtelijke sector hierin volwassen wordt. Ontstijg de subcultuur, gooi vooroordelen over boord, geen hooghartig gedrag meer en kijk verder dan je neus lang is. De samenwerking tussen de subculturen is nodig en kansrijk, zeker voor binnenstedelijke herontwikkeling, maatschappelijk vastgoed, maar ook een kans voor nieuwe producten op de woningmarkt.

Denk eens aan de inkomensgroep € 33.000 – € 45.000 die nu, zowel voor sociale huurwoningen als betaalbare koopwoningen, buiten de boot dreigt te vallen. Een product voor deze doelgroep dient meerdere belangen. De corporatie is gebaat bij de doorstroming die het tot gevolg kan hebben. De ontwikkelaar of bouwer kan een nieuw marktsegment aanboren. En er is een groeiende interesse van beleggers om woningen in deze prijsklasse in belegging te nemen. Genoeg aanknopingspunten voor een samenwerking lijkt me.

Of de nieuwbouw van een ziekenhuis, zoals het Gemini in Den Helder, waar de ontwikkelaar, architect en adviseurs al in de initiatief fase betrokken worden en dit tot de exploitatiefase blijven. Het verantwoordelijke consortium gaat het nieuwe Gemini ziekenhuis, ontwikkelen, bouwen en de eerste 25 jaar beheren. Een slimme samenwerking met voordelen voor alle deelnemers.

Wat kan een eerste stap zijn tot toenadering? Kunnen we dit (sub)cultuurverschijnsel ooit doorbreken? De subculturen op het schoolplein wilden in de pauze immers ook niet met elkaar gezien worden. Daarentegen, na het eindexamen, bij een nieuwe studie, vaak in een nieuwe stad, begint iedereen opnieuw. De hippie en de punker zien de uiterlijke verschillen niet meer en vinden elkaar in een gedeelde interesse voor een vakgebied.

Aangezien we nu ook aan de vooravond van iets nieuws, een nieuwe stroming, “post-crisis”, lijken te staan, stel ik voor dat we nu ook “opnieuw beginnen”. Met de gedeelde interesse, het vak ruimtelijke ontwikkeling als leidmotief.

—

Foto boven: Pim Geerts, www.beeldopbouw.com

Het komt regelmatig voor dat een provincie een andere visie heeft over de te realiseren dichtheid op een plek dan de betrokken gemeente. Space Matrix is een poging tot een betere definitie van ‘ruimtelijke dichtheid’ te komen, in de woorden van Berghauser Pont en Haupt een multivariabele en schaalafhankelijke definitie. Daardoor kan de mismatch tussen de in het programma vastgelegde dichtheid en de gewenste stedelijke kwaliteit voorkomen worden, wat door toenemend ruimtegebrek steeds belangrijker wordt.

Het boek begint met een historische analyse. Waar het begrip dichtheid in de middeleeuwen niet meer was dan het resultaat van een ongecontroleerd proces, ging men het in de 19^e eeuw gebruiken bij de diagnose van de overbevolkte, zieke stad. Zoals bij de vaststelling van het aantal choleragevallen in volkswijken. Vervolgens omschreef men maximale dichtheden voor de gezonde nieuwe tuinstad. In recentere tijden wordt het begrip dichtheid met enige argwaan gebruikt. Het is inmiddels besmet door de stedenbouwkundige missers van technocraten die alles in hoeveelheden uitdrukten en onderwijl de kwaliteit uit het oog verloren. De context is er tegenwoordig een van ruimtelijke schaarste: hoeveel bebouwing kan ergens gerealiseerd worden, ongeacht andere factoren.

Vervolgens worden verschillende dichtheidsdefinities naast elkaar gezet. De drie essentiële parameters waarmee de matrix opgezet kan worden, blijkt bruto vloeroppervlak per hectare, bebouwingspercentage en het aantal wegen/verbindingen). Korrelgrootte en begrenzing worden ook gekoppeld aan de matrix: de uiteindelijke dichtheid hangt ook nog samen met het schaalniveau van de bebouwing. Op bouwblokniveau is er een andere dichtheid dan op wijkniveau. Dat leidt wel tot het probleem waar de grens ligt: valt het water van de gracht wel of niet binnen je oppervlak als je de dichtheid van de grachtengordel analyseert?

Door te variëren met de drie parameters is een hele serie volumemaquettes ontstaan: constant bruto vloeroppervlak, verschillend bebouwd oppervlak, constant bebouwd oppervlak, verschillende netwerkdichtheid en zo voorts, de variatie is oneindig. Maar wanneer concrete beperkingen geïntroduceerd worden, zoals grenzen aan bebouwingsdieptes, ontstaat er samenhang. Woningen van 2m of 20m diep vallen immers buiten praktische grenzen, en daarmee zijn de mogelijkheden plots niet meer zo oneindig. Dat deze relatie tussen dichtheid en stedelijke vorm niet te vaag is maar ook niet te bepalend wordt, is aannemelijk gemaakt aan de hand van geanalyseerde voorbeelden uit Nederland, Berlijn en Barcelona en van zelf gegenereerde variaties.

Nu wordt het mogelijk deze nieuw gedefinieerde dichtheid te koppelen aan meetbare zaken als de mogelijkheid voor daglicht om het interieur van het gebouw ongehinderd te bereiken en parkeercapaciteit, beide dichtheidsafhankelijk. Zo kunnen de prestaties van verschillende stedelijke massa’s met elkaar vergeleken worden. In het laatste deel van het boek zijn concrete toepassingen van space matrix opgenomen door het bureau van beide auteurs, Permeta.

In Parkstad werd de matrix bijvoorbeeld gebruikt om verschillende dichtheden voor te schrijven teneinde het diverse karakter van de bestaande bouw en vervangende nieuwbouw te versterken. Bij de analyse vijf jaar later bleek dat teveel gebouwen zich teveel in een eigen richting ontwikkeld hadden en een te vaag omschreven gebiedsgrens het beoogde effect in de weg hadden gestaan.

Bij het project Zuidoostlob werd de matrix ingezet voor de analyse van een bestaande structuur, met daarbij de vraag welk gebied het meest geschikt was voor transformatie tot een stedelijk gebied met gemengde functies. Daar bleek het aantal wegen de belangrijkste factor om tot een keuze te komen. Het laatste voorbeeld betreft een gebied in Alkmaar waar al een verstedelijkingsplan gemaakt was met te weinig bebouwing. Hier werden verschillende strategieën, waaronder reductie van het open terrein en verhoging van bouwvolumes naast elkaar gezet.

Zo opent de Space Matrix door een nieuwe en minder vrijblijvende definitie van dichtheid de weg naar heldere stedenbouwkundige randvoorwaarden: prestatiegedreven, met stedelijke dichtheid gekoppeld aan zaken als parkeercapaciteit en daglichteisen. Maar zonder het geforceerd vastleggen van beeld of programma. Dat klinkt deterministisch maar het geeft juist grote ontwerpvrijheid bij beter vastgelegde relevante parameters.

—

Foto boven: maquettes van de tentoonstelling Dwelling on Density, Delft faculteit bouwkunde, 2004

Het gevaar de slag te missen ligt niet alleen voor een bedrijf op de loer. Dat kan ook een hele sector gebeuren. Zou het zelfs de bouwsector kunnen overkomen? Oei, dat zou rampzalig zijn. Op de bouw en alles daar direct omheen, drijft onze economie. Dus vooral gezond houden die bouw! Alle hens aan dek.

Sector pas op dat je door het kijken naar die ‘dip’ het zicht op de toekomst verliest.

Nu doemen er wel een paar grote ijsbergen op voor de boeg van onze economische tanker, de bouw. Het devies is dan ook om op tijd te navigeren, want anders… google maar eens op Titanic. De Titanic liep al vast op één ijsberg. Maar voor de boeg van de Bouw-tanker doemen er zelfs vier op.

IJsberg 1, het beleid om fiks uit te breiden, in grote vinex-aantallen, loopt ten einde: de weilanden zijn vol. Dus daar gaat de bouw geen grote aantallen meer maken. IJsberg 2 is de krimp in de markt. De bevolking gaat krimpen, en ook van de veronderstelde groei van huishoudens is niet veel te verwachten. (zie ‘De (on-)waarheid van het groeiende aantal huishoudens’). De derde IJsberg bestaat er uit dat helaas ook de gehoopte groeimarkt van senioren erg tegenvalt. Van die markt wel lang veel verwacht. Maar voor senioren hoeft nauwelijks extra te worden gebouwd, ze verhuizen niet (zie ‘De senioren leeg-stand’). En dan de vierde ijsberg, dat is dat ook de markt van kantoren dramatisch slecht is. Kantoren, die hebben we niet ‘meer dan genoeg’ maar zelfs ‘veel meer dan genoeg’.

Blijft er nog ergens een economisch bevaarbaar stukje over? Is er nog ergens onbelemmerd marktgebied voor de bouw? Herstructureringsopdrachten wellicht? Tja. da’s duur voor opdrachtgevers en hun geld is schaars. Verbouwingen bij particuliere klanten? Zou kunnen, de btw is al verlaagd, maar is dat echt substantiële omzet? En verder? Wat resteert er nog aan kansrijke toekomstige markt voor de bouw. Ik kan het even niet bedenken, het is de categorie ‘nog nader in te vullen’. Nou, dat mag dan wel eens heel snel ingevuld worden.

Wordt er genavigeerd op de bouw-tanker ? Is er een route in beeld? Ja, inderdaad, de woningmarkt zit momenteel vast. Dus navigeren lijkt nu niet zo heel zinvol. Maar dat is het juist wel. Sector pas op dat je door het kijken naar die ‘dip’ het zicht op de toekomst verliest. Dat je door die bomen het bos niet meer ziet. Pas op voor: “Ach het valt allemaal wel mee. Laten we maar eens wachten tot de markt weer aantrekt, dan maken we een plan, dan komt alles goed.”

Word onrustig! Ga nu al nadenken over de toekomst van de bouw. Mis de echte slag niet, want dan ben je veel sneller dan je denkt: de volgende Titanic of (eigentijdser) de volgende Nokia.

—

Foto boven: IJsbergen voor de kust van IJsland (foto: Sjors de Vries)

Even terug naar de essentie: ruimtelijke ordening, waar gaat dat eigenlijk over? Laten we eens even al onze voorkennis overboord gooien en de Van Dale erbij pakken. Wat zegt die hierover? ‘Or·de·ning de; v – regelmatige schikking, regeling: ruimtelijk ~ beleid van de overheid ten aanzien van planologische vraagstukken’. Oké, maar planologische vraagstukken, dat is ook weer zo’n term. Even verder zoeken. ‘Pla·no·lo·gisch bn, bw de planologie betreffend. Pla·no·lo·gie de; v leer van de ruimtelijke ordening, van de inrichting van het land’. Ah, het gaat dus om het overheidsbeleid voor de inrichting van ons land. Sinds de Tweede Wereldoorlog werd dat beleid door het Rijk altijd netjes vervat in de Nota Ruimtelijke Ordening. Maar sinds een paar maanden hebben we dus helemaal geen ministerie meer dat gaat over dat beleid en wil het kabinet af van de verantwoordelijkheid voor het beleid voor de inrichting van ons land.

Nota Ruimte: Kaart Stedelijke Netwerken (bron: notaruimteonline.vrom.nl)

Je zou kunnen betogen dat het vaststellen van de Nota Ruimte in 2006 (de ordening is in de naamgeving van deze nota al gesneuveld), al de opmaat was naar de afschaffing van het ministerie van VROM. Het motto van deze nota was immers: ‘decentraal wat kan, centraal wat moet’. Provincies en gemeenten hebben sindsdien meer te zeggen over hun eigen achtertuin, afgezien van een aantal zaken waar de Rijksoverheid zich over blijft ontfermen. Zo richt zij zich op de Ecologische Hoofdstructuur en nationale landschapsparken, het hoofdwegennet, de mainports Schiphol en de haven van Rotterdam, de greenports; regio’s met veel bollen-, bloemen- en bomenteelt en glastuinbouw, en op zes stedelijke netwerken: Randstad Holland, Brabantstad, Zuid-Limburg, Twente, Arnhem-Nijmegen en Groningen-Assen.

De meeste van deze dossiers zullen soepel onder een nieuwe vlag worden opgepakt. Zo zullen de Ecologische Hoofdstructuur, de nationale landschapsparken, hoofdwegen en mainports nu vast worden opgepakt door het nieuwe ministerie voor Infrastructuur en Milieu en zullen de greenports wel worden opgepakt door het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Alleen, wat gebeurt er met de zes stedelijke netwerken?

De Nota Ruimte kent prioriteit toe aan deze nationale stedelijke netwerken en de daarbinnen gelegen economische kerngebieden ter versterking van de kracht van steden en de internationale economische concurrentiepositie. Naast een (stads)regionale benadering van deze netwerken, is een benadering op het ‘hogere schaalniveau van de nationale stedelijke netwerken’ onontbeerlijk. Samen sta je immers sterk, aldus de nota. Die gedachte is politiek gezien misschien wel een beetje gedateerd. Was het motto van het laatste kabinet van Balkenende nog ‘samen werken, samen leven’, het motto van het nieuwe kabinet, ‘vrijheid en verantwoordelijkheid’ heeft toch iets meer weg van een ieder-voor-zich-mentaliteit.

Impressie Amsterdam Region 2040 (bron: Lay-out #12, Ontwerpen aan de regionale opgave: De Amsterdam Region, Stimuleringsfonds voor Architectuur i.s.m. Inbo, oktober 2010)

Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft het nieuwe kabinet afgelopen juni nog beleidsadvies meegegeven als het gaat om de stedelijke ontwikkeling. De toekomst van de stad ligt in de regio, zeggen zij. Aanbevelingen zijn: het benutten van de kwaliteit van een plek, aandacht besteden aan een goed ruimtelijk ontwerp van niet alleen functies, maar juist van de openbare ruimte, grenzen en verbindingen tussen verschillende milieus, en afstemmen van verschillende (her)ontwikkelingen in de stedelijke regio om te voorkomen dat ze elkaar in de weg gaan zitten. Volgens het planbureau moet ruimtelijke afstemming daartoe op een hoger bestuurlijk niveau plaatsvinden dan dat van de stad, namelijk op het niveau van de stedelijke regio en zelfs van het Rijk.

Op zich lijkt mij het opheffen van het ministerie van VROM en het zoveel mogelijk decentraal organiseren van ruimtelijke ordening geen slechte daad, maar hoe moet het nou met dat beleid voor stedelijke ontwikkeling? Het kabinet wil ruimtelijke ordening afwentelen op provincie en gemeente terwijl het Planbureau voor de Leefomgeving in stedelijke ontwikkeling juist een sterke rol ziet weggelegd voor de stedelijke regio en het Rijk. Wat is nu wijsheid?

Zorg dat stedelijke netwerken als geheel binnen één provincie vallen en laat die provincie de regie voor stedelijke ontwikkeling op zich nemen.

Ik grijp de wens van het kabinet om provinciaal bestuur in de Randstad op te waarderen aan voor de volgende oplossing: zorg dat stedelijke netwerken zoals die in de Nota Ruimte zijn geformuleerd, elk als geheel binnen één provincie vallen en laat die provincie de regie voor stedelijke ontwikkeling op zich nemen. Op dit niveau wordt de grofmazige inrichting van de ruimte bepaald, op het niveau van de gemeente wordt deze inrichting verder verfijnd. Op nationaal niveau moet echter ook afstemming tussen de stedelijke netwerken plaats vinden. Deze afstemming zal met name gaan over het versterken van de concurrentiepositie van de stedelijke netwerken op zich en het geheel van stedelijke netwerken in Nederland en is daarmee vooral economisch van aard. Mijn advies, leg deze taak dan ook neer bij het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Ik ben benieuwd naar de voorstellen van het kabinet, maar ook zeker naar reacties van andere geïnteresseerden in dit onderwerp!

—

Foto boven: Deel kaart Eutropolitan, concept van Maurer United Architects; het stedelijk netwerk van de Maas-Rijn regio gevisualiseerd aan de hand van de metrokaart van Londen, voor de gehele afbeelding: www.ambitiekaart.eu (bron: Maurer United Architects, www.maurerunited.com)

Tijdens het symposium LOKO10, over kunst en monumenten in de veranderende stad, stond onder andere de rol van kunstenaars en architecten bij vraagstukken rondom leegstand en krimp centraal. Aan het woord kwam onder andere landschapsarchitect Ronald Rietveld (Rietveld Landscape), die verantwoordelijk was voor de invulling van het Nederlandse paviljoen tijdens de Architectuurbiënnale 2010. De boodschap van Rietveld was helder. Het paviljoen gesitueerd in de Venetiaanse Giardini, staat afgezien van enkele maanden per jaar, al 39 jaar lang leeg. Ditzelfde geldt voor een hoeveelheid aan vuurtorens, watertorens, molens, kerken, kloosters en andere publieke gebouwen in Nederland.

Zee van leegstand
De tentoonstelling ‘Vacant NL’ maakte de zee van leegstand op indringende wijze voelbaar. Vijfduizend blauwe foam-gebouwtjes variërend van de 17e tot aan de 21e eeuw, zweefden boven de hoofden van de bezoekers in een verder leegstaand paviljoen. Rietveld ging met de presentatie echter nog een stapje verder door niet alleen leegstand te signaleren, maar deze ook te koppelen aan de Nederlandse ambitie om in 2020 tot de top vijf van kenniseconomieën ter wereld te behoren. Door de leegstand tijdelijk te benutten met kruisbestuivingen tussen creativiteit, techniek en wetenschap kan Nederland op termijn weer mondiaal meespelen op het terrein van de creatieve industrie, dat één van de vijf sleutelgebieden binnen de Nederlandse Kennis en Innovatie Agenda vormt.

Voor Rietveld is tijdelijkheid een cruciale factor. Het tijdelijke karakter zorgt er namelijk voor dat er ruimte is voor experiment, waardoor er niet vooraf in eindbeelden wordt gedacht. Juist door professionals uit diverse vakgebieden samen de ruimtelijke condities van het leegstaand vastgoed te laten onderzoeken, kunnen er nieuwe impulsen ontstaan. Old stuff triggers new ideas, zoals de stadsactiviste Jane Jacobs in de jaren ’60 van de vorige eeuw al opmerkte.

Duidelijk wordt dat er steeds meer aandacht is voor de creatieve invulling van plekken die in de tussentijd leeg staan. Beeldend kunstenaar Sabrina Lindemann (Mobiel projectbureau OpTrek) en architect Iris Schutten (Studio Iris Schutte) organiseerden tussen 2007 en 2009 een serie succesvolle ‘Laboratoria voor de Tussentijd’ in de Haagse herstructureringswijk Transvaal. Hiermee keken ze met interdisciplinaire teams variërend van architecten, stedenbouwers, sociologen en kunstenaars naar de kansen die braakliggend terrein en leegstaande panden te bieden hebben.

Recentelijk ontwikkelden Lindemann en Schutten een nieuw model voor omgang met leegstand. Een oud wijk- en dienstencentrum in Transvaal dient hiervoor als testlocatie. Het plan is om twee jaar lang met bewoners en organisaties uit de buurt het gebruik van het gebouw te toetsen aan de mores van de werkelijkheid. Na die periode wordt een bouwplan gemaakt waarin de wensen ten aanzien van het gebruik zijn opgenomen. Dit kan variëren van de sociale invulling van het gebouw, tot aan praktische zaken zoals de plaatsing van een nieuwe ingang voor het pand. Binnen dit model zijn bewoners mede-eigenaar van het plan. Een benadering die aanzet tot een grotere zelfstandigheid en mondigheid ten aanzien van de leefomgeving. Ondanks de potentie die het plan met zich meedraagt, is het project vastgelopen op het feit dat de gemeente om economische redenen het pand nu zo snel mogelijk wil gaan verkopen en daarvoor zelfs zo ver wil gaan de bestemming van het pand te wijzigen. Bijzonder jammer, want het was een interessante proef voor co-creatie in de stedelijke praktijk geweest.

Michigan-Theatre, Detroit (Foto: Luc-Janssens)

Krimp als kans
Naast leegstand door economische bouwstop, wordt Nederland net als de rest van Europa bedreigd door een ander probleem: demografische krimp. In de perifere gebieden hangt dit gegeven ons als een zwaard van Damocles boven het hoofd. Maar in plaats van toe te geven aan krimpangst, kan ook hier toekomstige leegte als kans gezien worden.

Zo heeft het Utrechtse kunstenaarsplatform Expodium een artist in residence programma in de shrinking city Detroit opgezet om nieuwe strategieën in de openbare ruimte te ontwikkelen. Ze sturen kunstenaars op pad om het stedelijk weefsel van Detroit te verkennen en onderdeel te worden van de heersende sociale structuren. De informatie en ervaringen die ze in de voormalige auto-industriestad opdoen, nemen ze vervolgens weer mee naar Utrecht.

Ook kunstenaar Jeanne van Heeswijk is actief in een krimpregio. De komende 2,5 jaar is zij in opdracht van de Liverpool Biënnale actief in Anfield, een wijk in Liverpool waar de inwoneraantallen de afgelopen decennia drastisch gedaald zijn. Van de 1400 huizen, zijn er nog maar zo’n 400 bewoond. Associaties met een spookstad zijn hierdoor snel gelegd. Van Heeswijk is van plan om met jonge, werkloze bewoners een serie nieuwe huizen te bouwen op een braakliggend terrein. Het doel hierbij is dat de jongeren zelforganiserend te werk gaan. Naast de invloed die ze hiermee uitoefenen op hun eigen leefomgeving, leren ze tegelijkertijd een vak beheersen. De krimp wordt hierdoor een kans voor hun om de toekomst weer naar eigen hand te kunnen zetten. Daarnaast wil Van Heeswijk ook inzetten op een zelfvoorzienende moestuin naast de nieuw te bouwen woningen, die overigens allemaal uit materialen van de afbraakhuizen afkomstig zullen zijn. Het enige struikelblok hierbij is dat de rode bakstenen en houten balken, ook gewillig handelswaar zijn voor dure lofts van hippe Londenaren. Het sloopmateriaal is dus ondanks de enorme hoeveelheid aan leegstand een schaars goed geworden.

Dichter bij huis zijn 2012 architecten methodieken aan het opzetten om steden zelfvoorzienend te maken. Onlangs voerde het bureau een onderzoeksproject uit bij Heerlen, onderdeel van Parkstad Limburg, waar als eerste in Nederland de bevolkingsaantallen dalen. Met het Recyclicity model wil het architectenbureau steden via hergebruik transformeren tot een ecosysteem. Hierbij wordt sloopafval verwerkt tot nieuw bouwmateriaal, een lege flat veranderd in een champignonkwekerij, of kan een leegstaande kerk dienst doen als ‘parkerkgarage’. Of de wijken rondom Heerlen ooit zo zelfvoorzienend zullen worden, hangt af van de politiek. De plannen maken in ieder geval duidelijk dat krimp geen reden hoeft te zijn om bij te pakken neer te gaan zitten. In veel gevallen leiden de projecten zoals gepresenteerd door de kunstenaars en architecten, tot nieuwe vormen van samenleven, waarbij zelfredzaamheid een cruciale factor speelt.

De kracht van de creatieve sector in deze krimp en leegstandsgebieden, is dat ze nieuwe impulsen weet te genereren voor plekken die ogenschijnlijk verloren lijken. Ze raakt er niet door overweldigd, maar grijpt de leegte met beide handen aan.

—

Dit artikel is gescrheven naar aanleiding van het symposium LOKO10, over kunst en monumenten in de veranderende stad. Meer info: www.skor.nl en www.stroom.nl

Foto boven: Nederlands-Paviljoen,-Architectuurbiennale-2010 (Foto: Rietveld Landscape)

Het is een terugkerende sketch in de Britse comedyserie Little Britain; de dikke, verwende, in een rolstoel zittende Andy en zijn overbezorgde vriend Lou. Iedere keer als Lou probeert om Andy op al zijn wenken te bedienen -en even niet kijkt- doet Andy precies waar hij zelf zin in heeft. Sketches die grote overeenkomst vertonen met het gedrag van de Nederlandse woonconsument.

Aan de aanbodkant wordt vertwijfeld gepoogd de woonconsument in kaart te brengen. Waarden- en leefstijlonderzoeken worden uit de kast getrokken, Mentalitymaps opgesteld, Soulife uitgevoerd, er wordt leefconceptgericht ontwikkeld, een Brand Strategy Research losgelaten of een Community Concepts uit de hoed getoverd. Interessant en trendy klinkende Engelse termen want de lifestyle-benadering heeft een verkoop-PR- en marketingachtergrond. Dat zou al een reden moeten zijn om de wenkbrauwen bij de woonconsument te doen fronsen. Maar nee, hij slikt alles voor zoete cheesecake.

(Foto: Suzanne Matrosov-Vruggink)

Want de Sober Filosoferenden, de Spiritueel Altruïsten, de Stille Luxegenieters, de Ruimdenkers en de Gemaksgeoriënteerden weten niet beter. De woonconsument wil individueel zijn én met de groep meedoen. En dat wil iedereen. Het is trendy om jezelf te zijn en dat ook in je woning tot uitdrukking te brengen. Zoals in de film Life of Brian van Monty Python uit 1979 waar Brian het volk toeschreeuwt: “You are all individuals!”waarop het volk en masse terugschreeuwt: “YES! WE ARE ALL INDIVIDUALS!”. Woonconsumenten zijn conformisten verkleed als non-conformisten. Degene die niet weten wat ze willen hebben een groot probleem. Omgekeerd: wee degene die écht doet waar hij zin in heeft en zijn huis paars met okergele kozijnen verft. Die krijgt meteen de welstandspolitie aan de deur. Want als het om wonen gaat dienen we massaal individueel in de pas lopen.

Het grote probleem is dat de huizenkoper (kent u dat woord nog?) door de aanbodzijde van overheid, corporaties en ontwikkelaars is opgehipt tot woonconsument. Daardoor lijkt het alsof deze wat te vertellen heeft. Feit is dat de potentiële koper/huurder door gebruik van het woord woonconsument is gereduceerd tot een eenzijdig afnemer van het “product wonen” dat door anderen voor hem (en vooral zonder hem) is bedacht. Want er valt weinig tot niets te kiezen, behalve de badkamertegels, een designkeuken of een hip architectonisch vormgegeven geveltje. Nog griezeliger wordt het als ontwikkelaars ‘consumentgericht’ gaan ontwikkelen. Wat meteen de vraag oproept wat zij al die jaren daarvóór hebben gedaan.

Eigenlijk kan die arme woonconsument er ook niks aan doen. Hij is een product van de aanbodzijde; een kleipop, gekneed door de markt. Jarenlange naoorlogse overheidsbemoeienis (tot de dievenklauw aan toe: Politiekeurmerk!) heeft tot passieve, mopperende, zeurende, klagende en jammerende, woonconsumenten geleid. Niemand heeft het juiste recept voor individueel wonen; ondanks de meer dan 15 verschillende woonpornobladen die het wonen glibberend presenteren. Van VT Wonen, via Seasons en Eigen Huis en Interieur langs 101 Woonideeën tot aan More than Classic; met een oplage tussen de 30- en 180.000 per titel worden zij gretig geconsumeerd. Zo wordt het individu vertelt hoe hij dezelfde unieke woonstijl kan bereiken die iedereen erop na moet houden. Geen enkel blad vertelt echter de kunst van het wonen; er wordt alleen geshowd hoe jouw individuele stijl eruit moet zien om leuk voor de dag te komen.

Wonen is leven; wonen is niet consumeren. Wonen dient van twee kanten te komen. Wonen is een werkwoord, voor zowel de aanbieder als de toekomstig bewoner. Dat betekent dat alle lifementalitystrategycommunityconcepts in de prullenbak kunnen en de koper/huurder/toekomstig bewoner meer aan zet moet komen. En dat is lastig. Want daar zit niemand op te wachten. De producenten niet, want vervelende klanten: nee, dat is niet de bedoeling. Gemeenten ook niet, want mondige burgers: dat vertraagt de bouw alleen maar. Want we moeten voort, en snel een beetje!

De verwende, luie woonconsument -ooit treffend beschreven door Gerard Reve met: “Groots en meeslepend wil ik leven. Maar met behoud van maandsalaris”- heeft zijn tijd gehad. Gelukkig is er nu een crisis die overheid en markt dwingt om zich te bezinnen. Veel partijen zitten evenwel in de verschillende fasen van rouwverwerking: ontkenning – protest en boosheid – onderhandelen en vechten – depressie en uiteindelijk: aanvaarding (met dank aan Elisabeth Kübler-Ross) maar zullen er toch aan moeten: weg met die woonconsument; hoera voor de bewoner. Noem ‘m desnoods woonprosumer: de woonconsument die mede bijdraagt aan de productie van zijn woning en woonomgeving, treffend beschreven in Wonen in Ruimte en Tijd; een scherp rapport van de VROM-Raad. Daarin wordt gesteld dat de drang naar meer zelfbeschikking, al enkele decennia in gang, in de nabije toekomst zeker niet zal afnemen. Er is behoefte aan nieuwe producten als antwoord op een nieuwe vraag, met meer ruimte voor eigen initiatieven. Onze buurlanden laten dit al zien: daar waar een aanbod- in een vragersmarkt is veranderd is de woonconsument als sneeuw voor de zon verdwenen en geëmancipeerd tot volwaardig partner in het ontwikkelen van woningen. Met macht over het aanbod, omdat hij zelf meedenkt en meebeslist.

Hierbij de oproep aan alle potentiële huurders en kopers van woningen om advertenties, verkoopfolders en glossy magazines met het woord “woonconsument” deze winter op te stoken in de individuele design-open haard. Zodat de ex-woonconsument nog even kan nagenieten van de warmte van zijn eigen failliet.

—

Foto boven: Reitdiep, Groningen (foto: Suzanne Matrosov-Vruggink)

Londen is niet de enige metropool waar beleidsmakers de fiets in de strijd gooien tegen congestie, luchtvervuiling en afnemende leefbaarheid. Geïnspireerd door het succes van de fiets in Kopenhagen en Amsterdam wordt in veel grote steden ingezet op comfortabele routes, huurfietsen en allerhande voorzieningen in combinatie met straffe beprijzing van het rijden en parkeren van personenwagens. Maar voordat daadwerkelijk begonnen wordt met de aanleg van al die Cycle Super Highways en het optuigen van flitsende huursystemen, loont het om te kijken naar wat minder in het oog lopende succesfactoren achter de Noord-Europese fietshoofdsteden.

Levenstijl
In Amsterdam is de fiets binnen de ringweg tegenwoordig de meest gebruikte manier om van A naar B te komen. Ten koste van zowel de auto als het OV. De Amsterdamse oud-wethouder Rick ten Have verklaarde recentelijk tijdens een debat dat wanneer, zoals ooit de bedoeling was, in de buitenwijken en zelfs de regio betaald parkeren was ingevoerd, ook daar de fiets een aantrekkelijk alternatief zou zijn geworden voor auto en OV. Helaas is de wereld niet zo maakbaar als Ten Have denkt. Niet iedereen binnen de A10 laat namelijk zijn auto staan. Volgens onderzoek van de gemeentelijke Dienst Infrastructuur en Vervoer is fietsen vooral populair onder inwoners met een hoog inkomen. Het aandeel van de fiets in het totaal aantal verplaatsingen van deze groep is sinds 1991 meer dan verdubbeld, van 15% naar 33%. Het is ook deze groep inwoners die sinds de jaren ’90 een typisch stedelijke levensstijl heeft ontwikkeld.

In tegenstelling tot de landelijke trend is in Amsterdam de mobiliteit van hoogopgeleide inwoners afgenomen. En dat komt omdat zij veelal werken, wonen en recreëren in een geografisch beperkt gebied. Het betreft de dichtbebouwde stadswijken in en rondom de binnenstad. Hier ligt het fijnmazig gemengde woonwerk- en ontspanningsmilieu dat de laatste decennia een geliefde vestigingsplaats is geworden voor hoger opgeleiden en veel hoogwaardige dienstverlenende bedrijven. Dat alles werpt nieuw licht op het geringere succes van de fiets in steden als Rotterdam en Enschede. Een laag percentage hoger opgeleiden vindt schijnbaar zijn weerslag in de verkeersstatistieken. Nu is de herwaardering voor stedelijk leven en de toestroom van jonge professionals niet iets specifieks Amsterdams. Het bijverschijnsel fiets is echter wat minder algemeen. In New York ziet men tegenwoordig ook mensen naar hun werk fietsen, maar de enkele gehelmde mountainbiker die het verkeersinfarct van Manhattan trotseert valt toch in een heel andere categorie dan de stroom van tienduizendduizenden hippe tweewielers en bakfietsen die iedere ochtend en avond de smalle fietspaden in en om de grachtengordel verstopt.

Verwevenheid met de stad
Amsterdam nodigt vanwege de stedenbouwkundige structuur en beperkte oppervlakte uit tot fietsen. Allerhande voorzieningen langs drukke stadsstraten profiteren van al die fietsende klanten. De bloeiende mix van functies maakt vervolgens de wijken waar deze straten doorheen lopen nog aantrekkelijker voor de stedeling op zoek naar levendigheid, waardoor het aantal fietsers verder toeneemt, enzovoort. De fietser is in Amsterdam, en veel andere Nederlandse steden, een factor van betekenis geworden. In hoofdstedelijke winkelstraten als de Overtoom en Van Woustraat komt nog maar 10% van de bezoekers met de auto. De aanleg van vrijliggende fietspaden langs de Overtoom had enige jaren geleden naar verluid direct een flinke toename van de omzet van de winkeliers en horeca in de straat tot gevolg.

Maar het kan ook te druk worden. Omdat de smalle fietspaden op de Overtoom aan hun taks zaten, werd voorgesteld de hoofdfietsroute te verplaatsen naar de parallel lopende Eerste Helmersstraat. Een idee dat vanuit een verkeerskundig standpunt logisch is, maar de intieme relatie tussen langzaam verkeer en allerhande functies op de Overtoom totaal negeert. Andersom kunnen beleidsmakers wel een comfortabele fietsroute aanleggen, maar de bijdrage van deze route aan de ontwikkeling van de stad en het genereren van intensiever gebruik is sterk afhankelijk van de verwevenheid met de stedelijke voorzieningen. De naamgeving van Boris Johnson’s Cycle Super Highways doet vermoeden dat het niet gaat om een sympathiek fietspad door een drukke straat, maar om het type veilige, snelle route, bij voorkeur door het groen, dat in zoveel steden ongebruikt ligt te wezen.

De fiets is een vervoermiddel dat bij uitstek geschikt is voor compacte, functioneel gemengde steden. Fietsen sluit aan op de levensstijl van stedelingen voor wie de traditonele onderverdeling van dagelijkse activiteiten in categoriën ‘werken’, ‘wonen’ en ‘ontspanning’ weinig betekenis meer heeft. Het biedt, ijs en weder dienende, alle voordelen van een persoonlijk vervoermiddel en gegarandeerd gratis stalling direct bij de plek van bestemming. De fiets dient echter integraal onderdeel te zijn van het stedelijk vervoerssysteem en niet louter als een bedreigde diersoort via een soort parallelsysteem door parken en woonstraten te worden geleid. De eerste beelden van de nog ietwat profisorisch aangelegde Cycle Super Highways zijn wat dat betreft bemoedigend. Soms is een gebrek aan budget helemaal niet zo’n ramp. Nu alleen nog even die bussen en ladende en lossende vrachtwagens van de fietsstrook.

—

Foto boven: Overtoom, Amsterdam (Bron: Errik Buursink)

Wat is social design? Een rondje onder architecten en stedenbouwkundigen levert de volgende definities op: de impact om je omgeving te veranderen, aandacht voor hoe sociale ruimten zich moeten gedragen, ecologisch en duurzaam design, design dat zorgt voor sociale interactie. Marina van den Bergen: “Social design is een containerbegrip. Voor mij houdt het in dat ontwerpers zich bewust zijn voor wie ze ontwerpen en waarom. Social design omvat zowel sociale duurzaamheid als duurzaamheid in materialen.” De voorvechter van het concept Frank van Klingeren zag zichzelf niet als architect maar als een sociaal ingenieur. Van den Bergen: “Hij ontwierp gebouwen die verschillende functies toelieten. Het liefst functies die naast elkaar konden bestaan zonder dat een fysieke scheiding nodig was.”

De Meerpaal in Dronten is hiervan een voorbeeld. Het werd in 1967 geopend en moest een openbaar ‘dorpsplein’ worden: een plek waar bewoners elkaar zouden kunnen ontmoeten. Het gebouw is inmiddels van de sloop gered en aangepast aan de eisen van deze tijd. Van den Bergen: “Het is de samenbindende ruimte gebleven die Van Klingeren voor ogen had: een overdekte markthal met bioscoop, muziekschool en grandcafé. De Meerpaal draait nog steeds om sociale interactie; dit jaar werd het Suikerfeest er gehouden en tijdens het WK Voetbal zijn er grote tv-schermen neergezet.”

Als architect versta je je vak. Ontwerpers moeten luisteren naar wat gebruikers willen. Maar wel zonder de oren helemaal naar gebruikers te laten hangen.

Collectief
Social design betekent dat je goed nadenkt over hoe je wilt dat iets functioneert, nu en in de toekomst, vindt Van den Bergen. “Menselijke maat, en levenskwaliteit zijn hierbij heel belangrijk. Maar als architect hoef je echt niet eerst weken of maandenlang in een renovatiewijk te gaan wonen om te weten hoe je een wijk moet veranderen”, aldus Van den Bergen. “Als architect versta je je vak. De wijk bezoeken en bewoners spreken is genoeg. Ontwerpers moeten luisteren naar wat gebruikers willen. Maar wel zonder de oren helemaal naar gebruikers te laten hangen. Social design betekent geen volledige co-creatie. Je eerste zorg is niet de individuele bewoner, maar het collectief en de langere termijn.”

Ruhr Still-Leben A40. Op 18 juli toverden de Duitsers de drukke snelweg tussen Duisburg en Dortmund voor één dag om in een kilometerslange lunchtafel (Foto: Beate S., Ruhr2010)

Volgens Van den Bergen is het belangrijk om het evenwicht te vinden tussen wat bewoners willen en wat wenselijk is in de toekomst. “Een flexibel ontwerpproces is daarbij cruciaal. Een Vinexwijk verlevendigt na verloop van tijd bijvoorbeeld doordat mensen in hun drive-inn woning een kapsalon of atelier beginnen. Hou hier rekening mee bij het ontwerp van bepaalde woningen. Van Klingeren had dit al in de jaren zestig begrepen. Een gebouw is niet af als het opgeleverd wordt. De oplevering is juist het begin van een leven van permanente verandering onder invloed van het gebruik en de gebruikers.”

Tot slot benadrukt Van den Bergen dat social design niet altijd een stenen oplossing hoeft te betekenen. “Goede voorbeelden van social design zijn ook
Ruhr Still-Leben A40 en het Rotterdamse ‘Opzoomeren‘; initiatieven waarbij bewoners zelf actief participeren.” In Rotterdam zijn inmiddels meer dan tweeduizend straten die Opzoomeren. Bewoners verbeteren zelf de leefbaarheid in hun stad door straatfeesten, betere verlichting, opfleuracties en meer contact.

Ze wijst en passant nog even op afgelopen 18 juli toen in Duitsland een drukke snelweg tussen Duisburg en Dortmund voor één dag werd omgetoverd in een kilometerslange lunchtafel (zie foto boven). Meer dan drie miljoen mensen picknickten mee: trots op het evenement en verbonden met elkaar. Van den Bergen: “Met social design breng je mensen in beweging.”

—
Foto boven artikel:  De Meerpaal anno nu, ontwerp van Frank van Klingeren (Foto: gemeente Dronten)

De vastgoedcrisis heeft alles te maken met de kredietcrisis. Naast de geldwolk die over de wereld zwierf vormde de verwachting dat elke investering in het vastgoed door de oneindige waardestijging wel weer terugverdiend zou kunnen worden een belangrijke oorzaak van de crisis. Nu deze miljardenwolk is leeggelopen staat vast dat de vastgoedwereld nooit meer dezelfde zal zijn en de ruimtelijke ordening evenmin. De aanbodgestuurde ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling behoren definitief tot het verleden. De waardestijging en de ongebreidelde financieringsmogelijkheden maakten nieuwbouw zo goed als altijd lucratiever dan herontwikkeling van bestaand vastgoed, of het nu versleten was of niet. Het overaanbod dat zo ontstond kon de markt niet opnemen. Nu de orkaan is uitgeraasd kan de schade opgenomen worden: een onmetelijke hoeveelheid m2 kantoorruimte is leeg komen staan evenals duizenden ha ‘verouderd’ bedrijfsterrein in binnenstedelijke gebieden.

De ruimtelijke ontwikkeling is met een harde klap met beide benen op de grond komen te staan. Veel masterplannen voor grootschalige herontwikkeling kunnen bij het oud papier. Het lawinekapitaal dat nodig zou zijn om de kosten van deze grootschalige verwervings-, sloop-, schoonmaak, herbouw- en herinrichtingsplannen te dekken is niet meer aanwezig.

Verder
Veelal worden projecten die al onderhanden zijn getemporiseerd en valt het woord ‘organische ontwikkeling’. Vaak wordt daarmee bedoeld: het doel blijft hetzelfde, maar de weg waarlangs wordt organisch. De crisis dwingt om ook de ambities bij te stellen. Om de steden erbovenop te helpen is het nodig dat ze zich economisch, sociaal en cultureel herstellen. Een ‘total make over’ van de bestaande bedrijfsterreinen betekent kapitaalvernietiging en het einde voor veel van de bestaande bedrijvigheid. Het resultaat is eerder meer dan minder werkloosheid en daar zit niemand op te wachten. Blijft de vraag: Hoe komen de steden beter uit de crisis? De oplossing ligt niet in ruimtelijke planvorming maar in ondernemerschap en het opzoeken van de uiterste grenzen in de regelgeving.

Betoncentrale van BAM in de Binckhorst Den Haag (Foto: de Stad bv)

De huidige ruimtelijke en milieu wetgeving stamt nog uit de tijd van industriële economie en de grootschalige dienstverlening in kantorenparken. Deze op functiescheiding gerichte regels die onverminderd in alles doorwerken, in de structuurvisies, de masterplannen, bestemmingsplannen, de vergunningverlening en de institutionele vormgeving van de overheden, zijn zelf een hinderlijke sta in de weg geworden voor de bloei van ondernemerschap. De vraag van de huidige kennisintensieve bedrijvigheid gaat uit naar levendige stadswijken met een goed verblijfsklimaat en variëteit in vestigingsmilieus.

Op grond van deze vraag wordt in de Binckhorst in Den Haag, in de Kanaalzone in Helmond en op de Noordelijke IJoevers in Amsterdam gezocht naar een andere strategie. De kern daarvan is dat de bestaande kwaliteiten worden gekoesterd, zodat de bedrijvigheid weer opbloeit en nieuwe bedrijvigheid zich kan ontwikkelen. Welke economische krachten in staat zullen zijn om onze steden concurrerend te maken op regionale, Europese en wereldschaal zal nog moeten blijken. Voor dit deel van de wereld mag verwacht worden dat naast de bediening van de regionale behoeften aansluiting bij de kenniseconomie noodzakelijk en creatieve economie kansrijk is. Zeker is dat de groei de komende jaren vooral zal komen van nieuwe startups en startende ZZP-ers. Wie daarvan succesvol zullen zijn weten we niet. Er is op dit moment vooral behoefte aan experimenteerruimte voor nieuwe woonconcepten, woon/werk-combinaties en nieuwe kansen voor ondernemerschap.

Kanaalzone in Helmond (Foto: gemeente Helmond)

Ook de bedrijfsterreinen in de voormalige stadsrand kunnen geschikt gemaakt worden om zich te ontwikkelen tot ondernemende stadswijken met gemengde programma’s waar wonen, werken, cultuur en vrije tijd elkaar tegen komen. Nu de milieubelasting van bedrijven sterk afgenomen is en in de toekomst nog verder zal afnemen, is het mogelijk gevarieerde stadswijken te maken waar tussen de bedrijvigheid van ambachtelijk, ICT, media tot cultuur, ook gewoond en gerecreëerd wordt. Hergebruik past in de duurzaamheiddoelstellingen en levert gebieden op met karakter. Om tegelijk de duurzaamheid en het ondernemerschap te bevorderen zal er een einde moeten worden gemaakt aan de veel te ruime milieucirkels en de radicale functiescheiding. De tijd is er nu echt rijp voor.

Nu het grote geld uit ruimtelijke ontwikkeling is teruggetrokken, zal een veel fijnmaziger ondernemerschap de stuwende kracht worden in de ruimtelijke ontwikkeling. Niets doen is geen optie. Daarmee worden alle kansen om beter uit de crisis te komen verspeeld. Onze stelling luidt: de Noordelijke IJoevers, de Kanaalzone, De Binckhorst en vele andere bedrijfsterreinen kunnen beter worden opgevat als de laboratoria van de ondernemende stad, als experimenteerterreinen voor een ondernemende strategie waarin nieuwe vormen van ondernemerschap en investeringsvermogen van eigenaren, ondernemers, kunstenaars, private en collectieve opdrachtgevers, de hoofdrol spelen. Het ruimtelijk beleid heeft in de strategie een dienende rol om barrières en regelgeving op te ruimen en ruimte te maken voor ontwikkeling. Zo biedt de crisis een kans op een bloeiende nieuwe economie in een gevarieerde levendige stad.

—
Foto boven: nieuw gebruik van oud gebouw op Noorderlijke IJoevers, NDSM Werf Amsterdam (Foto: de Stad bv)
Klik hier voor een impressie van de RUIMTEVOLK bijeenkomst ‘Tijdelijkheid in crisistijd’ op de NDSM werf in Amsterdam.

In Helmond Brandevoort staan beminnelijke huisjes van verschillende grootte naast elkaar. Door de bankjes voor de deur en boerderijachtige daken lijkt dit een straat uit een middeleeuwse vestigingsstad. Maar de bomen zijn vers geplant en het cement is nauwelijks droog. Achter de pittoreske gevels schuilen woningen die van alle moderne deugden zijn voorzien.

‘Sinds de jaren negentig geeft men wijken al thema’s. Water, bos en historie waren erg populair. Maar je zag het niet echt in het uiterlijk van gebouwen terug, het was vooral marketing. De laatste twintig jaar is dat veranderd. Ik heb wijken onderzocht waarbij de thema’s meteen te herkennen zijn.’ Twee wijken die Meier onderzocht zijn Helmond Brandevoort en Le Medi in Rotterdam Delfshaven. In Helmond is het thema ‘historische Brabantse vestigingsstad’ en in Rotterdam ‘iets tussen mediterraan en Arabisch’.

Controle en voorspelbaarheid
Meier interviewde 65 inwoners en 30 plannenmakers. Uit haar onderzoek blijkt dat mensen in een themawijk hechten aan controle en voorspelbaarheid. ‘Bij Le Medi heb ik mensen gevraagd naar hun verwachtingen op het moment dat ze gingen kopen. Ze zeiden te verwachten dat het thema bepaalde mensen aantrekt. Dat ze komen te wonen met een slag mensen die, net zoals zij, creatief zijn en waarde hechten aan dezelfde dingen. En dat architectuurstijl dat kan voorspellen.’

De Duitse legt uit dat multiculturaliteit erg belangrijk is voor de bewoners van Le Medi. ’70% van de bewoners is van allochtone komaf, dat zijn allemaal hoogopgeleide mensen van de tweede of derde generatie. Het opvallende is dat juist zij zeggen dat het thema niet het belangrijkste is. Comfort en veiligheid vinden ze belangrijker. Het zijn de autochtonen die zo’n Arabische stijl leuk en authentiek vinden. De andere bewoners zochten gewoon een comfortabele woning dichtbij familie en vrienden. En ze willen een veilige wijk voor de kinderen,’ aldus Meier. Le Medi is de oplossing, er zijn poorten die ‘s nachts dicht gaan. ‘Hierdoor zijn de architecten er in geslaagd een veilige oase binnen een slechte buurt te creëren. Het is ook sociaalmaatschappelijk interessant, blijkbaar is dit de manier om hoog opgeleide allochtonen in je wijk te houden.’

Helmond Brandevoort (bron: Wikipedia / Maurits Vink)

Eigenlijk gewoon Vinex
In Helmond is de situatie anders, legt Meier uit. ‘Daar wonen weinig allochtonen. Maar net als veel wijken in Rotterdam heeft ook Helmond een slecht imago. Mensen uit Eindhoven willen niet die arbeidersstad wonen. De themawijk Brandevoort is daarom gepresenteerd als een nieuw Brabants dorp. Als een eilandje binnen de gemeente. De ontwerpers hebben voor een historische stijl gekozen, want nostalgie trekt mensen. En dat heeft zo uitgepakt. De mensen die daar wonen vinden de stijl uitdrukking van hun status. Terwijl het eigenlijk gewoon een vinexwijk is, maar dan symbolisch aangepast voor de middenklasse.’ Meier lacht. ‘Mensen vinden het geen vinex omdat de huizen dichter bij elkaar staan, zoals in oude vestgingsteden.’

Maar bij hoge verwachting hoort ook teleurstelling. ‘In Helmond is de sociale controle enorm. Mensen die ik interviewde vertelden me dat ze hun hekjes en kozijnen mooi moesten houden, omdat de buren dat wilden. Ook de gemeente gaf een brochure uit waarin zij adviseerden welke veranderingen aan de huizen ‘goed’ en ‘fout’ waren. Sommige bewoners waren daar echt gefrustreerd over. ‘Ik woon niet op een camping!’, zei iemand tegen me. Sommige hadden zo’n last van het gebrek aan privacy dat ze besloten te verhuizen.’

Moeten we dit willen
‘Ik weet niet of we thematisering van architectuur moeten willen. We hebben al een zodanige segregatie in de samenleving tussen midden- en lage inkomens, is het nodig dat we deze ook nog eens zichtbaar maken in de architectuur? Met een thema zet je een project binnen een wijk af tegen de rest van de wijk. Het is een trend in opkomst dat de mensen met middeninkomens zich steeds meer proberen af te sluiten van de rest. Ze trekken zich achter een hek terug. Ik twijfel of dit goed is voor een stad en zijn openbaarheid.’

___

Foto boven: Brandevoort Helmond (foto: Sabine Meier)

Zodra je de website opent, beginnen vogels te kwetteren. ‘Park Bloeyendael: een royale oase aan de rand van Utrecht’, staat er in mooie letters. Het logo heeft de vorm van een hek. Vervolgens opent een frame en zie je in het groen een groepje huizen, van bovenaf bezien, alsof je door de ogen van de vogels van zojuist kijkt. Net echt. De zon schijnt, ramen staan open. Het is stil, vredig. Sturend met de muis kun je over het plangebied vliegen. Je ziet chique appartementengebouwen met dakterrassen zo groot als schoolpleinen, royale villa’s met strakke gazonnen en brede autovrije straten. Mensen zijn er vreemd genoeg niet, wel auto’s. Dure auto’s.

Park Bloeyendael moet een chique woonwijk voor welgestelden worden en ligt op de voormalige locatie van autobedrijf Hessing aan de Utrechtsestraat, aan de oostkant van Utrecht. Hessing, die tegenwoordig met zijn Masarati’s en Lamborghini’s in de Cockpit aan de A2 zit, wil hier ruim honderd exclusieve woningen ontwikkelen met een bijpassend pakket aan voorzieningen (waaronder gratis tuinmannen en schilders). Prijzen beginnen bij 800.000 euro. Absolute klapper is een penthouse van 735 vierkante meter 191 vierkante meter dakterras voor een kleine vier miljoen euro.

Opvallend is de beveiliging. Hoewel Hessing het woord gated community nooit in de mond zal nemen, heeft het villapark er alle schijn van. Een slotgracht (de vergraven Biltse Grift) en een 24-uurs bemande bewakingsloge met toegangspoort ontmoedigt ongewenste gasten het terrein te betreden. ‘Kinderen kunnen hier onbezorgd spelen’, aldus makelaar Heiko Gorter.

De vraag rijst wat je van een dergelijke ontwikkeling moet denken. Los van het ruimtelijke bouwplan is er ingestoken op een maatschappijkritisch woonconcept dat drijft op de mening van een welvarende elite. In diverse media doken hierover de afgelopen tijd opiniestukken op. Niet in de laatste plaats omdat ook bij Ouderkerk aan de Amstel, op een eilandje in de Amstel, een dergelijk woonpark moet verrijzen. Wat zegt de groeiende vraag naar dergelijke afgesloten woondomeinen in Nederland? Iets wat vooralsnog (op grote schaal) alleen in de Verenigde Staten en delen van Zuid-Amerika voorkomt, en dan met name in gebieden waar het contrast tussen arm en rijk groot is. Gaat het hier dan zo slecht?

Maatschappelijke verantwoordelijkheid
Op zich is het luxueuze karakter van Bloeyendael wel te verklaren. We bevinden ons in een van de rijkste regio’s van het land, op de Utrechtse Heuvelrug, vlakbij ‘t Gooi. De vraag naar exclusieve woningen en hoogwaardige woonmilieus is hier evident. Veel passend aanbod is er niet. Ook de behoefte naar veiligheid (onbezorgd woongenot) is in principe geen vreemde gedachte, ook al is de roep om werkelijk afgesloten terreinen zoals Bloeyendael wel nieuw. Rijke mensen hebben nu eenmaal kostbare spullen, hebben geen zin in geveltoeristen en pottenkijkers en schermen daarom hun domeinen en stulpjes af met manshoge hekken en hagen. Dat zie je in de stad, in het buitengebied en in VINEX-wijken zoals Leidsche Rijn. Fraai is anders, maar zo lang dat niet leidt tot unheimliche situaties in de openbare ruimte, kun je daar niet zo veel van vinden. Het is wat het is.

Zorgwekkender is het gegeven dat de in gated communities geïnteresseerde mensen hun huidige woon- en leefomgeving zonder moeite willen opgeven en verruilen voor een (in hun ogen) veiliger milieu. Vaak ingegeven door slechts een gevoel van onveiligheid en angst voor de veranderende multiculturele samenleving. In plaats van problemen gezamenlijk te lijf te gaan, leggen zij hun maatschappelijke verantwoordelijkheden liever naast zich neer.

Daar gaat iets onverschilligs van uit, iets zorgeloos, iets egoïstisch. Mensen zijn bereid hun sociale en maatschappelijke verplichtingen af te kopen zodra de grond onder hun voeten te heet wordt. Vrijheid is kennelijk te koop. Maar heeft deze elite ook niet de morele plicht om te blijven participeren in de maatschappij als zodanig, om deze vorm te geven vanuit goeddunken, en niet te vluchten naar een omheind oord met gelijkgestemden?

Tegenstanders van gated communities ontkrachten het argument dat een toegangspoort zou leiden tot grotere veiligheid. Uit diverse onderzoeken blijkt dat gated communities slechts een schijnveiligheid bieden omdat de criminaliteitscijfers niet lager zijn dan in niet-afgesloten wijken. En, misschien wel belangrijker: door gated communities zou het sociaal kapitaal (participatie, vertrouwen en wederkerigheid) van de samenleving als geheel kleiner worden. Individualisme en polarisatie gaan hand in hand. Zelfredzaamheid boven saamhorigheid. Cultuurfilosofen krommen hun tenen. Moet je dat met elkaar willen?

Samenlevingsideaal
Als je kijkt naar de locatie en de directe omgeving van Bloeyendael, dan zijn dat niet gelijk omstandigheden die aan een idyllisch villapark of community doen denken. Het voormalige terrein van autodealer Hessing ligt pal aan een luide provinciale weg, vlakbij knooppunt Rijnsweerd. Het terrein ligt bovendien aan het begin van de Utrechtsestraat, feitelijk nog in de stadsrand van Utrecht. Dit is het meest rommelige gedeelte van de provinciale weg.

Op zich kan Bloeyendael voor een welkome kwaliteitsimpuls zorgen, maar daarvoor had het zich beter kunnen voegen naar het open veenweidekarakter van de aangrenzende landgoederenzone Stichtse Lustwarande, in plaats van in te zetten op een zelfstandige locatieontwikkeling. Nu is en blijft het een autonoom, haast onlandschappelijke postzegel dat vol gezet is met peperdure huizen. Zijn de voorgeschotelde kwetterende vogeltjes hier wel te horen?

Wat betreft de ruimtelijke opzet is ook het nodige te zeggen. Drie statige bouwblokken schermen het gebied af van de Utrechtseweg en geven een gevoel van ‘onder ons’, dat verdedigbaar is vanuit het woonconcept. Maar daarachter ontvouwt zich een stratenpatroon dat een wat makkelijke verwijzing lijkt naar de tuinsteden van Ebenezer Howard uit het begin van de twintigste eeuw, met symmetrische en hiërarchisch opgezette, gebogen straten. Vreemd. Want de keuze hier op Bloeyendael is niet gestoeld op een open samenlevingideaal, maar juist op een bewuste afscherming daarvan. Dat is rijmelarij van niks. Waarom geen vormentaal die past bij deze tijd, bij deze specifieke (uiterst bedenkelijke) cultuuruiting?

Voor de gebouwen op Park Bloeyendael is een mix van appartementen en grondgebonden woningen bedacht, in baksteenarchitectuur. Het geheel moet volgens de architect ‘een landgoedachtige sfeer uitademen’. Opvallend in dat licht is de compactheid van het plan (exploitatiedruk?). De openbare ruimte is qua maat en gebruikspotentie marginaal en de villa’s zijn feitelijk niet veel meer dan grote twee-onder-eenkappers. Alleen de woningen aan de rand van het park hebben vrij uitzicht op het omliggende landschap, de rest staat voor villabegrippen erg dicht op elkaar. De tuinen zijn in dat licht ook belachelijk klein: gemiddeld honderd vierkante meter. Elke scheet is te horen.

Als je dit allemaal bij elkaar optelt, kun je je afvragen wat er nu zo bijzonder is aan Bloeyendael? Voor hetzelfde geld koop je in Bilthoven een vrijstaande villa in het bos, met een tennisbaan achterin de tuin. En ook veilig. Het grappige is dat die welvarende elite, met hun dure woonwensen en behoefte aan (maatschappelijke) afstand en ruimte, in dit plan juist het tegenovergestelde krijgen. Ze komen boven op elkaar te wonen, hutje mutje achter een hek op een papperig stukje veengrond. Is dat luxe? En trouwens: ik dacht altijd dat een beetje zichzelf respecterende bobo toch minstens, naar Haags voorbeeld, op het zand wilde wonen.

—

Dit is een bewerking van een artikel dat eerder in PostPlanjer verscheen, Utrechts bulletin voor architectuur en stedenbouw, http://www.postplanjer.nl

Laten we nu eens nuchter kijken wat de creatieve wedloop ons gebracht heeft. De definities zoals die gebruikt worden door goeroes als Richard Florida en Charles Landry hebben een hoog luchtballon gehalte. Neem bijvoorbeeld Landry die een creatieve stad definieert als ‘a place where people can think, plan and act with imagination’. Heerlijke OMO-wasmiddel-taal. OMO wast schoon, helder en fris. Dank je de koekoek. Ooit een wasmiddel gezien dat smerig, troebel en stinkend wast? Ooit een stad gezien waar mensen niet kunnen denken, plannen en handelen met verbeelding? Al dit soort geklets over creatieve steden is te breed, te hoog en heeft nauwelijks nog met de praktijk te maken. Het resultaat is dat op enig moment de ballon knapt.

Vreemd genoeg heeft het concept ‘creatieve steden’ tot op heden nog steeds de plek van ‘zondagskind’ in de bestuurlijke discussies. Nederlandse bestuurders geloven echt in creatieve steden. Ze geloven oprecht dat als je honderd creatieven in één gebouw zet, er spontaan een creatieve kernfusie tot stand komt, met veel onderling contact, interactie en dynamiek. Ze rekenen zich rijk; één plus één wordt vanzelf drie in hun visie waarbij de winst vooral zou zitten in de uitstralingseffecten op ‘de wijk en buurt’.

Maar werkt het ook zo? Dat is niet mijn ervaring. Zet creatieven bij elkaar en dan krijg je in ieder geval ook heel veel ruzie, gedoe, gezeur en gezeik. Creatieven zijn net mensen. Ze doen prachtige dingen en soms maken ze er – net als iedereen – een zooitje van. Wat daarnaast altijd vergeten wordt, is dat creatieve broedplaatsen zich in de tijd ontwikkelen. Na de eerste creatieve gezamenlijke start, zie je vaak dat ieder zich in zijn eigen ruimte opsluit en gewoon lekker aan de slag gaat. Niks op tegen, maar als je wilt dat een creatieve broedplaats iets voor de buurt, wijk of stad betekent dan is een stok achter de deur geen gek idee.

Impressie van de bijeenkomst

Ik voel daarom wel wat voor het Beehive-principe waarbij iedere creatieve broedplaats tenminste twee uur per week iets moois en goeds moet doen voor de buurt, wijk, stad. Een wat ouderwets paternalistisch ‘voor wat, hoort wat-principe’. Sowieso mag de sector der creatieven wel eens wat harder zijn nut en opbrengsten onder de aandacht brengen. We denken nog wel eens dat iedereen overtuigd is van ons nut, dat ’ze’ niet zonder ons kunnen. We zijn misschien te veel verwend door Florida en Landry.

In mijn visie moet je als creatieve industrie gewoon de vraag kunnen beantwoorden ‘wat levert het op’? Een woningcorporatie of stadsbestuur staat steeds weer voor de keuze ‘zet ik hier in deze buurt een bakker neer, of een broedplaats’. Democratie vereist openheid, meetbaarheid en op basis daarvan ook ‘afrekenen’. Bakker of broedplaats; het is de ultieme politieke keuze. De creatieve industrie moet dan de meerwaarde kunnen aantonen van waardencreatie en niet alleen het verhaal vertellen van waardecreatie. Waarde – en waarden creatie; het zijn verschillende dingen.

Bij waardecreatie gaat het om de poen, de economie en Dagobert Duck. Er moet sprake zijn van een blijvende monetaire verandering. Je stopt er wat in, er wordt waarde aan toegevoegd en er komt vervolgens meer uit. Denk als makkelijk voorbeeld even aan een broedplaats. Er gaan mensen, middelen en geld in van de gemeenschap, of van een corporatie en uiteindelijk moet daar dan meer uitkomen. Dat ‘meer’ is de toegevoegde waarde. Dat is meetbaar te maken door bijvoorbeeld een kosten-baten analyse. In modieus jargon tegenwoordig ook wel een MKBA genoemd: een Maatschappelijke Kosten en Baten Analyse. Je kunt het ook meten door bijvoorbeeld de buurt of stadbewoners te vragen ‘wat is het je waard’. Met die ‘willingness to pay’ kan je uitrekenen wat mensen over hebben voor een broedplaats in hun wijk, een bioscoop, of een bakker. Helaas zijn er nog geen echt goede voorbeelden van harde analyses of berekeningen van creatieve broedplaatsen.

Maar hoe zit het dan met waardencreatie? Een van de sprekers vanmiddag formuleerde het als volgt: “Kunstenaars creëren waardevolle ervaringen.” Met dat begrip ‘waardevol’ zitten we alleen nog steeds aan de borreltafel van de economen. Het begrip ‘ervaringen’ brengt ons verder. Een echte ‘ervaring’ heeft vaak tot gevolg dat je ergens heel anders over gaat denken, dat je ‘waarden’ letterlijk veranderen. Net zoals er economisch van een monetaire verandering sprake kan zijn – meer geld is meer waarde – zijn er kennelijk ook sociale of sociaal-psychologische veranderingen mogelijk.

Een makkelijk voorbeeld: je zit in een zaal en krijgt van een kunstenaar ‘iets’over je uitgestort en dat ‘iets’ raakt je zo dat je echt anders gaat denken; dat je waarden orientatie verandert. Er is dan sprake van toegevoegde waarden; een ‘waarden veranderende ervaring’. En ook dat kan je meetbaar maken. Je kunt mensen gewoon vragen of ze veranderd zijn, verbeterd, gelouterd. Je kunt ook hier weer met de willingness to pay approach uit de voeten: ‘wat is/was het je waard’. Zo kan je dus de waarde van waarden meten (Hallo bent u daar nog?). Nu vind ik als sociaal wetenschappelijk onderzoeker ‘vragen naar verandering’ nooit zo sterk. Ik kijk liever naar gedrag. Maar ook dat kan je onderzoeken: gedraagt iemand zich anders na de waardenvolle ervaring die werd opgedaan, doorgemaakt, aangekocht?

Wat is nu de crux van dit verhaal? Creativiteit is in sommige ogen een middel voor de oplossing van concrete sociale problemen. Dat kan, maar dan moet je dat ook aantoonbaar maken. Het gaat om waarde en waarden. Als kunstenaars en creatieven inderdaad waardevolle en waarden veranderende ervaringen creëren dan kan je en moet je dat meten. Als creatieve sector ben je aan de democratie verplicht om je eigen nut te laten zien.

Creatieve steden – en daarmee de creatieveling – hebben tot op heden de positie van een (door paps Florida en mams Landry verwend) zondagskind. Het thema van deze middag (‘de creatieveling als lijdend voorwerp’) is dan ook onzin. Creatieven lijden niet en zijn geen lijdend voorwerp. Althans nòg niet.

Want het klimaat wordt wel guur. Denk maar eens aan de anti-kraakwet, de bezuinigingen; u bent misschien wel gewoon een linkse hobby. Het wordt spoedig herfst, de bomen kleuren bruin en de bladeren gaan vallen. In dat geval zal je harder dan nu het geval is de economische waarde creatie moeten laten zien van wat je doet. En probeer tevens de waardencreatie scherper en helderder voor het voetlicht te krijgen.

Ruimtelijke planning; Nederland was er altijd trots op. In ons kleine landje waar we met zo ontzettend veel mensen samen wonen, ordenen we sinds jaar en dag de ons ter beschikking staande beperkte ruimte. Als geograaf vind ik dat vanzelfsprekend. Immers, de ruimte is schaars, er zijn er veel aanspraken op de ruimte, door mensen die willen wonen, recreëren, verplaatsen, winkelen et cetera. En dan praten we nog maar even niet van flora en fauna die een plek vragen. Dat daarbij belangenafwegingen moeten worden gemaakt lijkt evident. En dat er bij die afweging sprake is van kracht- en machtsverschillen lijkt me ook geen nieuws. Een democratische overheid die daarvoor keuzes maakt met het oog op de toekomst en het liefst toch met een idee hoe we ruimte het best kunnen indelen (visie dus) biedt hiervoor soelaas.

Tenminste,dat dacht ik altijd. Maar nu blijken dat allemaal linkse hobby’s. Niks verdelende rechtvaardigheid; de markt, het prijsmechanisme dat zijn de drivers van de nieuwe ruimtelijke orde volgens Buunk. Vinden wandelaars de Ecologische Hoofdstructuur niet mooi, weg ermee, Het is toch hun belastinggeld, en wie betaalt, bepaalt! En in geval van conflicten, hup naar de rechter om het uit te vechten. Uiteindelijk kunnen `mensen` zelf de verantwoordelijkheid dragen voor hun omgeving, is de nieuwe wind uit VVD-hoek.

Wat staat daar tegenover? Het regeerakkoord geeft weinig hoop; zegge en schrijven in totaal zeven (!) regels tekst over ruimtelijke ordening. Zeven regels over de ordening en verdeling van de schaarse ruimte. Vooruit, ruimdenkend als we zijn, kunnen we ook enkele passages uit maar liefst twee alinea’s over wonen als ruimtelijke ordening kenmerken.

Vanuit het ministerie dan? Op de eerder genoemde Dag van de Ruimte spreekt ook Henk Ovink, van het nieuwe ministerie van Infrastructuur en Milieu. Zijn betoog valt op door een veelheid aan ‘moeilijke’ woorden. Slechts de geoefende professional kan zich een weg banen door de actualisaties, decentralisaties, contextsensitiviteit en meer van dat moois. Maar zijn bijdrage eindigt met de opmerking dat de overheidsinzet niet gebaseerd mag zijn op een verdelende rechtvaardigheid die schijnbaar als vanzelf gekoppeld is aan ‘fnuikende bureaucratie, complexe regelgeving en bestuurlijke drukte‘. Nee, belangrijk is vooral dat die overheidsinzet afrekenbaar is.

Sinds wanneer mag de overheid niet meer rechtvaardig verdelen? Is dat soms een linkse hobby? Gaat onze langjarige traditie op het gebied van zorgvuldig omgaan met de ruimte ten onder in wat zo langzamerhand de tsunami van gesundenes volksempfinden en overheidje pesten lijkt te zijn? Kom op vakbroeders, laat je horen!

—

* Column uitgesproken op VROM Professoren Overleg Planologie 26 oktober 2010

Foto boven: Blauwe Stad (foto: Piet Renooy)

Voor mij is de snelweg vooral banaal: afgezien van dat nieuwe rode geluidscherm langs Utrecht, de Deltawerken en spectaculaire grote bruggen word ik er niet warm van. Zie ik iets over het hoofd, kijk ik niet hard genoeg?

“Het verhevene zit in het alledaagse. De ijsberg is nu eenmaal groter onder water dan boven water. De snelweg is banaal, terloops en pretentieloos. Dit is juist wat de snelweg een open boek maakt over de staat van de samenleving, hoe we met elkaar om gaan en wat we echt belangrijk vinden, Het gaat om de heimelijke geneugten van het leven zoals homobosjes, kogelgaten in verkeersborden, het blikken gooien naar wegpersoneel, heroïnehoeren, illegale autoraces, en ga zo maar door. De snelweg verhult niets. Juist de ontworpen plekken verpesten in die zin de eerlijkheid van de snelweg.”

De snelweg is inwisselbaar en in principe een mondiaal fenomeen. Zie je toch verschillen in karakter? Kun je onderscheid maken tussen wegen die door bestaande gebieden heen zijn gelegd en snelwegen waar later gebieden omheen zijn ontstaan?

“Van de oplossingen die we bedenken, weten we per definitie niet waar die toe leiden. Toen de snelweg als idee voor het eerst op de tekentafel kwam, zag men dit als iets positiefs. De stadsarchitect Witteveen tekende de Tunneltraverse in Rotterdam zelfs als park in de stad. Hij nam de parkway wel erg letterlijk en was er van overtuigd dat een snelweg de stad zou verlevendigen in plaats van vervuilen. Dat de snelweg een wereld op zich is geworden, had niemand van te voren bedacht.

Het karakteristieke van een snelweg wordt enerzijds bepaald door de tektoniek van de weg in het landschap en anderzijds door de mislukkingen. De schoonheid van een vloeiende lijn kan een herkenningspunt op de route zijn, net als een gevaarlijke bocht waar het altijd glad is, of een huis in de berm waarvan de eigenaar weigerde te vertrekken.”

Ervaar je een samenhang in het geheel, het Nederlands snelwegennet als systeem, en is het ook zo ontworpen? Heeft het een ziel, ontstijgt het zijn puur utilitaire karakter?

“Als je er oppervlakkig naar kijkt, is het één pot nat. Het systeem domineert in vorm en functie. Ernaar kijken alsof de snelweg bezield is, is wat te allen tijde moet worden vermeden. Het ontstaan van een ziel betekent dat we ons zouden kunnen hechten aan de snelweg en dat staat de basisfunctie in de weg; de doorstroom. Alles wat aan het zoab blijft plakken, verstoort het systeem. Toch is het onvermijdelijk dat er betekenis aan wordt gegeven. Doordat grote hoeveelheden mensen zich op de snelweg begeven en er belevenissen, herinneringen en tragedies meemaken, sijpelen deze verhalen ons collectieve geheugen binnen. Het systeem wordt langzaam maar zeker onderdeel van onze levenswijze. Het is een kwestie van tijd tot we een warm gevoel krijgen bij het zien van een hectometerpaaltje uit onze jeugd.”

De casus A20
De A20 die dwars door Rotterdam Noord heenloopt, is een stadssnelweg met vele gezichten. Als onderdeel van de ringweg is het een van de drukste snelwegen van Nederland en daarmee een triple-A locatie voor bedrijven. Naast de grote kantoren, achter de geluidsschermen en onder viaducten, gaat echter een hele andere wereld schuil De restruimtes hier zijn langzaam maar zeker in gebruik genomen door mens en natuur. Rotterdammers uit alle rangen en standen zijn er neergestreken en hebben maneges, parken, verenigingen, bedrijven, vuildumps, woonboten, opvangcentra, speeltuinen, cafés en moestuinen aangelegd. De snelweg functioneert hier als een moderne stadsmuur.

Maar de toekomst van de A20 als snelweg staat op de helling. Wanneer de A4 wordt doorgetrokken van Delft naar Schiedam is de kans groot dat de Rotterdamse ringweg zal worden uitgebreid met de A16 die bij Zestienhoven op de A4 zal aansluiten. De A20 wordt hiermee een stadsweg en hoeft zich niet langer aan de regels van de snelweg te conformeren.

Smets is de initiator van het Snelwegatelier. In het Snelwegatelier, in het leegstaande station Rotterdam Noord, komen elke woensdag studenten onder leiding van docenten van de Rotterdamse kunstacademie bij elkaar om deze casus te bespreken. De A20 is hun studieproject. Samen met experts en politici werken ze samen aan het bedenken en uitwerken van toekomstscenario’s. Eind november kiest een jury het winnende idee.

Inspirerend, dat Snelwegatelier. Leidt het ook tot nieuwe inzichten, zo’n dag tussen geluidswal en spoordijk? Wat kun je zeggen van de eerste brainstormsessies?

“Voor studenten is de snelweg normaliter geen onderwerp. Het is een wereld voor de werkende massa waar zij nog geen onderdeel van zijn. Pas bij het beklimmen van een geluidscherm, of het luisteren naar het gedender onder een viaduct ontdekken zij de schoonheid, idiotie, monumentaliteit en vrijheid van de snelwegomgeving. Het had evengoed een heel ander landschap kunnen zijn om dezelfde soort verwondering te prikkelen. De studenten zijn onbevangen en nieuwsgierig, gaan op onderzoek uit en komen met hele eigen inzichten. Opvallend vind ik dat de meesten er geen moreel oordeel aan verbinden. De snelweg is een gegeven dat nu eenmaal onderdeel is van de omgeving. Voor hun heeft de snelweg altijd bestaan.”

Jullie gaan een hoop projecten doen via ‘mapping‘, wat gaat er zo al in kaart gebracht worden?

“Mapping is een hip woord voor degelijk onderzoek/veldwerk. Je moet eerst de wereld in je op nemen om die vervolgens te kunnen duiden. Hoe beter je kijkt, hoe rijker het pallet van indrukken wordt dat je kan gebruiken. De studenten kiezen hun eigen fascinaties en worden geacht die te onderzoeken en te vatten in verslagen. Tot nu toe heb ik studenten bezig gezien met fenomenen als road-kills, belangenverenigingen, herrie, files, moestuinen en ga zo maar door.”

Jullie gaan als groep een buitenpost opzetten op het Terbregse Plein. Als je daar gaat kamperen, ga je dan proeven van het eigene van de plek? Of blijft het een niemandsland en wordt het staren in de leegte?

“Ga maar eens een dag onder je eigen keukentafel zitten. Dan verandert je hele vertrouwde beeld van je eigen tafel en huiskamer voorgoed. Dat wil niet zeggen dat iedereen dezelfde sfeer daar ervaart. Iedereen zal er zijn/haar eigen verhaal van moeten maken. Dat maakt het belevingsonderzoek juist zo boeiend. Het feit dat wij er een week kamperen, doet wel wat met onze blik op die plek. Het wordt een plek met een verhaal en daarmee gaat die plek meedoen in onze leefomgeving.“

‘Dus als ik het goed begrijp dan groeit het aantal huishouden nog een tijdje door, vooral omdat de eenpersoonshuishoudens groeien?’

‘Ja, de komende jaren groeit het aantal huishoudens ook nog vanwege bevolkingsgroei, maar als binnenkort de bevolking gaat krimpen dan groeit inderdaad het aantal huishoudens nog door vanwege die eenpersoonshuishoudens.’

‘Maar waar komen al die extra eenpersoonshuishoudens dan opeens vandaan, als we gaan krimpen? Importeren we dan alleenstaande Belgen?’

‘Nee, dat gaan we maar niet doen. Volgens het CBS hebben we die groeiers al in eigen land, want zijn het met name jongeren die eerst een tijdje alleen gaan wonen, gescheiden mensen en ouderen’.

‘En allemaal zorgen ze dan voor eenderde van die groei?’

‘Nee joh, voor het overgrote deel die ouderen. Da’s ook niet zo raar, want het aantal jongeren neemt af en het aantal scheidingen is al jaren stabiel, dus die twee groepen doen niet zo veel. Nou ik er over nadenk is het eigenlijk vreemd dat die groepen hoe dan ook zouden groeien, ik zie die groei niet. Eens effe googlen. He verrek, ik zie hier opeens de allernieuwste prognose van het CBS, daar groeien die twee groepen inderdaad nauwelijks meer‘

‘Kun je me even een link van dat document mailen, dat wil ik zelf wel eens zien’

‘Nou pfffff, okee, okee, ik zoek het voor je op, want voordat je het weet heb je tegenwoordig een “prietpraat-beschuldiging” aan je broek. Kijk hier is ie: cijfers CBS, pagina 16 en vooral de eerste 8 regels van pagina 17.

‘Verrek, je hebt gelijk. Maar die ouderen is nog wel de groei-groep qua eenpersoonshuishoudens!’

‘Inderdaad, en dan vooral de oudere ouderen. Want die senioren zijn zo gezond tegenwoordig dat ze tot op hoge leeftijd samen blijven wonen. Maar als zo’n man, want die is het dan meestal, dan doodgaat, dan heb je weer een extra eenpersoonshuishouden’.

‘Ja maar, dat is toch geen ‘extra’ huishouden, maar een tweepersoonshuishouden dat verandert in een eenpersoonshuishouden?’

‘Kijk, jij bent goed wakker. Dat klopt, maar vroeger waren die mensen naar een verzorgingshuis gegaan en werden ze helemaal niet meer geteld als huishouden. Dus het zijn geen nieuwe huishoudens maar ze blijven langer in beeld’’. Maar dat leidt toch tot extra verstopping op de woningmarkt?

‘Extra verstopping? Bij een straks krimpende bevolking en in een land waarbij het lijkt alsof de helft van het woningbezit op Funda staat? Hoezo verstopping?’
‘Daar zeg je zowat.’

‘Maar die eenpersoonshuishoudens hebben toch helemaal geen extra woning nodig. Die achterblijvende weduwen die wonen toch al lang ergens?’

‘Ja, dat klopt, maar ik heb toch ook niet gezegd dat we extra woningen nodig zouden hebben’

‘Nou je het zegt, inderdaad, dat had ik er zelf bij bedacht. Maar heb ik het echt goed begrepen: de groei van de huishoudens zit met name in eenpersoonshuishouden, en dan voor het overgrote deel bij oude mensen die al een huis hebben?’

‘Ja slimmerik, zo zit het. Die groei is dus eigenlijk waar en ook onwaar. Uh, wat ga je doen?’

‘Oh even bellen, naar de afdeling woningplanning, moet effe wat projecten afbestellen’.

Huurders die naar alle tevredenheid wonen, kunnen hun woning voor een redelijke prijs omzetten naar eigendom. De voordelen zijn dat de lagere (midden)inkomensgroepen meer kans hebben op vermogensvorming. Het leidt daarnaast tot een grotere verantwoordelijkheid voor de woonomgeving en voor de woningcorporaties komt bovendien ook nog eens kapitaal vrij.

Maar er ligt een addertje onder het groen lijkende gras. Buiten de vraag of je corporaties kan dwingen hun bezit te verkopen zorgt het beleidsvoornemen voor een grote koerswijziging in de benadering van de ruimtelijke verdeling van de grote steden in Nederland. De vrije markt krijgt in de toekomst ruim spel. Het zorgwekkende is dat het ‘ruimtelijke evenwicht’ dat de afgelopen eeuw zorgvuldig is opgebouwd, vernietigd wordt. In Nederlandse steden bestaan, in tegenstelling tot veel andere westerse steden, nauwelijks of geen getto’s die worden gedomineerd door een ‘culture of poverty’. De gevolgen van het ‘recht op kopen’ maken dat dit spookbeeld wel reëler wordt.

Ten eerste zal de maatregel voor de huidige achterstandswijken, waar vaak  veel corporatiebezit is, desastreus uitpakken. Woningcorporaties zullen snel ondervinden dat het nog maar weinig zin heeft om voor (verouderde) wooncomplexen toekomstplannen te maken. Door (de dreigende) verkoop van huurwoningen zal corporatiebezit versnipperd raken. Sturen via bezit is dan bijna onmogelijk.

Corporaties zullen hun inspanningen noodgedwongen moeten bijstellen naar ‘pappen en nathouden’ Want waarom zou een corporatie nog vernieuwingsplannen maken voor een complex als deze niet weet of de woningen in de toekomst nog wel in bezit zijn? Op het moment dat huurders binnen een complex hun ‘recht’ op koop  opeisen, is een ingrijpende renovatie of sloop/nieuwbouw van een complex een haast onmogelijke opgave.

Sociaal vernieuwen door fysieke vernieuwing, sinds de jaren zeventig een machtig en effectief instrument, zal van de agenda verdwijnen. Bedenk hierbij dat het kabinet ook veel minder geld reserveert voor probleemwijken en men zal beseffen dat deze wijken grote risico’s lopen verder af te glijden.

Ten tweede zal het gevolg van ‘het recht op koop’ ruimtelijke segregatie zijn. Huurwoningen in wijken die populair zijn, zullen in de loop der tijd verkocht worden. Kans op vermogenswinst is hier veruit het grootst en dat zullen huurders en woningzoekenden begrijpen. Het zal toch niemand verbazen als over 25 jaar nog maar weinig sociale huurwoningen in de gewilde stadswijken over zijn? Het gevolg is dat de laagste inkomensgroepen alleen nog zijn aangewezen op de minst populaire wijken. En dat zijn juist die wijken die door de nieuwe maatregelen al extra kwetsbaar worden. Een neerwaartse spiraal lijkt onvermijdelijk. De zwakkere wijken ontwikkelen zich nog meer het afvoerputje van de woningmarkt, terwijl corporaties geen instrument meer hebben om te vernieuwen. Aan het kabinet de vraag of zij dit beleid een doelbewuste keuze is of dat het een slecht doordacht plan is? In beide gevallen geldt: bedenk dat een slecht plan, sneller is bedacht en uitgevoerd dan ongedaan gemaakt….

Een toenemend aantal nieuwe bewoners
kiest niet uit een positieve motivatie voor de wijk
maar komt er terecht.

Deze wijken zijn inmiddels zo’n 25 to 40 jaar oud. Veertig jaar is een theoretische leeftijd waarop woningen boekhoudkundig worden afgeschreven, klaar voor een herinvestering. Veel particuliere eigenaren doen dat niet omdat ze geen geld ‘over’ hebben. En verhuurders staan soms voor de vraag of slopen niet beter is dan een dure opknapbeurt.

Groen en kindvriendelijk
De fysieke structuur van de wijken wordt vaak als kwaliteit gezien: ze zijn groen, kindvriendelijk en er is veel openbare ruimte. Maar het is er wel onoverzichtelijk, met name in de typische ‘bloemkoolwijken’ met doodlopende woonerven. De grens tussen openbaar en priveterrein is onduidelijk. Daar komt bij dat passende budgetten voor het ruime openbare groen er nooit geweest zijn waardoor het overvloedige struikgewas en de grasvelden niet goed zijn onderhouden. En dat wordt nu alleen maar moeilijker.

De demografische ontwikkelingen betekent dat er weinig hechte sociale verbanden zijn in deze buurten. De eerste generatie bewoners zijn veelal gepensioneerde babyboomers; de vitale seinoren. Zij komen voor de keus te staan of de woningen en de buurt nog bij hen passen, en of ze daar oud kunnen worden. Van alle bewoners, hebben zij doorgaans de sterkste banden met de wijk, maar hun aandeel is klein.

De Wijk Melle in Uden (foto: Jan Dirk de Boer)

Een toenemend aantal nieuwe bewoners kiest niet uit een positieve motivatie voor de wijk maar komt er terecht. Dat betekent ook dat vaak een aanzienlijk deel van de inwoners problemen en zorgen heeft. Ze hebben meer energie nodig om te overleven, dan dat ze energie hebben om te participeren in hun buurt, in de ouderraad op school en om vrijwilliger te zijn in een buurthuis of school.

Overhaaste conclusies
Om deze woonwijken weer een facelift te geven, zijn al tal van maatregelen bedacht. Fysieke ingrepen zoals het omkeren van de voor- en achterkant van woningen, het vervangen van verwilderd groen door bomen of het uitbreiden van parkeerruimte zijn voorbeelden die de wijk opnieuw aantrekkelijk zouden kunnen maken. Het verkopen van huurwoningen, streng toewijzen van sociale huurwoningen om het waterbedeffect te vermijden, meer autonomie op buurtniveau en een programma voor hangjongeren zou op sociaal niveau verschil kunnen maken.

De vraag is: zijn dergelijke oplossingen wel de juiste? Werken dit soort interventies echt? En passen ze bij die ene wijk? Professionals in de stedelijke vernieuwing – ondergetekende incluis – hebben de neiging te generaliseren. “Het concept Bloemkoolwijken is achterhaald”, “de jaren 70 wijken zijn het putje van de woningmarkt”. Hoe nuttig de algemene analyse ook is, elke wijk heeft haar eigen geschiedenis en elke situatie vraagt om een eigen aanpak. Daarvoor moet verder dan alleen naar de buitenkant van een wijk worden gekeken en geen overhaaste conclusies worden getrokken.

Zo zijn de in dit artikel aangehaalde woningen meestal technisch van goede kwaliteit, dus waarom zijn ze dan soms toch niet gewild? Licht dat aan de stedebouwkundige structuur van de wijk, aan de sociale samenstelling of aan het ontbreken van voorzieningen zoals winkels of een basisschool?

Een van de kansen om een wijk een revival door te laten maken is het stimuleren van eigen woningbezit. Het aandeel eigen woningen in deze wijken is groot vergeleken met veel (herstructurerings) wijken uit de jaren ‘50 en ‘60 . Eigen woningbezit is een kans op waardebehoud. Maar het is een groot risico als de bewoners de touwtjes aan elkaar moeten knopen om te overleven, en hun woning niet goed kunnen onderhouden. Dan zijn andere interventies of aanpak nodig om zo’n wijk toekomstbestendig te maken.

De politieke realiteit is dat het de komende jaren ‘beter met minder’ moet . Dat stimuleert nieuwe samenwerking en laat andere mogelijkheden zien. Goed kijken en luisteren en dan de juiste conclusies trekken, is het halve werk voor een toekomstige wijkaanpak.

—

Foto boven: De Wijk Melle in Uden (foto: Jan Dirk de Boer)

“De bezuinigingscrisis is ook een legitimiteitscrisis”, legt Johan Idema uit. Idema is senior adviseur cultuur bij adviesbureau LAgroup, Leisure and Arts Consulting, en auteur van het boek Beyond the black box and the white cube. “Veel theater- en museumgebouwen nodigen door hun gesloten ontwerp onvoldoende uit om een vrijblijvend kijkje te nemen. Dat draagt bij aan hun imago als elitaire bolwerken.”

Idema en medeauteur Roel van Herpt willen met hun boek laten zien dat het ook anders kan: het cultuurgebouw niet als zwarte doos of witte kubus, maar als open huiskamer voor de stad, volledig in contact met haar omgeving en bezoekers. Zij pleiten voor theaters met een etalage als de Bijenkorf en musea met free samples.

Beyond the black box is ingedeeld in drie delen: ‘Ontvangst’ (Start), ‘Beleving’ (Explore) en ‘Nabeschouwing’ (Improve). Het eerste deel beschouwt de klassieke indeling van theaters en musea en hun redenen tot vernieuwing. Dit wordt aangevuld met een cultuurfilosofisch essay van Elma van Boxtel en Kristian Koreman van het bureau ZUS, Zones Urbaines Sensibles. Daarin pleiten zij voor cultuurgebouwen als publieke productiehuizen; een vrijplaats waar vandaan burgers tegenspel kunnen bieden aan de voortschrijdende privatisering en commercialisering van de publieke ruimte.

De kracht van het boek ligt vooral in het tweede deel. Hier voeren de auteurs een indrukwekkende hoeveelheid vernieuwende musea en theaters op, uit binnen- en buitenland, gelardeerd met veel beeldmateriaal. Deze best practices worden losjes gegroepeerd langs een aantal thema’s als ‘Open huis’, ‘Achter de schermen’, ‘Binnenstebuiten’. De ruime hoeveelheid voorbeelden en plaatjes bieden een groot palet aan ontwerpmogelijkheden waarmee cultuurgebouwen beter in contact zouden kunnen treden met hun omgeving en bezoekers.

Wel is de behandeling van de vele voorbeelden vooral op beeld en functie georiënteerd. Het was interessant geweest als enkele van de cases meer in detail waren uitwerkt, inclusief projectgegevens, budgetten, proces enzovoort, zodat de lezer meer inzicht krijgt in het proces van de totstandkoming van een bijzonder cultuurgebouw. De auteurs leggen in de inleiding uit in dit boek te hebben gekozen voor brede inspiratie boven detail.

monumentaal warenhuis Schunck in Heerlen (foto: Claus Tummers)

Uiteraard komen in het boek usual suspects voorbij als Tate Modern in Londen met zijn reusachtige, vrij toegankelijke turbinehal en het Parijse Musée du quai Branly van Jean Nouvelle, vanwege de bijzondere verbinding met haar eigen omringende stadspark. Het zijn echter juist de kleine en meeslepende voorbeelden die het meest verrassen en wellicht ook beter bij de Nederlandse schaal passen. Zoals monumentaal warenhuis Schunck in Heerlen, dat na een zorgvuldige renovatie nu een cultuurcluster herbergt. En de omgebouwde public school P.S.1 in Queens, New York, dat sinds 2000 fungeert als de avantgardistische en überhippe voorpost van het MoMA.

In het laatste deel presenteren de auteurs hun conclusies en aanbevelingen. Ze noemen veranderingsbereidheid en een overtuigende visie van zowel theater- en museumdirectie als van de opdrachtgever, als belangrijkste voorwaarden voor succesvolle vernieuwing, samen met de bouwtechnische mogelijkheden van het bestaande pand en de juiste architect.

Het schrijfproces van het boek was te vroeg in het jaar om een directe link te kunnen maken met de komende rijksbezuinigingen op cultuur. Hoewel dit interessant was geweest, is dat de schrijvers niet aan te rekenen. Wel is het jammer dat er ook niet vooruitgekeken wordt naar de bezuinigingen op gemeentelijk niveau en de slechte vooruitzichten die dat biedt voor de nieuwbouw van maatschappelijke voorzieningen, dit was al langer bekend.

Gemeenten die in veel gevallen opdrachtgever en financier voor cultuurgebouwen zijn, zullen de komende jaren stuk voor stuk stevige bezuinigingen moeten doorvoeren, ook op hun bouwbudgetten. Het bedrijfsleven is nog aan het herstellen van de crisis en zal zich ook niet massaal als beschermheer van de kunsten opstellen. Er tekent zich net als in de stedelijke ontwikkeling, een zoektocht af naar nieuwe ontwikkelings- en financieringsmodellen voor cultuurgebouwen. Wat zijn in dat opzicht de mogelijkheden van crowd funding? Wat kunnen leegstaande vierkante meters kantoorgebouwen voor de cultuursector betekenen?

Daarnaast treffen de bezuinigingen vanuit het Rijk waarschijnlijk vooral de podiumkunsten en beeldende kunsten. Aan de vraagkant zal dat gevolgen hebben voor de subsidies aan theaters en musea. Aan de aanbodkant zullen theatergroepen, orkesten en dansgezelschappen de broekriem aan moeten halen of misschien zelfs worden opgeheven. Beeldend kunstenaars hangen zonder subsidie hun kwasten wellicht aan de wilgen. En voor jonge kunstenaars is er door het wegvallen van de WWIK geen steuntje meer in de rug om hun cultureel ondernemerschap op te bouwen.

Zo dringt de vraag zich op: áls het al lukt om een nieuw Guggenheim aan de Rijn te bouwen, wat valt daar dan eigenlijk nog te beleven?

Johan Idema en Roel van Herpt: Beyond the black box and the white cube: Hoe we onze musea en theaters kunnen vernieuwen. © 2010, LAgroup, Amsterdam, ISBN/EAN 978-94-90534-02-8. 143 pag., € 37,69 (excl.btw)

Vanstiphout’s artikel werkt toe naar de conclusie dat grootschalige ruimtelijke ingrepen in naoorlogse wijken op den duur meer kwaad dan goed zullen doen. Dat is goed nieuws: als Vanstiphout gelijk heeft, kunnen we al die honderden miljoenen, die we nu in bakstenen steken, gebruiken voor andere zaken.

“De logische vraag waarom die middenklassegezinnen ervoor hebben gekozen in twee-onder-een-kappers of een vooroorlogs stadshuis te wonen, blijft onbeantwoord.”

Tegenover deze stellingname staat een grote hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek, dat overtuigend bewijs levert voor de stelling dat modernistische ontwerpuitgangspunten weldegelijk voor een aanzienlijk deel debet zijn aan de sociale problematiek in naoorlogse wijken. Experimenten met ‘straten in de lucht’, de radicale scheiding van verkeersstromen en functies en een soms ronduit bizarre vormgeving komen veelvuldig naar voren als oorzaken van onveiligheid, vervuiling en vervreemding. Echter, het grootste probleem van tuinsteden, grands ensembles, estates en projects aan deze en gene zijde van de Atlantische Oceaan is de eenzijdige bevolkingssamenstelling. De reden daarvoor is het feit dat ze chronisch ongeliefd zijn als woonmilieu. Architecten en stedenbouwers hoor je vaak zeggen dat er op zich niets mis is met de flatgebouwen in het groen, als de middenklassegezinnen waarvoor ze gebouwd zijn er maar zouden wonen. Maar de logische vraag waarom die middenklassegezinnen ervoor hebben gekozen in twee-onder-een-kappers of een vooroorlogs stadshuis te wonen, blijft vervolgens onbeantwoord.

Laagbouw-nieuwbouw in Bijlmer (Koningshof) Amsterdam (Bron: Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties)

De naoorlogse stedenbouwers hadden zelf vrij snel door dat hun modelsteden de concurrentie met andere woonmilieus niet aankonden. Het hoofd van de Amsterdamse dienst Stadsontwikkeling, Anton de Gier, stelde eind jaren ’60 al dat “de betere woonvorm Bijlmermeer nooit op waarde geschat zal worden, zolang de concurrentie van de binnenstad blijft”. Hij was van mening dat de binnenstad van Amsterdam in het belang van de volkshuisvesting diende te worden afgebroken. Helaas voor liefhebbers van de galerijflats van de Bijlmer is het daar niet van gekomen. De grachtengordel is intussen van onder tot boven gerestaureerd en vormt een van de meest populaire woonwerkgebieden van Noordwest-Europa. De Bijlmer kwam niet geheel onterecht bekend te staan als het eerste getto van ons land en werd grotendeels afgebroken.

De revitalisatie van de Amsterdamse binnenstad is geen uitzondering in Nederland. Vrijwel overal staat de afname van de leefbaarheid in de naoorlogse wijken en steden in schril contrast met de spectaculaire toename van het woon- en leefgenot in de vooroorlogse stadsdelen. De meeste wijken die voor de eeuwwisseling als problematisch te boek stonden (“de oude wijken in de steden”) krabbelden sinds ongeveer 1980 op dankzij de instroom van mensen met veel sociaal en cultureel kapitaal. Dankzij hen staan er zo weinig negentiende-eeuwse buurten op de lijst van Vogelaar. En het mooie is dat de meeste van deze wijken nog altijd sociaal-economisch gemengd zijn. Een goed voorbeeld is de veelgeplaagde Indische Buurt in Amsterdam, die in 2003 voor 93% uit sociale huurwoningen bestond. Hier werden vanaf 2004 een paar honderd sociale huurwoningen gerenoveerd en verkocht. De leefbaarheidcijfers schoten er meteen omhoog, van een 5,1 in 2003 naar een 7,0 in 2009. Een eclatant succes en het bewijs dat menging van verschillende bevolkingsgroepen op buurtniveau wel degelijk mogelijk is.

In de naoorlogse krachtwijken is sociaal-economische menging ook een belangrijk doel van de stedelijke vernieuwing. Met renovatie en verkoop van bestaande woningen alleen lukt dit niet. Zoals gezegd zijn modernistische tuinsteden weinig geliefd bij huizenkopers. Geen wonder: wonen in een tuinstad betekent èn geen tuin èn geen stad. Daarmee zijn deze wijken voor zowel mensen met een voorkeur voor stedelijk wonen als voor mensen die graag in een suburbane setting leven weinig aantrekkelijk. Dat de huizen klein en verouderd zijn, is niet het werkelijke probleem. Dat zijn ze in veel vooroorlogse stadswijken ook. Maar daar wordt dit ongemak ruimschoots gecompenseerd door een goed geoutilleerde publieke ruimte: een gevarieerd aanbod aan voorzieningen langs levendige straten en pleinen. En voor een beetje fatsoenlijke publieke ruimte zijn mensen bereid flink in te leveren op privéruimte en wooncomfort. Andersom geldt dat een gebrek aan een gevarieerde en levendige publieke ruimte gecompenseerd kan worden door veel privéruimte: een groot huis met ruime tuin.

Voor modernistische tuinsteden zijn er zo bezien, afhankelijk van de ligging in het stedelijk gebied, grofweg twee ruimtelijke vernieuwingsstrategieën: verstedelijken en/of verdunnen. In de Bijlmer heeft de verdunning goed gewerkt. De uittocht van de Surinaamse en Caribische middenklasse naar Almere is tot staan gebracht. Zij bewoont er nu de rijtjeshuizen met tuintjes voor en achter, die in de plek kwamen van de honingraatflats. Verstedelijken blijkt lastiger. Onveranderd modernistisch geschoolde ontwerpers en een achterhaalde wet- en regelgeving maken dat falend modernisme met nieuw modernisme bestreden wordt. Hetzelfde overschot aan kwaliteitsloze openbare ruimte, hetzelfde gebrek aan gevarieerd publiek leven. Dat deze vorm van stedelijke vernieuwing niet de beoogde resultaten genereert is dan ook geen gevolg van de vernieuwing an sich, maar van de wijze waarop ze gestalte krijgt.

De laatste jaren kan in de meeste Nederlandse buurten aan de hand van de stedenbouwkundige typologie vrij nauwkeurig voorspeld worden wat het stemgedrag van de bewoners is. Aan een leerstoel Politiek en Ontwerp is dan ook zeer zeker behoefte. Laat deze zich dan wel naar goede academische traditie wijden aan feitelijk onderzoek en niet aan ongefundeerde ideologie. Dat laatste heeft ons in het verleden al genoeg disfunctionerende steden opgeleverd.

Juf wilde ze vroeger worden, of archeoloog. Niemand wil planoloog worden als hij klein is. Toch kwamen ze in de ruimtelijke ordening terecht, voornamelijk omdat ze aardrijkskunde zo’n leuk vak vonden. En nu willen ze de wereld een klein beetje mooier maken. Maar dat blijkt in de praktijk verdomd lastig.

De idealen van de aanwezigen blijken niet echt af te wijken van de idealen die we al jarenlang nastreven. Als we een ideaal zien als een punt aan de horizon, dan blijkt de nieuwe generatie helemaal geen behoefte te hebben aan nieuwe punten aan de horizon. Eerder worden ze gedreven door een verlangen die punt aan de horizon op een zo efficiënt mogelijke manier te bereiken. Wat dat steekt de aanwezigen nog wel het meeste: iedere keer weer stuiten ze op ‘het systeem’. ‘Waarom duurt het zo lang voordat we aan de slag gaan?’ verzuchtte een van de aanwezigen.

Regelmatig duiken er nieuwe termen op die staan voor een nieuw ideaal. Duurzaamheid is zo’n ideaal dat niet nieuw is, maar nog steeds wacht op de echte doorbraak. Het ideaal wordt een hype, een modewoord dat je in alle plannen tegenkomt, maar in de praktijk van alledag dringt het niet echt door. De jonge idealisten aan tafel zien er niet zo veel in.Ze willen liever dat er in hun dagelijkse praktijk efficiënter gewerkt wordt, dan dat ze achter een nieuwe term als co-creatie aanrennen. Zodat ze ook daadwerkelijk iets kunnen bereiken.

Wellicht biedt de huidige reeks aan crises (economie, klimaat, voedsel) een momentum om daadwerkelijk tot verandering te komen. Door bezuinigingen zullen we bijvoorbeeld naar een kleiner ambtenarenapparaat toe moeten. Tijd voor een efficiency slag! Zodat we snel en slagvaardig daadwerkelijk eens onze idealen in de praktijk kunnen laten doorklinken. Ideeën hiervoor hebben de jongeren genoeg. Daar hebben ze geen nieuwe idealen voor nodig, wel frisse ideeën hoe ze in de praktijk van alledag kunnen realiseren.

De Dag van de Ruimte moet inspiratie bieden om weer vol positieve energie vooruit te kijken. Een plek om je eigen idealen te toetsen, en gezamenlijk het negatieve denken dat de crisis over ons heen heeft gelegd af te schudden. Omdat je zoiets natuurlijk niet alleen voor elkaar krijgt en je in een dag de wereld niet kunt verbeteren , maar we wel iets op gang willen brengen , willen we alle idealen verzamelen. Daarom gaat het Nirov in de aanloop naar 18 november de boer op, op zoek naar nieuwe idealen en drijfveren van de toekomst.

Meer info: www.dagvanderuimte.nl

Die CPB-blinkende-taal laat je in eerste instantie denken dat dit wel erg modern is allemaal. Maar als je voorbij die taal de inhoud induikt, dan kom je toch wel wat eenzijdige jaren 80 gedachten tegen.

Het lijkt wel alsof er in de CPB-wereld nog geen internet is, geen telefoon, mail, msn, sms, facebook en twitter?  Want…om te kunnen werken moeten we opeens in elkaars fysieke nabijheid zijn. Hoe ouderwets is dat? Dacht ik dat we het er in deze 21e eeuw net over eens zijn dat het niet veel meer uitmaakt waar je woont omdat iedereen met elkaar via vele wegen in contact is, worden we opeens weer gepushd in steden, hutje mutje op elkaar.

Iets anders wat opvalt is dat er weinig wordt ingegaan op echte mensen. Mensen die natuurlijk een leuke baan willen maar vooral ook prettig willen wonen. Mensen uit de 21e eeuw die vooral balans zoeken. ‘Balans’ ook zo’n woord dat je niet in de CPB-wereld vindt. Hele normale, moderne mensen. Niet de categorie die de hele wereld rondreist van de ene 80-urige topbaan naar de andere. Dus niet die groep van 500 mensen in Nederland, maar die andere 16 miljoen. Mensen die naast die prettige baan dus goed willen wonen, met ruimte, rust, weinig overlast… inderdaad in dat huisje met een puntdak in een dorp met een Hema.  Het is aan dat soort dorpen (en kleine stadjes) waaraan de steden juist hun midden- en hogere klasse hebben verloren. Omdat steden de wens van deze mensen niet konden waarmaken. En dat is steden niet kwalijk te nemen, de wens in namelijk om in een dorp te wonen en niet in een stad.

Natuurlijk, dat geldt niet voor jongeren. Die komen het avontuur van de stad opsnuiven, maar… zijn ook geen blijvertjes.

Dus, CPB, vooral heel hard werken aan de Talent Towns, Cosmopolitan Centres, Egalitarian Ecologies en Metropolitan Markets (echt waar, zo heten ze, dat verzin ik niet, dat zou ik niet eens kunnen verzinnen). Nogmaals, vooral heel hard werken aan die nieuwe steden maar uh…..maak ze niet te groot….want bijna niemand wil er wonen.

De kwaliteit van de woningbouw wordt in Nederland van oudsher gedomineerd door het bouwproces: niet de keuze voor een goede plattegrond en de bruikbaarheid van kamers bepaalt het woonproduct, maar het soort dakdoos dat de aannemer heeft ingekocht. Vooral bij sociale woningbouw zijn wij terug bij de naoorlogse mentaliteit van seriematigheid als heilige graal.

Deze systematisering van het bouwproces bepaalt in steeds toenemende mate stedenbouwkundige en esthetische keuzes. Op zich is er niets mis mee om zo betaalbaar mogelijk te bouwen. Maar wat is betaalbaar? De besparing van de laatste 2 procent op de bouwkosten? Of twintig jaar sociale problemen in een buurt waar niemand vanwege positieve motivatie woont? Ook sluit de tendens tot rationaliseren van de woning als product op geen enkele wijze aan op de vraag naar veranderingen in de bestaande stad. Hier is juist maatwerk gevraagd met specifieke oplossingen en een veelvoud aan woonvormen.

Het is daarom opvallend dat het maatschappelijke zorgenkindje van bestuurlijk Nederland, de verzorging van ouderen en gehandicapten, onbedoeld uitkomst lijkt te bieden uit deze misère. De huisvesting van zorg was tot voor kort enkel aanbodgericht georganiseerd. Afhankelijk van het aantal gebouwde kamers en beschikbare bedden kon een zorginstelling het verzorgingstehuis financieren, mits ze maar bleef binnen de scherpe normen van het bouwcollege. Het is niet voor niets dat het gemiddelde bejaardencomplex niet is ontwikkeld vanuit de gedacht hoe je daar kunt wonen, maar hoe je zo efficiënt mogeljik de zorg eromheen kunt organiseren. Dat was immers de enige knop waaraan een zorginstelling kon draaien om meer of minder over te houden aan haar bedrijfsvoering.

_{Bejaardenhuis in Middelburg (later verbouwd tot studentenflat) (Foto: Reimar von Meding)}

Pas sinds kort rijst de vraag of mensen wellicht op uiteenlopende manieren geholpen willen worden. Sterker nog: of mensen zelf de keuze willen maken voor hoe zij hun leven willen inrichten, ook al zijn ze afhankelijk van derden. Er ontstaat bewustzijn voor wat je zou kunnen noemen de ‘zorg-leefstijl’ van mensen. Moet iedereen maar in dezelfde tehuizen verblijven? Of kan een passende vorm van zorg – vaak een lichtere – niet juist voordelig zijn voor de eigenwaarde van hulpbehoevende mensen?

Nieuwe regelgeving met betrekking tot financiering van vastgoed speelt de transformatie in de zorg in de kaart. Waar voorheen het aantal fysieke verzorgingsplaatsen werd gefinancierd, wordt het nu op basis van het aantal daadwerkelijke bewoners betaald. Dat betekent dat de zorgaanbieder simpelweg meer of minder geld krijgt, afhankelijk van het aantal mensen, dat in zijn tehuis verblijft.

De zorgaanbieder kan nu geen gebouwen meer ontwikkelen volgens zijn zelfgekozen bedrijfsmodel, maar is gedwongen mensen te vragen naar hun wensen op het gebied van wonen. Daarnaast moet hij een inschatting maken welke woonwensen zich in de komende jaren verder ontwikkelen. Voor zorgaanbieders is dit een nieuwe en onzekere situatie, maar het biedt ook kansen. Het inschatten van toekomstige ontwikkelingen in relatie tot hun veelal verouderde vastgoed, doet hen steeds vaker besluiten om coalities te sluiten met overwegend maatschappelijke beleggers. Het risico komt bij zulke ontwikkelingen voor 100 procent bij een woningbouwcorporatie te liggen, die haar vastgoed aan een zorgaanbieder verhuurt. Corporaties zijn inmiddels redelijk gewend om naar de marktvraag te luisteren en risico’s in te perken – of op zijn minst in te calculeren. En dat komt de zorg ten goede.

Waar voorheen zorgwoningen er allemaal hetzelfde uitzagen, wil een corporatie nu doorgaans een onderscheidend product ontwikkelen, dat op lange termijn, bij voorkeur en in principe altijd als sociale huurwoning, kan worden geëxploiteerd. Dit betekent dat de corporatie nooit woningen onder een bepaalde kwaliteitsniveau zal ontwikkelen. Door in plaats van zorggebouwen passende woongebouwen te ontwikkelen, kunnen deze later altijd als ‘gewone’ huurwoningen worden ingezet, mocht de zorgvraag onverwachts afnemen.

Zo onverwachts is dit overigens niet, de huidige zorgvraag zal kwalitatief en kwantitatief nog behoorlijk veranderen. Niet in de laatste plaats omdat de ‘vergrijzingsgolf’ op een goed moment ook ten einde loopt. Voor de bewoners betekent deze ontwikkeling dat ze voor hun gevoel niet meer in een tehuis wonen, maar in een zelfgekozen woonomgeving die zo is ingericht dat ze er ook kunnen blijven als het wat minder gaat.

Zorggebouwen kunnen ook de omgeving verrijken. Boven: op het platteland in Stiens (foto: Gerard van Beek). Onder: in de stad, Eindhoven (foto: Christian Richters)

Waar woningbouw steeds meer lijkt op de dozen van na de oorlog, behoeft een gebouw met een zorgfunctie bijna altijd specifieke ruimtelijke oplossingen of aansluitingen. Denk aan gemeenschappelijke ruimten in een plint, een kantoortje voor een huismeester of bijzondere ruimten voor woongroepen. Dit soort ruimten zijn hard nodig om in onze steden te kunnen zorgen voor interessante en spannende leefomgevingen. Door ‘woningbouw met zorg’ ontstaat als vanzelf een nieuwe architectonische opgave. Woon-zorg-architectuur vormt zodoende een aanvulling op de woningvoorraad van de stad, waardoor ouderen en hulpbehoevende langer en zelfstandig kunnen blijven wonen en hierdoor deel blijven uitmaken van de maatschappij.

_—

_{Foto boven: ‘Alle oudjes zijn hetzelfde’ door Stijntje de Olde}

“De overheid wordt de nieuwe projectontwikkelaar.” Ik ben benieuwd hoe zwaar bezuinigende gemeenten – die de grootste moeite hebben om mensen met kennis en kunde vast te houden – dit gaan waarmaken. We hebben hier te doen met de klassieke overschatting van de rol van overheid. Praktijkvoorbeelden zie ik nauwelijks. Risicoreductie, het grondbedrijf saneren en selecteren van plannen die nog wel doorgaan, dat doet het gros van gemeenten nu.

“Particulier opdrachtgeverschap heeft de toekomst.” Feit is dat de zeggenschap invloed van woningkopers en – huurders toeneemt; een prima zaak. Maar feit is ook eveneens dat het aandeel particulier opdrachtgeverschap in de totale woningbouwproductie de afgelopen jaren niet in gestegen, maar is gedaald (naar 10 %). Uit onderzoek blijkt dat de animo onder huizenkopers evenmin is toegenomen. Er is intussen wel een leger (gesubsidieerde) adviseurs op de been die gemeenten en potentiële opdrachtgevers graag terzijde staat.

“De echte crisis is een klimaat- en ecologische crisis. Laten we van Nederland het land met het duurzaamste vastgoed maken; de mensen willen het.” Geleidelijk aan dringen duurzame elementen door in de ontwikkeling van gebieden en van vastgoed, dat was al voor de crisis het geval. En dan gaat het niet alleen om energie, maar ook zaken als water, groen, mobiliteit en cultuurhistorie. Bij de consumenten zakt het item duurzaamheid al weer op de hitparade van hetgeen men belangrijk vindt (erg hoog heeft het overigens nimmer gestaan). Dit in tegenstelling tot wat de priesters van de duurzaamheidkerk ons willen doen geloven. Bij bedrijven – bij voorbeeld bij beleggers – lijkt het duurzaamheidbesef dieper verankerd. Niet hyperventileren met duurzaamheid, maar geleidelijk verinnerlijking en toepassen in ontwerp, realisatie en exploitatie, rekening houdend met economische haalbaarheid en maatschappelijk draagvlak. Dat is het toekomstperspectief. ‘’Pensioenfondsen kunnen zorgen voor een doorstart van gebiedsontwikkeling’’. Nederlandse pensioenfondsen zitten al relatief stevig in vastgoed (gemiddeld ca. 10%). Ze vergelijken de mogelijkheden in Nederland met die in het buitenland. Als de huurliberalisatie doorgaat, worden ze wellicht wat actiever op de beleggers-huurmarkt. Maar een doorbraak in gebiedsontwikkeling? Niet dus.

En dan valt te beluisteren dat ‘de krimp’ overal zal toeslaan, dat ‘alleen nog binnenstedelijk gebouwd gaat worden’, dat er een ‘garantiefonds van de rijksoverheid moet komen’ en dat ‘andere verdienmodellen’ de boventoon gaan voeren. Voorbeeld van dit laatste zijn lieve ideeën over autarke woon- en leefgemeenschappen die in hun eigen energiebehoefte voorzien, hun eigen voedselvoorziening (stadslandbouw), met complete social engineering; een soort kibboets-model.

Het lijkt er sterk op dat wensdenken en ideologie de drijvende krachten zijn achter al deze verwachtingen en voorstellen, soms een wanhopig “we moeten wat doen!”. Natuurlijk zijn bepaalde gevolgen van de crisis structureel en niet conjunctureel, zoals de verandering op de kantorenmarkt die zich overigens ook al lang voor de crisis aankondigde. Andere structurele gevolgen zijn nog ongewis. De hele sector zal de komende jaren wat kleiner worden omdat planvorming en productie zich in de meeste deelsectoren zich wel zal herstellen maar daarna waarschijnlijk op een wat lager niveau zal stabiliseren. Er wordt een groter beroep gedaan op ieders vakmanschap en op forse kostenbeheersing, eindgebruikers krijgen meer zeggenschap en overbodige plannen vallen tijdig van de haak. Geen revolutie, wel een gezonde, ontnuchterende wind door de vastgoedsector.

“Geen van beide. Mensen die kiezen voor stro als bouw of isolatiemateriaal staan dichter bij zichzelf en hebben meer contact met de natuur, dan de meeste traditionele aannemers of projectontwikkelaars, die alleen maar denken aan zo economisch mogelijk bouwen. Verder zijn mensen die met stro bouwen vaak zelfbouwers. Daardoor zijn ze meer betrokken bij het uiteindelijke gebouw en dus ook bij de vormgeving ervan. Het materiaal stro kan op zichzelf, net als ieder ander materiaal, gebruikt worden voor zowel rechte als ‘kromme’ gebouwen.

Is het moeilijk om met stro te ontwerpen? Kun je er een verfijnd ontwerp mee maken of blijft het een soort ‘duplo’ in plaats van lego?

“Ontwerpen met stro is relatief eenvoudig omdat er maar een paar vuistregels zijn. Er zijn een aantal varianten mogelijk en dat bepaalt de mogelijkheden van het ontwerp. Je kunt dus ‘duplo’  bouwen, maar ook erg verfijnd. Houd wel rekening met het feit dat stro een organisch bouwmateriaal is en daardoor geen standaardafmeting heeft. Wel kan tijdens de bouw veel tijd gewonnen worden door in de ontwerpfase rekening te houden met een van te voren vastgestelde strobaalmaat.”

Op het platteland kan ik me een strobouw-woning voorstellen, maar in de binnenstad ? Bestaan daar al voorbeelden van?

“De enige voorbeelden in de stad zijn de woonhuizen van Menny Pastoor, Dave Lambrechts en Rene Dalmeijer op IJburg. Verder zijn er nog een aantal kleinere gebouwen  in Den Haag in de vorm van bijgebouwen of aanbouwen. Stro wordt met name gebruikt door particuliere opdrachtgevers en de mogelijkheden binnen een stad zijn voor dit type opdrachtgever beperkt.

Ken je het sprookje van de drie biggetjes en hun strooien, houten en stenen huisjes? Alleen het stenen huisje bleek uiteindelijk bestand tegen de boze wolf. Zit die angst voor instorting er diep in bij de Nederlanders, dat vooroordeel ten aanzien van alles wat niet van steen is? Bij strobouw denk je eerder aan iets tijdelijks, of agrarisch…

“De manier waarop tegen bouwen wordt aangekeken kent een lange traditie van steen en mensen zijn van nature huiverig voor veranderingen, hoe positief die ook zijn. Ik denk dat het meer iets te maken heeft met het referentiekader van de meeste mensen en de relatieve onbekendheid van het materiaal als bouw en isolatiemateriaal. Het is een fabeltje dat stro als bouwmateriaal extra dikke muren geeft en daarmee minder woonoppervlak. Een stromuur is 35 cm dik en heeft afhankelijk van de afwerking een totale dikte van circa 42 cm. Een traditionele steensmuur is bijna even dik, maar de stromuur isoleert meer dan twee keer zo goed. Strobouw Nederland probeert verandering te brengen in dat onjuiste beeld van stro als slecht isolatiemateriaal.”

Dit is een test

Deel 2: Rene Dalmeijer, aannemer en hartstochtelijk strobouwer:

Duurzaam zal stro als bouwmateriaal zeker zijn, maar is het ook een beetje houdbaar? Mijn eerste associatie met ‘strobouw’ is toch iets van tijdelijke aard, niet bepaald het materiaal waar ik mijn permanente huis van ga bouwen?

“Dat hangt van je definitie af van duurzaam. Stroleem is wereldwijd waarschijnlijk het meest toegepaste bouwmateriaal. Net over de grens in Duitsland staan duizenden strolemen bouwwerken die na honderden jaren nog steeds goed functioneren. Helaas zijn veel van deze bouwwerken ernstig schade toegebracht door ze vanaf de jaren zestig te bekleden met ‘duurzame cementpleisters’. De oudste strolemen bouwwerken zijn meer dan 5000 jaar oud. De oudste strobalen bouwwerken, van iets meer dan 110 jaar oud, staan in Nebraska en die functioneren nog steeds goed. Daarvoor bestonden er geen strobaalpersen.”

Waar moet je op letten bij het bouwen, wat is de grootste uitdaging van dit bouwmateriaal?

“Dat je de balen voor verwerking in een wand droog houdt, nat geregende balen zijn ongeschikt voor gebruik. Dat doe je door eerst het dak af te maken voordat je begint met balen stapelen.”

Gebruik je gewone strobalen zoals die bij de boer vandaan komen of bestaan er speciale ‘bouwbalen‘?

De agrarische sector stelt dezelfde eisen aan strobalen als bouwers doen, ze moeten droog en redelijk stevig zijn om ze goed te kunnen vervoeren en stapelen. Als je iets extra’s wilt dan kun je altijd vragen om ze wat steviger te persen, om ze nog beter stapelbaar te maken.”

Ik begreep dat je een strowand als dragende muur kunt gebruiken, of als invulling van een houten constructie. Zijn er in Nederland constructeurs die een dragende strowand kunnen berekenen, of blijft het hier in de praktijk altijd een invulmateriaal?

“Helaas zijn er ondanks de beschikbare gegevens en literatuur nog geen constructeurs die het aandurven. De ervaringen in het buitenland met name in Engeland bewijzen dat dit onterecht is.”

Strobouw zou heel goedkoop moeten kunnen zijn zoals voorbeelden uit Frankrijk laten zien, maar wat is de realiteit als je aan de Nederlands bouwvoorschriften moet voldoen?

De eisen in Frankrijk zijn niet wezenlijk anders dan hier. Strobouw kan heel goedkoop zijn als je veel zelf doet, er zijn heel geslaagde voorbeelden ook in Nederland.”

Loop je niet het risico van brand, zowel tijdens de bouw als daarna? Zijn de Nederlandse voorschriften ten aanzien van brand en geluidsisolatie te halen met dit soort huizen? Slaap je wel rustig in een strooien huis?

“Dit is de meest voorkomende vraag. Een bepleisterde strobalen wand levert een van de best denkbaar presterende brandwerende constructies op. Internationaal zijn talloze erkende brandtests uitgevoerd, die de uitstekende brandwerendheid bevestigen. Datzelfde geldt voor geluid. De eerste formele geluidisolatie test is toevallig in Nederland uitgevoerd met een prima uitkomst van omstreeks 55 dBA. Strobalenwanden lenen zich door hun specifieke akoestische eigenschappen ook zeer goed voor toepassingen in geluidstudio’s.”

Deel 3: duurzaam projectontwikkelaar Dave Lambrechts, bioloog, oud Greenpeace medewerker, Tuvalu Strobouw

Zie jij een principieel verschil tussen organische en anorganische bouwmaterialen, behalve dat het wat minder regelmatig is van opbouw?

“Er zijn tal van verschillen. Zo is een strobouwwand velen malen lichter dan eentje van steen of beton. Scheelt weer in de aan en afvoer (kg’s) van materiaal. Daarnaast is de strobouwwand ‘damp open‘. Nu zijn er twee kampen als het gaat over damp en vocht. Open en dicht. Gemeenschappelijk hebben beide dat ze een oplossing zoeken voor ‘leefvocht’ zoals douchen, koken, natte jassen maar ook lichamelijk vocht dat mensen zelf produceren. Verschillend zijn de oplossingen. Met strobouw kies je voor natuurlijke processen in tegenstelling tot technische ventilatie oplossingen.”

Is dat niet een broedplaats voor van alles en nog wat, zo’n strowand? Muizen, insecten, hoe krijg je – en hou je – ze eruit? Word je ’s nachts niet wakker van het geknaag?

“De strootjes zelf zijn niet interessant voor ongedierte omdat er zeer weinig tot geen voedingstoffen in de grassteeltjes zitten. Het is door de evolutie een ‘vraat resistent steeltje‘ geworden. Verder moet je net als in ieder huis goede details bedenken zodat beesten er niet bij kunnen. Stro sluit je op in een pakket van leem. Hierdoor wordt de toegang tot het stro onmogelijk. Maar het kan zijn dat bij aanlevering van de onafgewerkte wand een muizenfamilie is meegekomen. Deze verdwijnt dan vanzelf als je de leemlagen aanbrengt.”

Gaat het niet muf ruiken, zeker na een tijd? Trekt het weer er niet in?

“Houd het droog! Dat is wat belangrijk is. Natte stro gaat uiteindelijk rotten. Dus houd het droog.”

Wat is nou de beste bouwfysische eigenschap van een strowand?

“Ik houd er niet van om de ene eigenschap boven de andere plaatsen. Dat doet het materiaal zelf tekort en de filosofie dat bouwmaterialen meerdere functies tegelijkertijd moeten vervullen. In het geval van stro zijn de thermische isolatie, de recyclebaarheid, de geluidsisolatie, de lage CO2 uitstoot bij productie, en het niet giftig zijn, allemaal eigenschappen die meetellen.”

Ik zou denken dat het materiaal onuitputtelijk is, klopt dat ook? We kennen strobouw nu als incidenteel voorkomend, maar hoe zit het als de strowoningbouw op gang gaat komen?

“Stro is inderdaad onuitputtelijk net als hout en alle andere materialen die groeien en bloeien. Vaststaat dat olie, gas en kolen (fossiele brandstoffen) in enorme hoeveelheden op de aarde voorkomen. Allemaal afkomstig van organische bronnen. De vraag is of het onuitputtelijk is en  industrieel op te schalen zodat er grote bouwprojecten mee kunnen worden gedaan. Ik denk dat het louter een kwestie van logistiek en geduld is. Er worden veel strobalen geproduceerd als bijproduct van de graanoogst. Vaak worden deze in de stal en of op het land gecomposteerd of verbrand. Het is goed mogelijk om strobalen naar de fabrieken of de bouwplaats te transporteren. Tja en als het op is, is het op. Maar het goede nieuws is dat er dan volgend jaar weer een oogst is en dat jaar erna, enzovoort.”

Wat zijn de vooruitzichten van strobouw in bijvoorbeeld Nederland?

“Ik zie een overgang naar ecologische bouw om de simpele reden dat het makkelijker te verwerken is door de bouwer. Ik voorzie dat nieuwe wijken volledig ecologisch worden gebouwd. Het is op meerdere vlakken een win-win situatie. De eerste projecten liggen al op de tekentafel.”

Waarom zal de gemiddelde inwoner van Nederland een huis van stro willen?

“Het is economischer zowel bij de bouw als in het gebruik. Zeker voor de grotere bouwwerken zijn financieel flink wat voordelen te behalen tijdens de exploitatie en gebruiksfase. Een stro woning heeft vele extra’s voor de zelfde prijs, en dat heeft de klant ook door. Een strobalen huis is goedkoper vanwege de lage energie lasten, de stookkosten van een landhuis met stro zijn slechts 10 tot 25 procent van wat normaal het gebruik is. Daarnaast heeft het een beter binnenklimaat. Niet alleen zijn de vochtpieken lager vanwege de leem maar ook de akoestiek is beter, het galmt minder. Het past ook beter bij de leefstijl van mensen die steeds vaker bewuster en duurzamer willen leven. Een huis van stro kan klein zijn maar net zoveel status hebben als een landhuis.”

Dit is een test tekst

Een omstreden plan voor het Allebéplein
De eerste ideeën om het Allebeplein te vernieuwen stammen al uit 1985. Onrust en rellen op en rond het Allebéplein is in 2000 de aanleiding om eindelijk met de vernieuwing van het plein aan de slag te gaan. Dit leidt in 2002 tot een overeenkomst tussen twee ontwikkelaars en het stadsdeel. Datzelfde jaar wordt doormiddel van een tijdelijke investering de openbare ruimte heringericht, parkeren op het plein geïntroduceerd en een tijdelijke Lidl vestiging neergezet.  Daarnaast is de afspraak op korte termijn een plan te maken voor de herontwikkeling van het plein.  In 2005 komt de planvorming echter stil te liggen; het plan dat er ligt, blijkt financieel niet haalbaar. Tot opluchting van een aantal bewoners.

In de jaren daarna wordt het plan aangepast en worden ook andere partners gevonden om in het plein te investeren. Eind 2008 komt het stadsdeel met een ontwerp naar buiten.

Na jaren van weerstand besluiten bewoners van het August Allebéplein niet langer in de NEE-stand te blijven staan. Als ze echt invloed willen hebben op ontwikkeling van hun plein, moeten ze zich niet reactief opstellen, maar meedenkend. Actiecomité Allebé Ja wordt opgericht. Het actiecomité benadert het stadsdeel met de vraag in welke mate bewoners nog kunnen meedenken over het uiteindelijke plan voor het plein. Die invloed blijkt nihil te zijn.

Om die reden besluiten de bewoners vervolgens een alternatief plan voor het plein op te stellen samen met architect Hein de Haan van ProWest en stadssocioloog Thaddeus Müller. Buurtworkshops met maquettes en een enquête onder winkeliers volgen. De uitkomst: het plein moet in oppervlak behouden blijven, maar wel anders worden ingedeeld.

Met dit plan benadert het actiecomité het stadsdeel. Ze praten met ambtenaren, wethouders en de stadsdeelvoorzitter maar dit leidt niet tot overeenstemming. In reactie wordt aangegeven dat het plan van de bewoners niet haalbaar is. Projectontwikkelaars geven aan dat ze niet verder kunnen praten met het actiecomité.

Deze gang van zaken leidt ertoe dat het actiecomité meerdere WOB-verzoeken indient (Wet van Openbaarheid van Bestuur). Het comité wil de contracten inzien die het stadsdeel met ontwikkelaars heeft gesloten. De WOB-verzoeken worden door een onafhankelijke commissie ongegrond verklaard en ondanks het verzet vanuit de buurt stelt de stadsdeelraad begin 2010 het uitwerkingsplan voor het Allebéplein onomstotelijk vast.

Hoe het zou moeten – de bewoner
Martijn Rutte van Actiecomité Allebé Ja! vertelt deze geschiedenis licht verbitterd. Hoe ziet voor hem de ideale praktijk van bewonersparticipatie eruit? “In mijn optiek moeten bewonersgroepen als gelijkwaardige partners bij het proces worden betrokken. Zo’n model is echter alleen interessant als bewoners zichzelf daarvoor opgeven, zich werkelijk willen inzetten en ook bereid zijn compromissen te sluiten. Dit laatste geldt dan natuurlijk ook voor bestuurders.”

Volgens Rutte moeten bewonersgroepen dan wel gelijke middelen ter beschikking hebben. “Onafhankelijke ondersteuning, die verder gaat dan opbouwwerk. Dat zou ons zeker geholpen hebben in het onderbouwen van onze visie. Daarnaast moet er ook aan de bewonerskant nog veel werk worden verzet. In de praktijk is het lastig om de bewonerskant goed te organiseren. Soms is de interesse van bewoners maar van korte duur, of ze zijn pas geïnteresseerd als het eigenlijk al te laat is.”

Architect Hein de Haan in gesprek met bewoners

Gevraagd naar zijn kijk op de gang van zaken vertelt voormalig gebiedsmanager van het Allebéplein, Guus Catau, dat in het geval van het Allebéplein anno 2009 geen sprake meer kan zijn van een compleet open planproces. Er is al een geschiedenis om rekening mee te houden. Volgens Catau zijn bij de aanpassing van het plan opmerkingen van bewoners zoveel mogelijk verwerkt.

Uiteindelijk ligt er nu dus een nieuw plan, waarin het plein maar iets kleiner wordt en waarvan hij schat dat 80 procent van de bewoners van Overtoomse Veld zich er in kan vinden. Dat is toch een mooi resultaat, aldus Catau. Het ontwerp voor de openbare ruimte moet nog uitgewerkt. In dit ontwerpproces ziet het stadsdeel een grote rol voor de verschillende gebruikersgroepen.

Hoe het zou moeten – het stadsdeel
Ook Guus Catau vraag ik hoe in zijn ogen de ideale praktijk van bewonersparticipatie eruit ziet. “Ik heb een voorkeur voor een open planproces, maar dit kan in stedelijke vernieuwing niet zonder initiatief van of in ieder geval samenwerking met vastgoedeigenaren. Een verder onmisbaar ingrediënt is daadkracht. Denk bijvoorbeeld aan de planvorming voor Roombeek in Enschede en de vernieuwing van de Staalmanpleinbuurt iets verderop in Amsterdam Nieuw-West.”
In het geval van Roombeek heeft de gemeente volgens Catau bewoners bij de planvorming betrokken en met daadkrachtig optreden zorg gedragen voor een snel proces. In het geval van de Staalmanpleinbuurt worden bewoners door de eigenaar van het vastgoed, woningcorporatie de Alliantie, bij de planvorming betrokken. “Het samen met bewoners opgestelde stedenbouwkundig plan is in relatief korte tijd vastgelegd.”
Catau vindt dat bewonersparticipatie niet gaat over het betrekken van een kleine groep van mensen maar dat breed en op verschillende manieren moet worden ingezet op het betrekken van belanghebbenden om representativiteit te waarborgen.

Martijn Rutte van Actiecomité Plein Allebé Ja! (links) en bewonersadviseur Jaap Huurman

Dit voorbeeld laat zien hoe bitterzoet de praktijk van bewonersparticipatie kan zijn: twee partijen die in principe allebei de voorkeur geven aan een open planproces waarbij bewoners een grote rol spelen, blijken elkaar tijdens het proces helemaal niet te vinden. Zodra bewoners bij de planvorming worden betrokken, de planvorming vervolgens wordt stilgelegd en weer opnieuw wordt begonnen, komt er een kink in de kabel.

Hoe complexer de eigendomstructuur in een gebied, hoe groter het risico dat de planvorming een langdurig proces met tussentijdse hickups wordt. In dit soort gevallen zou je goed moeten overwegen op welke manier je bewoners betrekt. Worden in dit geval bewoners intensief betrokken, dan is daadkracht à la Roombeek de enige manier om te slagen.

Het lijkt moeilijk om in een eenmaal begonnen proces een nieuwe weg in te slaan. Is het een gebrek aan daadkracht? Misschien dat de door Maarten van Poelgeest aangekondigde bouwstop het roer weer om kan gooien. Als dit niet het geval is hoop ik voor het Allebéplein en haar gebruikers dat de strijdbijl begraven wordt en dat de samenwerking in planvorming voor de openbare ruimte op korte termijn vol energie van start gaat.

—-
Foto’s: Ellie Koomen.

Foto’s zijn genomen tijdens de landelijke minimanifestatie bewonersparticipatie, georganiseerd door Actiecomité Plein Allebé Ja!, ism Eigenwijks, Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken en Vereniging Vrienden van Ganzendijk. Foto geheel boven: Thijs van Bijsterveldt licht het plan toe dat hij in het kader van de Prix de Rome samen met Oana Rades heeft gemaakt voor het Allebéplein

Het team is zwaar opgetuigd: het staat onder voorzitterschap van niemand minder dan de Rijksadviseur voor het Landschap, Yttje Feddes, en bestaat verder uit Pieter Jannink (stedenbouwkundige), Jan-Willem Bosch (landschapsarchitect), Sjef Jansen (bioloog) en Frits van der Schans (landbouweconoom). Op de website www.kwaliteitsatlas.nl/kwaliteitsteam presenteert het zich als ‘kritische, meedenkende bondgenoot’. Dat dit geen loze kreten zijn, weten ze inmiddels in de vier gemeenten die een advies hebben gekregen. Die adviezen zijn in keurig bestuurlijk jargon opgeschreven, maar de inhoud is niet mals. Het oordeel van het Kwaliteitsteam over de plannen voor herinrichting van enkele kleine bedrijventerreinen in Schelluinen komt neer op: broddelwerk dat geen rekening houdt met locatieomstandigheden.

Het ‘kwaliteitsteam’ Groene Hart

In een andere gemeente, Nieuwkoop, wilde het gemeentebestuur een advies over een deel van zijn uitbreidingsplannen, maar het team zei al meteen: laat ons eerst het totaal van jullie plannen beoordelen. Daarna adviseerde het team om nog eens goed te kijken op welke plekken wel en niet woningen gebouwd zouden moeten worden. Als de gemeente Nieuwkoop zich aan haar eigen criteria zou houden, zou ze tot een andere invulling moeten komen, menen Feddes c.s.

De gemeente Montfoort maakt het helemaal bont met haar dorpsvisie op Linschoten. De gemeente wil de rode contour overschrijden, waartegen de provincie Utrecht al bezwaar heeft aangetekend. De gemeente zegt dat zij het dorp Linschoten landschappelijk wil ‘afronden’ maar volgens het Kwaliteitsteam leiden de plannen die daarvoor zijn gemaakt, juist tot een inbreuk op het landschap. In de dorpsvisie ‘ontbreekt een goede landschappelijke analyse’. Het uitbreidingsplan ‘past niet bij de historisch gegroeide kern en de kwaliteiten van het gebied’. De beoogde nieuwe lintbebouwing ‘is een aantasting van het copelandschap’.

Bij de uitbreiding van het skicentrum in Zoetermeer met een nieuwe overdekte helling roept het team de provincie Zuid-Holland op om de regie over dit proces te nemen. Opmerkelijk is dat het team , in tegenstelling tot sommige landschapsbeschermers, geen enkele moeite heeft met een grote, veertig meter hoge skibaan aan de rand van het Groene Hart. Het kwaliteitsteam vindt de inbreuk op de horizon ‘onvermijdelijk’, want dat soort dingen staan nu eenmaal aan de rand van een stedelijk gebied en zullen dus vanuit de polder zichtbaar zijn. Bouw er maar een mooi, hoog uitzichtpunt over het Groene Hart in, suggereert het Kwaliteitsteam.

De conclusie na de eerste vier adviezen van team-Feddes kan luiden: het maakt zijn ambities vooralsnog waar, want het wil duidelijk zijn stem laten horen en is niet bang een heel kritisch oordeel te geven. Bovendien stelt het zich niet passief, maar juist alert op.

Nu maar hopen dat de kritische instelling de andere Groene Hartgemeenten niet zal afschrikken om adviezen te vragen. Het inschakelen van het Kwaliteitsteam kan een aardig instrument zijn in handen van groepen die de ruimtelijke ontwikkelingen in hun gemeente kritisch volgen: ‘Meneer/mevrouw de wethouder, wat dacht u ervan als we het Kwaliteitsteam Groene Hart eens zouden vragen om uw plannen te beoordelen?’ Daar kan heel wat moois uit ontstaan. Het kost een gemeente bovendien ook niets  – want de Stuurgroep Groene Hart betaalt het team -  en elke landschappelijke winst is meegenomen.

Want, zo staat er toch echt in de ondertitel van het rapport ‘Senioren op de woningmarkt’, die senioren hebben opeens ‘andere eisen en wensen’. Nou vraag ik je…

Maar het blijkt toch echt waar te zijn. Hoe vaak ik het rapport ook doorlees, steeds staat daar weer op mijn scherm: “Ouderen willen liever niet verhuizen en zullen in toenemende mate in staat zijn of worden gesteld om tot op hoge leeftijd in hun eigen woning te blijven wonen.”

Interessant rapportje. Laat zien hoe die nieuwe ouderen steeds beter zijn opgeleid, meer geld hebben, veel vaker een koophuis hebben, kortom dat ze nauwelijks meer lijken op die opa’s en oma’s zoals wij ze kenden.

Tja, en daar sta je dan met je seniorenvriendelijke appartementen. Appartementen die misschien nog aansloten op de senioren-oude-stempel maar waar de hedendaagse senior met een grote boog omheen loopt, op weg naar het eigen koophuis waar ie niet uit te krijgen is. En waar ie, als dat nodig is, met wat kleine aanpassingen zelf een nultredenwoning van maakt, zo vertelt het rapport. Die senior zit prima.

Wat zegt u, blokkeert ie de doorstroom? Nou zeg, nu die senior dat weet zal ie zeer zeker wel verhuizen, denkt u niet?

Hoe kan het nou toch gebeuren dat er zo veel gebouwd is en wellicht nog wordt, voor een groep die niet komt? Verdiepen we ons niet in de achtergronden van wat mensen echt willen? Komen we in ons denken niet verder dan: als een doelgroep groeit dan moeten we er meer voor bouwen. Waren we echt vergeten dat die doelgroep al lang ergens woont, dat het dus geen nieuwe toetreders zijn.

De makers van auto’s of vaatwassers hebben gelukkig geen extra voorraad aangelegd omdat de groep senioren groeit. Stel je voor, dan hadden ze nu met volle magazijnen en lege beurzen gezeten. Maar bouwers denken anders; vreemd.

Gratis advies: heb je nog iets in de planning voor senioren, lees dan eerst dat rapportje over de stand van de hedendaagse senior. Scheelt weer wat leegstand.

_{——-
Foto boven: bejaardenhuis in Goirle (foto: Ger Audrey)}

Waarom komt Van Poelgeest nu met deze forse maatregelen en stevige taal? Daarvoor zijn drie redenen. De eerste vooral van politieke aard. Het begin van een nieuwe bestuursperiode is een geschikt moment om schoon schip te maken. De volgorde van de Catechismus luidt: ellende, verlossing, dankbaarheid. Dat begint dus met het etaleren van de ellende. De tweede reden is intern gericht. Een omvangrijk ambtelijk apparaat als dan van Amsterdam is moeilijk van zijn werkroutines af te brengen. Velen blijven doorgaan met het maken en uitwerken van plannen. Dat is ook de basis van het eigen bestaansrecht. Alleen na een oorverdovend signaal wordt de pen neergelegd en de geplande overleggen afgelast. De derde reden is gericht op ‘Den Haag’. De boodschap is dat er extra rijksmiddelen moeten komen om de stedelijke transformaties en bouwopgave te redden. Die laatste oproep zal niet veel effect sorteren. Het komende rechtse kabinet, met een forse eigen bezuinigingstaakstelling en weinig affiniteit met ‘linkse’ steden, gaat hier niet voor uitrukken.

Amsterdam heeft reuring gemaakt met zijn projectenstop, maar het probleem speelt natuurlijk in de meeste andere steden. Hoe gaat het nu verder? Er komt een fase van gesprek met marktpartijen en corporaties over de consequenties van doorgaan of stoppen. Daar zit een onderhandelingelement in; als marktpartijen willen doorgaan, is het niet uitgesloten dat gemeente zegt: “dat is goed, als jullie dan deze risico s voor jullie rekening nemen”, terwijl zij een lijstje over tafel schuift. Intussen noopt deze situatie tot kritisch kijken naar haalbaarheid van alle op stapel staande plannen. Dure dogma s als ’30% sociale woningbouw’ komen eindelijk ter discussie, evenals overtrokken milieueisen en op hol geslagen plankosten. De wensen van eindgebruikers (woninghuurders- en kopers, bedrijven) gaan weer domineren boven overtrokken stedenbouwkundige en architectonische eisen. Dat kan allemaal zonder dat ‘de kwaliteit’ in het gedrang komt. Het is aan marktpartijen – die nog aan gebiedsontwikkeling willen en kunnen doen – om hun kennis en kunde hierin nu echt waar te maken.

We krijgen nog een hele bak ellende, maar het kan geen kwaad om een bescheiden voorschot op de verlossing nemen.

_—

_{Foto boven: Oosterdokseiland Amsterdam (door Sjors de Vries)}

Interview met architectuurfilosoof Gideon Boie
RUIMTEVOLK interviewt in aanloop naar het debat over de creatieve stad kritische denker en architectuurfilosoof Gideon Boie van onderzoeksbureau BAVO. Aanleiding hiervoor is BAVO’s geruchtmakende pamflet ‘Pleidooi voor een Oncreatieve Stad’ (2006)***. We ontmoeten Boie in Rotterdam voor een gesprek over de rol  van de kunstenaar in het concept van de Creatieve Stad.

De relatie tussen kunstenaar en stad is vaag en ambigu, zo stelt BAVO
Boie stelt zich op als kritische denker over het concept van de Creatieve Stad. Hij wil het debat aanzwengelen over de specifiek Nederlandse situatie, waarin de overheid de rol van kunst in de stad in sterke mate regisseert.

Boie: ¨In Nederland bestaat al sinds lange tijd een beleid waarbij de overheid kunst inzet ter verheffing van het volk. Elke middelgrote en grote stad heeft in Nederland een Centrum voor Beeldende Kunst (CBK). Andere Europese landen kennen deze georganiseerde mobilisatie van kunstenaars niet.

“Vandaag maken steeds meer steden een kunst- cultuurbeleid om een creatieve of creatievere stad te worden. Wij maken kunstenaars bewust van de ambigue relatie die hiermee met name de afgelopen tien jaar is ontstaan tussen kunstenaars en de stad. Wij doen dit vanuit onze kritiek op het neoliberale beleid, waarbij steden zich laten leiden door economische competitie.¨

Pleidooi voor de Oncreatieve Stad
In jullie Pleidooi voor de Oncreatieve Stad pleiten jullie voor een radicale afwijzing van de huidige, neoliberale manipulatie van creativiteit. Elke discussie over een alternatieve, meer democratische en niet economisch gestuurde invulling van een creatieve stad wordt volgens jullie onmogelijk gemaakt. Wat is de kern van jullie kritiek?

Boie: ¨Wij merkten op dat kunstenaars zich er vaak niet eens van bewust zijn dat ze de stad ontwikkelen. Kunstenaars werken mee om de wijk te verbeteren. Kunstenaars profiteren ook van de rol die zij krijgen in het geheel. Zij krijgen een bevoorrechte positie ten opzichte van de gewone burger, de bewoner van de wijk. Hoewel kunstenaars zo onderdeel vormen van een specifieke machtsverhouding in stedelijke ontwikkeling, is hun positie hierbinnen onuitgesproken. Wij prikkelen kunstenaars om uit de kast te komen en meer dan nu hun eigen rol te bepalen.¨

Groeit de tegenbeweging?
Is er sprake van een groeiende tegenbeweging tegen het concept van de Creatieve Stad? Acties in Detroit en Hamburg lijken daarop te wijzen. Kunstenaars in Hamburg hebben massaal een manifest  ondertekend waarin zij onder de noemer NOT IN OUR NAME protesteren tegen de turbo-gentrification van de stad. BAVO kent de beweging in Hamburg niet van binnenuit, maar kan niet anders dan instemmen met het protest. Wel stelt hij dat hij het verwerpen van een verschijnsel als turbo-gentrification geen vrijbrief mag zijn voor willekeurige acties of zelfs passiviteit: ¨Kunstenaars leven in de stad, halen er hun inspiratie vandaan en ontkomen er dan ook niet aan om hun verantwoordelijkheid te nemen in de ontwikkeling van de stad.¨

Nieuw paradepaardje: Bureau voor Kunstenaarsparticipatie
Het Bureau voor Kunstenaarsparticipatie in Rotterdam, een recent initiatief van BAVO, omarmt de progressieve beleidvoornemens uit het cultuurparticipatiebeleid van de gemeente Rotterdam. Het is een knap staaltje van If you can’t beat them, join them. Belangrijke troef is de kunstmarinier, die  moet bewaken of de gemeente Rotterdam de centrale uitgangspunten van het Cultuurbeleid 2009-2012 naleeft. Dit in navolging van de stadsmariniers, die Rotterdam al kent. Boie: ¨Door de termen van beleidmakers eigen te maken, wijzen we diezelfde beleidsmakers op het door henzelf geformuleerde beleid en dwingen we hen trouw te blijven aan de consequenties daarvan. In plaats van de schone ziel te spelen, houden we een voet tussen de deur. Sterker nog, we gaan in samenspraak met de dienst Kunst en Cultuur van de gemeente Rotterdam kijken hoe een kunstmarinier bijdraagt aan de versnelde implementatie van het Cultuurbeleid. ¨

De creatieve klasse heeft de stad nodig
De creatieve stad past als concept in het rijtje ‘The Global City’ van Saskia Sassen en de stedelijke clusters en brainports van Michael Porter. De stad heeft haar imago als probleemgebied achter zich gelaten; de arbeidersklasse verliest terrein. Is dit tij nog te keren? Wat is jullie alternatief?

Boie: ¨Wij willen er bij beleidsmakers en kunstenaars op aan dringen dat je het nadenken over de stad ook kunt vormgeven door uit te gaan van de kracht van de individuele stadsbewoner. Creativiteit wordt nog teveel beschouwd als een importproduct en dat zorgt voor vervreemding. Het creatieve potentieel van de bewoners van een stad sluit veel beter aan bij de specifieke problemen in een lokale situatie. Ons idee gaat ervan uit dat elk individu er toe doet in de ontwikkeling van een stad, omdat elk individu een aangeboren creativiteit heeft.”

Believer of unbeliever van de Creatieve Stad?
BAVO stelt zich zeer kritisch op tegen het huidige beleid rond de Creatieve Stad. Zijn jullie believers of unbelievers van het concept? Boie: “Moet je de discussie zo zwart-wit stellen? Ik denk dat we het debat genuanceerder moeten voeren. Ik ben een believer voor zover de creatieve stad uitgaat van de creativiteit van alle individuen in een stad. Ik ben een non-believer als het gaat om het op een troon zetten van een zogenaamde creatieve klasse.” OK dan. Samenvattend: BAVO is geen voorstander van het pamperen van de creatieve klasse , zoals zoveel gemeenten doen. Een echte creatieve stad moedigt al haar inwoners aan om hun creativiteit optimaal te benutten. Dit vraagt om een radicaal andere aanpak. “De kunstenaar moet zijn rol en plaats kennen binnen de creatieve stad. Het Rotterdamse Cultuurbeleid heeft groot gelijk als ze inzet op de voorbeeldrol van kunstenaars: het cultureel burgerschap van kunstenaars straalt uit naar anderen. Kunstenaars kunnen echter geen exclusiviteit opeisen.”

Medeoprichter onafhankelijk onderzoeksbureau BAVO
Boie vertelt vol vuur over de begindagen van BAVO. Hij en zijn compagnon studeren eerst aan het Hoger Architectuur Instituut in Gent, en vervolgens filosofie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hier koppelen zij op pragmatische wijze filosofie aan stedelijke ontwikkeling. In 2002, al tijdens hun studie, richtten zij onderzoeksbureau BAVO op, van waaruit zij projecten initiëren en samenwerken met publieke en private partijen. De twee stellen zich kritisch en onafhankelijk op in het debat over architectuur, kunst en stadsontwikkeling.
BAVO is al bijna tien jaar actief in Nederland, voornamelijk in Rotterdam.

Het achterliggende motief voor BAVO is het aan de kaak stellen van maatschappelijke misstanden, zoals de teloorgang van de representatieve democratie en de achterstelling van minderheden.
BAVO doet zich voor in verschillende gedaanten: “soms is een theoretische verhandeling effectief (zie het Pleidooi..), op andere momenten is doelgerichte actie nodig om de neuzen in de juiste richting te krijgen.”  Een voorbeeld actie is ‘de Janssens Werken’.

Vrijdag  17  september  2010 organiseert RUIMTEVOLK in Amsterdam een debat over de bijdrage van de creatieve klasse aan stedelijke ontwikkeligen. Dit artikel is geschreven als introductie op dit thema. Meer informatie over dit debat vindt u hier.

* The Creative City 2nd Edition, A toolkit for urban innovators.  Charles Landry (2000, Comedia)
** The Rise of the Creative Class: And How It’s Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life. Richard Florida.  (2003 Basic Books)
***Pleidooi voor een oncreatieve stad. Onderdeel van Neo-Beginners, een tentoonstelling van Reinaart Vanhoe in TENT. Centrum voor Beeldende Kunst Rotterdam, september 2006.

Inmiddels zijn we 8 jaar verder en mogen we ons afvragen wat deze creatieve wedloop ons heeft gebracht. Heeft het de beloofde ‘waarde’ weten te creëren? En wie profiteert hier van en wie komt er juist bekaaid vanaf? Sommigen roemen de kansen die het heeft geboden voor netwerkvorming binnen de moderne creatieve economie en de emancipatie van de creatieve ZZP’er met een stijging van de arbeidsproductiviteit als gevolg. Anderen wijzen op de keerzijde van de medaille: het wegjagen van de lage inkomens en starters uit hun binnenstedelijke transformatiewijken als gevolg van het gentrificatieproces.

En dan is er ook nog een groep creatievelingen, die het zat is om doodgeknuffeld te worden en op te treden als ‘onbetaalde knokploeg’ van ontwikkelaars in hun streven om de vastgoedprijzen op te krikken. Neem ‘Het Rotterdamse Pleidooi voor een Oncreatieve Stad’ (zie ook het interview met Gideon Boie op RUIMTEVOLK) en het Hamburgse manifest NOT IN OUR NAME als voorbeeld. Zonder alles over een kam te scheren – de ene creatieveling is de andere niet en dat geldt evenzeer voor de ontwikkelende partijen – ontkomen we niet aan de vraag: Is er geen duurzamere ontwikkeling mogelijk, die de waarde die wordt gecreëerd evenrediger kan verdelen over wijkbewoners, creatieveling en ontwikkelaars. Tijd voor Verlichting.

—

DE CREATIEVELING ALS LIJDEND VOORWERP

Vrijdag 17 september van 15.00 -18.30 uur / Veemvloer, Van Diemenstraat 410, Amsterdam / Entree: 10 euro

Met:

- Roy van Dalm (auteur van o.a. Slimme Steden en werk onder andere samen met Florida en Landry)

-Mark van de Velde (woningcorporatie PWS Rotterdam)

- Paul van Soomeren (DSP-groep)

- Bart Stuart (kunstenaar, BuroSpelen)

- Bas van Heur (Universiteit Maastricht)

- Kamiel Verschuren (kunstenaar, St. B.A.D., St. NAC)

– Bart de Groot (Buro Beehive)

Aanmelden:

HELAAS DE BIJEENKOMST IS UITVERKOCHT.

De bijeenkomst is mede mogelijk gemaakt door DSP groep en Inicio.

Net zo groot als het Vondelpark, maar nauwelijks gebruikt. Het Bijlmerpark in Amsterdam Zuid-Oost werd jarenlang gemeden, behalve één keer per jaar tijdens het populaire Kwakoefestival. Met name het oostelijke deel van het park was ‘woeste natuur’ en erg onguur, aldus buurtbewoners. Daar moest je niet komen! Stadsdeel Zuidoost maakt echter een grootscheeps plan voor vernieuwing. Het Bijlmerpark wordt de kroon op de nieuwe Bijlmermeer. Gevarieerd, uitnodigend en vooral: veilig. Dat zijn de trefwoorden van het ontwerp voor het nieuwe park  van Mecanoo. Nieuwbouw van woningen langs de randen moet zorgen de ‘ogen op het park’. Middenin komen sportvelden, met goed verlichte wegen en fietspaden ernaar toe. Het oostelijk deel blijft een natuurlijker gebied, maar dan wel goed onderhouden. De werkzaamheden zijn volop in gang en het nieuwe park wordt in 2011 in gebruik genomen.

Omarmen

Een aantrekkelijk plan, maar hoe krijg je omwonenden zo ver dat ze het park weer omarmen? Stadsdeel Zuidoost volgt daartoe twee sporen. Het eerste: participatie. Zo hebben kinderen en jongeren een grote stem in de inrichting van het hart van het park: de esplanade. Hier komen sport- en spelvoorzieningen Wat zouden kinderen en jongerenhier willen doen? Stadsdeel Zuidoost vroeg het hen zelf. Werkstukken, maquettes, tekeningen, excursies, film, debatavonden: op allerlei manieren zijn ideeën ingebracht. Inbreng die diende als startpunt voor het ontwerp. Opvallende uitkomst: kinderen van alle leeftijden vroegen om veiligheid en toezicht. Een schone plek met afvalbakken, een WC en drinkwater.
De betrokkenheid van de kinderen hielp om de informatie over het nieuwe park zo goed mogelijk thuis te laten landen. En het participatietraject gaat hand in hand met een intensieve promotiecampagne: het tweede spoor.

Gemeenten worden steeds creatiever in de manier waarop zij bewoners een stem geven in de herinrichting van groengebieden. Van tekenwedstrijden tot open planproces, van social green community tot het adopteren van een boom: allerlei middelen worden ingezet om bewoners te betrekken.  Met recht. Door ‘groene participatie’ wordt het park afgestemd op de wensen van de doelgroepen én toekomstige gebruik gewaarborgd.  Je versterkt de binding met het park – en daarmee de buurt. Zeker wanneer de verantwoordelijkheid voor beheer ook bij bewoners blijft. Zo blijkt ook uit de aanpak van Mheenpark, in de naoorlogse wijk Zevenhuizen in Apeldoorn. Dit park wordt na een lange vergeten tijd weer volop gebruikt. Dankzij betrokkenheid van bewoners bij bepalen van randvoorwaarden, ontwerp én beheer. Want is het park eenmaal mooi ingericht, de kunst is het zo te houden. Buurtbewoners hechten aan de mooie nieuwe groenplaats en blijken bereid hier tijd in te investeren en zorgen voor onderhoud en beheer.

Interessant aan het Mheenpark is de methodiek die is gebruikt, namelijk het spel The Making Of van Bureau Venhuizen. Aan de hand van dit spel zijn de randvoorwaarden voor herinrichting samen met bewoners bepaald. Wat zijn belangrijke bestaande kwaliteiten en wenselijke toekomstige ontwikkelingen? Deze respectievelijke ‘fenomenen’ en ‘opdrachten’ bepaalden de ontwerpopgave voor het park. De crux van dit spel is dat je niet met je eigen ideeën aan de slag gaat, maar met een specifieke combinatie van een ‘opdracht’ en een ‘fenomeen’. Je moet bijvoorbeeld een jaarlijks terugkerend dagevenement bedenken (‘opdracht’), die tegelijkertijd de veiligheid bevordert (‘fenomeen’). Dit maakt dat je verder kijkt dan je eigen wensen.

Adopteren

Dat participatie ook op een hoger schaalniveau kan werken, bewijst de gemeente Haarlemmermeer. Haarlemmermeerders kunnen op dit moment een plant adopteren: eerst in de eigen achtertuin groot brengen, straks een plekje geven in het nieuwe Park21: een groot metropolitaan park tussen Hoofddorp en Nieuw-Vennep van maar liefst 1.000 hectare. Een gebied waar straks 7 dagen per week, 24 uur per dag en het hele jaar door van alles te doen is, aldus de plannenmakers (zie www.park21.info).Tijdens de Dag van het Park op 31 mei jongstleden deelde de gemeente maar liefst 700 planten uitover . Een slimme manier van promotie en ‘bonding’. Maar de participatie gaat veel verder. Bewoners en geïnteresseerden konden vorig jaar ‘kiezen’ uit drie landschapsontwerpen. Kiezen tussen aanhalingstekens, want de uiteindelijke keuze lag bij de gemeenteraad. Maar liefst 1.500 mensen hebben een stem uitgebracht en de gemeenteraad kon de stem van zoveel kiezers natuurlijk niet naast zich neer leggen. Het ontwerp van de meeste stemmen – van Vista Landscape and Urban Design – won en wordt op dit moment verder uitgewerkt.

De participatie ging echter al ruim voor deze stemronde van start. In de vorm van brainstormgesprekken met stakeholders, ondernemers en expertmeetings met agrariërs. Het park is nu grotendeels nog agrarisch gebied: wat zijn nieuwe kansen voor bijvoorbeeld stadslandbouw, waarin het agrarisch bedrijf een meer publieke functie krijgt? Ook heeft de gemeente de recreatiewensen van haar inwoners onderzocht. Samen met de ANWB en zijn hiertoe de dorps- en wijkraden uit de Haarlemmermeerse dorpen  geconsulteerd. Eveneens werden diverse (vak)debatten georganiseerd, zoals het debat ‘Large Parks’. Eind vorig jaar kon trouwens weer gestemd worden; Park21was genomineerd voor de Mooi Nederland Prijs. De vijfde plaats is toch een mooie score voor een park dat alleen nog maar bestaat op papier, nietwaar?

_—

_{Afbeeldingen: De drie planlagen van het ontwerp voor Park21 van Vista Landscape and Urban Design laag 1: polder laag 2: park laag 3: leisure}

Nog zo’n rampenverhaal, ik hoop dat u het telefoonnummer van stichting Correlatie bij de hand heeft. Een stad met 160.000 inwoners. Heeft twee zwembaden. En, inderdaad uw ergste vermoedens worden waarheid, één van die twee baden staat op de nominatie om gesloten te worden.

En zo rijgt het ene trieste verhaal zich aan het andere.

Het is maar zeer de vraag of al die inwoners van die steden de gevolgen van deze diepe, diepe crisis ooit te boven zullen komen. En dan die kids. Gruwelijk. Dat zijn natuurlijk de kwetsbaarsten. Ik stel me voor dat ze zich de rest van hun leven de lange rijen wachtenden bij die twee bibliotheken zullen herinneren. Hoe onverzettelijke moeders en vaders wit weggetrokken urenlang in de rij stonden, om toch die zo gewenste bibliotheekboeken te bemachtigen. Chapeau!

En natuurlijk. Vroeger zou dat allemaal geen probleem zijn geweest. Dan was je al blij als er überhaupt binnen een straal van 10 kilometer een zwembad was. Of een bieb. Voor die enkele keer dat je daar naar toe ging (want bij beide instellingen stonden zelden files).Vroeger, toen iedereen een auto had, of tenminste een goede fiets.

En weet je, ook tegenwoordig is het voor de meeste mensen geen enkel probleem. Zo hebben we in dit land een ‘Landelijke vereniging voor kleine kernen’. Ja, echt waar. En die heeft onderzocht hoe erg we het vinden als er niet overal een zwembad is, een bieb of zelf een winkeltje. Dat je daar vaak kilometers voor moet fietsen. En dat vinden ze geen enkel probleem!!!
(ja, inderdaad, dat zijn drie uitroeptekens). Hoeveel van die kleinere-kernen-bewoners zouden er zijn? Is dat de helft?

En voordat u nu begint te sputteren, één vraag.
Afgelopen zomer in Frankrijk geweest?
En hoe ver rijden was de eerste Supermarché?
Tien, vijftien kilometer?
Nog verhongerde Fransen gezien…?

——-

Foto boven:nieuw buurthuis in Delft (foto: Gerard Stolk)

Er bestaat binnen de ict-gemeenschap van de overheid momenteel het geloof dat interactieve internettoepassingen de verhouding tussen burger en publieke  instellingen ingrijpend zullen veranderen. Maar dat is een miskenning van de rol en verantwoordelijkheid van de overheid.

De web 2.0-toepassingen, zoals interactieve websites en social media, zijn instrumenten waarmee (grote groepen) burgers hun mening kenbaar kunnen maken en hun ideeën in het publieke debat kunnen brengen. Daarmee krijgt het maatschappelijk debat een nieuwe intensiteit: burgers kunnen veel meer informatie raadplegen, kunnen gemakkelijk communities vormen die ergens voor gaan lobbyen en kunnen effectiever de media en de publieke opinie bespelen. Moest je vroeger een brochure uitbrengen, een serie ingezonden brieven plaatsen, een nationale organisatie oprichten of een demonstratie organiseren, nu doe je dat vanachter je bureau en je hoeft zelfs niet eens met je medestanders te vergaderen. Dat regelen de social networks voor je.

Maar in wezen is deze ontwikkeling niets anders dan het scherper articuleren van een standpunt en meer massa organiseren op een bepaald issue. Het verandert niets aan de essentiële taak van de overheid dat zij belangen moet afwegen, zich niet mag laten leiden door een gepassioneerde minderheid, haar budget moet bewaken en niet per half jaar van standpunt en beleid mag veranderen. Integendeel: juist in  deze vluchtige samenleving dient de overheid een baken van betrouwbaarheid en geloofwaardigheid te zijn, hoe moeilijk dat ook is.

De overheid heeft tot taak op een betrouwbare manier de complexe samenleving te laten functioneren en (sociale) grondrechten veilig te stellen. Die rechten garanderen een minimum aan vrijheid, veiligheid, sociale zekerheid, een schoon milieu, rechtszekerheid, voedselkwaliteit, mobiliteit en de collectieve financiering daarvan. Dat zijn zaken die op nationaal en steeds meer op Europees niveau worden geregeld.

Ook al wordt de samenleving mondiger, is er een roep om een kleinere overheid en worden steeds meer zaken op Europees niveau geregeld, het is zeer onwaarschijnlijk dat de overheid op dit gebied over enkele jaren haar werk kan staken en dat de burgers hun eigen boontjes zullen doppen.

Omgangsvormen
De it-gemeenschap wijst echter op succesvolle interactieve projecten in buurten waarbij burgers doorslaggevende invloed hebben gehad op de besluitvorming. Is daar dan niet de verhouding tussen burger en overheid fundamenteel veranderd? Is het dan niet duidelijk dat de overheid, wanneer zij zich luisterend opstelt en burgers de ruimte geeft, tot een andere aanpak komt dan in het oude top-downmodel?

Zeker, die voorbeelden zijn er. Zij duiden op nieuwe omgangsvormen tussen overheid en burgers. Maar alle voorbeelden die ik ken, hebben gemeenschappelijk dat zij op kleine schaal spelen, in duidelijke gedefinieerde projecten, die met de directe leefomgeving of voorzieningen van de betrokken mensen te maken hebben.

Dan is het inderdaad mogelijk met een mooie website burgers mee te laten denken over de inrichting van een wijk, adviezen te laten geven en zelfs keuzen te laten maken. Al komt het maar heel zelden of nooit (?) voor dat een gemeentebestuur haar eindverantwoordelijkjheid uit handen geeft.

Op alle hogere schaalniveaus dan van een buurt of een kleinschalig project zijn er twee factoren waardoor dit model niet toepasbaar is.

Ten eerste: op de schaal van een stad, regio, provincie of rijk en bij andere onderwerpen (veiligheid, sociale zekerheid) is de betrokkenheid van burgers zeer gering. Alleen professionals en een heel klein groepje hooggemotiveerden neemt dan aan interactieve processen deel.

Natuurlijk zijn er projecten rond bijvoorbeeld de Nota Ruimte waarbij tienduizenden burgers via digitale media mochten adviseren over de ruimtelijke inrichting van Nederland. Maar de abstracte vraagstelling die daarbij wordt voorgelegd, sluit volstrekt niet aan bij de concrete keuzen die in de corridors of power worden gemaakt.

De tweede reden is dat de onderwerpen van overheidshandelen zeer complex zijn. Niet alleen intrinsiek maar ook door de politieke context waarin ze staan, zoals partijpolitieke en maatschappelijke verhoudingen en de internationale orde. Het is niet denkbaar dat interactieve webtoepassingen het mogelijk maken dat burgers daarin direct gaan meebeslissen.

Dit wil niet zeggen dat web 2.0 niet gebruikt zou kunnen worden om burgers meer stem te geven en om hun voorkeuren te peilen. Dat kan heel waardevol zijn en inzichten toevoegen, maar het is ook niet méér dan dat, behalve, zoals gezegd, waar het de directe leefomgeving betreft.

Web 2.0 is dus primair een nieuw communicatiemiddel in de interactie tussen burgers en overheid, maar niet een middel dat de rollen zal omdraaien. En dat is misschien maar goed ook, want anders zouden de grootste schreeuwers de meeste invloed krijgen.

—-

Foto boven:Mararie

Het is het dilemma van de publieke ruimte; als iets van iedereen is, dan is het tegelijkertijd van niemand. Met als gevolg dat niemand zich er verantwoordelijk voor voelt. En dus zullen weinig mensen zich geroepen voelen een keer spontaan zwerfafval op de stoep op te ruimen, na een straatfestival de boel netjes achter te laten of rommel in het park in een vuilnisbak te gooien. Hoewel wij allen wel gebruikers van de publieke ruimte zijn, vinden we het opruimen en schoonhouden ervan, plotseling een taak van de overheid.

_{Allard van Hoorn}

Het is die relatie van het individu tot zijn omgeving waar kunstenaar Allard van Hoorn gefascineerd door is en die de rode draad in zijn werk vormt. Wanneer voelen we ons onderdeel van de publieke ruimte en wanneer niet, zo vraagt hij zich af: “Het is raar, we spenderen veel tijd in de openbare ruimte, doen er van alles, gaan er relaties mee aan, maar we voelen ons er geen eigenaar van. Waarom eigenlijk niet, als we er wel claims op leggen?”

Van Hoorn wil dat anderen dáár over nadenken. In zijn nieuwe expositie Urban Songlines heeft hij drie publieke ruimten ‘vertaald’ in geluid: de stormvloedkering in Londen aan de Thames, een gashouder en het oude Philipsgebouw in Eindhoven. Van alle drie de objecten heeft hij geluid of het omringende geluid opgenomen en bewerkt. Zo nam hij het geluid van de wind en het water van de stormvloedkering op, het pompen van de gashouder, en het geluid dat een skateboarder in het Philipsgebouw maakt. De zo ontstante geluidsfragmenten noemt Van Hoorn de urban songlines.

Allard van Hoorn over Strijp S, Philips gebouw in Eindhoven

Allard van Hoorn over Gasholder in Londen

Allard van Hoorn over de stormvloedkering in Londen

De urban songlines maken op die manier architectuur beluisterbaar. ” Door fysieke ruimten en gebouwen om te zetten in muziek ben je in staat vanuit een totaal andere invalshoek te kijken naar de verhouding tussen jezelf en de openbare ruimte. Muziek neem je mee, sla je op of zit in je hoofd. Zo word je van gebruiker ook ineens mede-eigenaar van diezelfde publieke ruimte.”

Aboriginals

Het idee voor de songlines kwam toen hij een paar jaar geleden het boek The Songlines las van de Engelse reisschrijver Bruce Chatwin over zijn bezoek aan Aboriginals in Australie. “De Aboriginals zijn sterk verbonden met het land van hun voorvaderen”, legt hij uit. “In hun levensfilosofie belichaamt het land henzelf; hun lichaam is het land, het land hun lichaam. En om het spiritueel te beleven, moeten ze het land bezingen als ze erdoorheen reizen, want anders bestaat het niet.” Volgens Van Hoorn zien Aboriginals zichzelf dus letterlijk als onderdeel van het land. Die directe relatie met hun omgeving, raakte hem. “Zij gaan op zo’n respectvolle manier met de planeet om in een schaarse omgeving. Met zo weinig natuurlijke hulpbronnen of middelen om ze te ondersteunen, weten ze zichzelf toch al duizenden jaren in leven te houden zonder dat ze daarbij de omgeving uitputten. Die relatie wilde ik graag vertalen naar onze gebouwde wereld.”

Er zit dus een duidelijk punt van kritiek in op de geindustrialiseerde wereld? Van Hoorn: “Ik vraag mensen wel eens: ‘hoe denk je dat wereld eruit ziet in de toekomst?’ En dan valt het me op dat iedereen zich nog wel een voorstelling kan maken van de aarde over een paar honderd jaar, maar verder denken dan vijfhonderd jaar vindt men vaak erg moeilijk voorstelbaar, omdat vrijwel niemand meer gelooft dat we er dan nog zijn. Terwijl het vroeger heel gebruikelijk was om na te denken over de nalatenschap aan je kinderen en kleinkinderen, hebben we nu geen idee meer van wat we de volgende generaties nalaten.”

Functionele architectuur

Toch is Van Hoorn uiteindelijk geen pessimist. Integendeel; hij gelooft dat ‘onze planeet genoeg energie aan wind, water en warmte bevat, dat op termijn de technologie een uitweg biedt zodat iedereen in welzijn kan leven.”

Van Hoorn hoopt dat zijn tentoonstelling vooral architecten en stedebouwkundigen aan het denken zal zetten. Nederlandse architectuur is traditioneel nog teveel gestoeld op het concept van functionaliteit vindt hij. De inslag is calvinistisch en conservatief: “Architectuur moet volgens mij niet alleen gaan over de harde werkelijkheid van het materiaal of de ergonomie, maar er zit ook een imaginaire factor in, die veel zachter is. Minstens net zo belangrijk is de psychologische beleving van een ruimte, die de verbeeldingskracht stimuleert.”

De uitdaging ligt volgens Van Hoorn in het inrichten van ruimten die zowel esthetisch aantrekkelijk als functioneel zijn, maar die ook de fantasie prikkelen. “Een gebouw voor creatieve geesten moet zelf ook creatief zijn en niet geestdodend.” Hij pleit dan ook voor een interdisciplinaire uitwisseling van ideeën binnen de wereld van de ruimtelijke ordening.

“In Nederland is nagenoeg geen samenwerking tussen kunstenaars en ruimtelijke ordenaars. Terwijl hun inzichten heel inspirerend kunnen zijn,. Zij zijn er tenslotte aan gewend hun verbeelding te gebruiken hoe mensen een ruimte of gebouw ervaren. Het zou mooi zijn als artistitieke disciplines ook vaker bij projectontwikkelaars, gemeenten en planologen aan tafel zouden zitten. Laat de poëzie de openbare ruimte eens binnen en zie dan wat er gebeurt.”

—

Allard van Hoorn; Urban Songlines, 3 juli t/m 21 augustus, gallerie Gabriel Rolt. Elandsgracht 34, 1016 TW Amsterdam, woe tot za: 12.00 – 18.00 uur – www.allardvanhoorn.com

Tussen 2002 en 2009 bewoog OpTrek zich met opvallende multidisciplinaire projecten in de Haagse multi-etnische wijk Transvaal. De beeldend kunstenaars Sabrina Lindemann en Annechien Meier hadden de dagelijkse leiding over het projectbureau dat zich in die periode van slooppand naar slooppand bewoog. In plaats van achter de tekentafel te blijven, of in vergaderkamers beleidsplannen te smeden, brak OpTrek met de gangbare planmatige praktijk van wijkvernieuwing en nestelde zich letterlijk en figuurlijk in de wijk zelf. De inzet van kunst was nadrukkelijk niet bedoeld om op te leuken. Lindemann en Meier wilden juist met interventies, debatten en kunstprojecten commentaar leveren op  stedenbouwkundige plannen, en alternatieven bieden voor de aanpak van gebiedsontwikkeling. Dit gebeurde in samenwerking met buurtbewoners, beleidsmakers, woningcorporaties en architecten. De kern van hun aanpak was het eindbeeld denken -  wat de stedenbouw tot nu toe heeft gekenmerkt – te transformeren naar een constructief denken over ‘het ondertussen.’

In beide publicaties wordt via interviews, essays en beeldverhalen duidelijk welke rol kunst kan spelen in de periode van stedelijke vernieuwingsprocessen. OpTrek in Transvaal. Over de rol van publieke kunst in de stedelijke ontwikkeling gaat vooral in op de rol die de kunstenaar zelf speelt. Kunstenaars zoals Lindemann en Meier nemen de rol aan van urban curators, door op een sociale en esthetische wijze activiteiten te ontplooien in de wijk, netwerken te smeden en mee te transformeren met de ontwikkelingen die zich voordoen. Diverse strategieën van urban curators uit het internationale kunstenveld worden in dit boek nader belicht.

Sloop in Transvaal (foto: www.optrektransvaal.nl)

Stedelijke transformatie in de Tussentijd. Hotel Transvaal als impuls voor de wijk legt vooral de nadruk op het Laboratorium voor de Tussentijd, ontwikkeld in samenwerking met architectenbureau Studio Iris Schutten. Via onderzoeken, concepten en projecten die vanuit het Laboratorium zijn ontstaan, wil dit boek vooral een handvat bieden aan een ieder die op professionele wijze betrokken is bij herstructurering van stadswijken. Het succesvolle project ‘Hotel Transvaal *-*****, verblijf in de Tussentijd’ (een concept van het toenmalige architectenduo RAL2005) wordt in dit boek uitvoerig toegelicht.

Afleidingsmanoeuvre
In een herstructureringswijk als Transvaal groeit een hele generatie op in de tussentijd waarin slooppanden en braakliggende terreinen het straatbeeld bepalen. Verspreid over een periode van vijftien jaar worden drieduizend sociale huurwoningen gesloopt, waarvoor zestienhonderd koop en huurwoningen worden teruggeplaatst. Voor de gemeente en woningbouwcorporaties kan kunst een welkome afleidingsmanoeuvre zijn om dit ingrijpende en langdurige herstructureringsproces van gentrification soepel te laten verlopen, zo stellen Lindemann en Schutten vast. Gelukkig heeft OpTrek zich onttrokken aan deze doorgaans vluchtige en oppervlakkige aanwezigheid van kunst. Juist door de gehele periode te wonen en werken in de wijk, wist OpTrek de tussentijd op een duurzame wijze te benutten. Alleen al de uiterlijke aanwezigheid van het projectbureau was opzienbarend te noemen: voor ieder slooppand dat de organisatie betrok, liet ze de gevel transformeren.

Zo ontwierp Tadashi Kawamata (Japan) van gerecyclede vloerplanken een organisch ogende gevelconstructie die van de buitenzijde doorliep naar de binnenzijde van het kantoor. Helaas moest de constructie al na een week uit veiligheidsoverwegingen verwijderd worden. De binnenzijde bleef gelukkig in tact tot het moment van sloop. Toch benadrukt dit voorbeeld nog teveel de uiterlijke aanwezigheid van het projectbureau. Kenmerkend in de activiteiten was vooral een programmering die geënt was op verschillende doelgroepen. Architecten en stedenbouwkundigen werden aangesproken, maar ook ontstonden er diverse projecten in samenwerking met bewoners. Zo werden culturele en maatschappelijke instellingen uitgenodigd hun expertise te delen met wijkbewoners in de debatreeks ‘De Stad ontmoet de Wijk.’

De wijk als hotel
Het meest besproken voorbeeld is Hotel Transvaal, dat opende in 2007, hetzelfde jaar waarin de veertig Vogelaarwijken voorpaginanieuws werden. Gedurende anderhalf jaar maakte het hotel gebruik van tijdelijke vrijgekomen ruimtes in de wijk. Verschillende kunstenaars waaronder Frank Halmans, Ingrid Mol en Kevin van Braak werden uitgenodigd een kamer in te richten. Doordat de kamers verspreid lagen door Transvaal en slechts als slaapplek dienden, werd de wijk één groot gastenverblijf. De hotelgasten waren voor hun ontbijt of diner aangewezen op de lokale ondernemers. Op een zeer laagdrempelige en doeltreffende wijze kwamen verschillende culturen met elkaar in contact en werd de tussentijd een aangename plek om te verblijven. Er ontstond een gastvrije omgeving in een wijk die doorgaans met een negatief stempel in het nieuws kwam. De beleidsplannen en bestuurlijke discussies over probleemwijken verbleekten naast deze interventie.

De interdisciplinaire aanpak waarin verschillende vakmensen bijeenkwamen uit de kunst, herstructurering, het hotelwezen en de wijk, vormden volgens Lindemann de basis voor het slagen van dit project. Het hotel bewees dat kunst wel degelijk een bepaalde economische potentie bezit. Het succes had echter ook een keerzijde. Doordat het gebied in transformatie verkeerde, bleek dit nadelig voor de duurzaamheid van het initiatief. Door een aantal directiewisselingen verviel het commitment bij de woningcorporatie Staedion, die het gebruik van de tijdelijke kamers mogelijk maakte.  Sloopplannen werden gewijzigd en er werden geen nieuwe ‘tussenruimtes’ meer beschikbaar gesteld. Ook bleek dat de corporatie en de gemeente meer interesse hadden in leuke publicitaire evenementen, dan het opwaarderen van de lege ruimten als impuls voor een buurt in transformatie. OpTrek wilde zich duurzaam verankeren in de buurt, terwijl de corporatie en gemeente meer kortstondige en ludieke  projecten voor ogen hadden.

Navolging
Toch heeft het initiatief inmiddels navolging gevonden buiten Den Haag.  Zo is er  in de Groningse Korrewegwijk een buurthotel opgezet onder de noemer ‘Stee in Stad’, geheel geïnspireerd op het concept van Hotel Transvaal. Zelfs de Nederlandse deelname aan RUHR2010 doet met het onderdeel ‘Gastgastgeber’ sterk denken aan Hotel Transvaal. Diverse designers en kunstenaars werden  hiervoor uitgenodigd om gastenkamers te ontwikkelen. Geheel in de stijl van het Haagse voorbeeld kunnen de gasten hun ontbijtje halen bij de lokale bakkers van Oberhausen of Dortmund.

Dat ook een onderzoekslab van het initiatief Nederland wordt anders gewijd is aan de tussentijd, laat zien dat het een onderwerp is dat serieus genomen wordt binnen de stedelijke planning. Het is de verdienste van de kunstenaars, architecten en andere betrokkenen van OpTrek dat er nu twee publicaties in de winkel liggen die de waarde van het hier en nu inzichtelijk maakt.

OpTrek in Transvaal. Over de rol van publieke kunst in de stedelijke ontwikkeling. Interventies en onderzoek  redactie Veronica Hekking, Sabrina Lindemann, Annechien Meier [redactie] 17 x 24 cm | paperback | 432 pagina’s | rijkelijk geïllustreerd | Nederlands- & Engelstalig | ISBN 978-94-90322-06-9 | Jap Sam Books |www.japsambooks.nl  |  Ontwerp Harmine Louwe

Stedelijke transformatie in de Tussentijd, Hotel Transvaal als  impuls voor de wijk  redactie Sabrina Lindemann, Iris Schutten (redactie)  17x 23 cm | paperback | 240 pagina’s | rijkelijk geïllustreerd | Nederlandse en Engelse versie | NL: ISBN 978 90 8506 7481 | ENG: ISBN 978 90 8506 8181 | Uitgeverij SUN/Trancity | www.uitgeverijsun.nl | Ontwerp Stout Kramer

——-

Foto boven: Hotel Transvaal (foto: Frank Halmans)

Woningnood? Onzin. Er is hooguit sprake van kromme-vraag-nood en kromme-aanbod-nood bij woningcorporaties.

Kromme-vraag-nood,  dat is dat velen reageren op een woning en dan massaal het aanbod weigeren (‘toch maar niet, we wonen al fijn’).
Kromme-aanbod-nood, dat is als woningcorporatie tot je schrik merken dat je het goedkoopste, kleinste bezit uit jouw aanbod nauwelijks of niet meer verhuurd krijgt. En zien dat het segment daarboven ook al begint te wankelen…

U heeft er ook op gestaan. Weet u nog. Op die lijst om in aanmerking te komen voor die huurwoning (misschien staat u er nog steeds op). Er kwamen er veel voorbij. Af en toe een echte beauty: dan reageerde u. Al was het maar om te zien hoe ver u kwam. En eindigde u eens bovenaan, dan weigerde u meestal, want ach, u woonde prima. ‘Oplopende weigeringsgraad’, heet dat in corporatieland. Kromme-vraag-nood, noem ik het hier.

Nee hoor, er is niets mis met u. Zo velen doen en deden mee aan het kromme-vraag-spel. Onderzoeken tonen dat onomstotelijk aan. Maar er gaat wel iets anders mis. Politici die gaan roepen dat al die ‘actief woningzoekenden’ verschrikkelijk in de penarie zitten. Die opeens van deze ontspannen kwaliteitszoekers een soort van maatschappelijk ontheemden maken. Die kromme-vraag verwarren met urgente vraag. ‘Nieuwe woningnood dreigt bij sociale huurwoningen…’ luidt het bijpassende kopje in de krant dan opeens. Hoezo, woningnood? Daar past geen sterk stijgende weigeringsgraad bij.

Het klinkt misschien gek, maar is er niet juist een heel andere trend.
Meer dan de helft van de 2,4 miljoen sociale huurwoningen wordt momenteel nog bewoond door ouderen. Ouderen die daar al vaak zo’n 40 jaar wonen, weinig uitstroom. Deze groep zal de komende tien jaar op natuurlijke weg verdwijnen. Wie vullen deze huizen? Niet de nieuwe lichting ouderen, die is te welvarend om die groep te vervangen.

Gezinnen, traditioneel ook een grote groep klanten, huren ook nauwelijks nog in de sociale huur. Het gros van de woningen gaat tegenwoordig naar 1 en 2 persoonhuishoudens, en naar gebroken gezinnen. Huishoudens die in de meeste gevallen uiteindelijk (weer) een gezin worden, en die woning dus verlaten na een paar jaar. En ja, die kunnen kopen. Want het zijn tweeverdieners, wakker worden het is 2010! De groep werkende stellen die niet kan kopen blijkt klein te zijn. Kortom: de sociale huurmarkt heeft te maken met een fiks afnemende klantengroep. Langdurig alleenstaanden als structurele groep en stellen en gebroken gezinnen als passanten.

Dit doet zich al voor. Het segment huurwoningen aan de onderkant is steeds lastiger te verhuren. Ook dat staat haaks op de veronderstelde woningnood, het is kromme-aanbod-nood.

Door deze ontspanning aan de vraagkant is het goede nieuws dat de corporatiesector de doelgroepen die weinig te kiezen hebben, steeds beter kan bedienen. Daar waren woning-corporaties ook voor opgericht dus iedereen blij, toch.

En uiteindelijk leidt die ontwikkeling tot maar één denkbare krantenkop: ‘Serieuze leegstand dreigt in sociale huur’ (behalve in Amsterdam e.o., da’s een markt op zicht).

Na al die WK-poultjes ook hier een poule voor maken? Dus wanneer staat deze kop in de krant? Mijn inzet is 2012. Puf, puf, dan hoeven we ons nog maar 2 jaar door al die onzinnige W-kopjes heen te worstelen. En wat is uw voorspelling?

——-

Foto boven:leegstand in Gouda (foto: WindwalkerNld)

Wat zijn idealen eigenlijk? En hoe verhouden persoonlijke idealen zich tot die van het gezelschap, de gemeenschap of de maatschappij? Ik heb niet de ambitie om hier een sluitende samenhang te construeren, maar ben vooral geïnteresseerd in de wisselwerking tussen persoonlijke en collectieve idealen. Daartoe leid ik u langs een aantal van mijn gedachten. Wordt mijn betoog te abstract, schenkt u dan even iets te drinken in en associeer vrij op mijn woorden.

Het collectief zei in februari 2010 in de open source encyclopedie Wikipedia over het begrip ‘ideaal’ het volgende: “De term ideaal kan zowel slaan op een doel (teleologisch) of op een oorsprong (principieel).” Deze definitie plaatst ons eigenlijk meteen tussen twee uitersten. Het ideaal kan betrekking hebben op waar we vandaan komen, waar ons denken en handelen van uitgaat, zijn oorspronkelijkheid. Maar ook het doel of de doelstelling van onze acties kan er mee worden aangeduid.

Vervolgens is de vraag wat de relatie tussen onze oorsprong en onze doelen is. Wanneer je het ideaal van een persoon gaat analyseren kan er een grote gelijkenis zijn tussen iemands bedoelingen en zijn of haar drijfveren. Ze komen voort uit dezelfde ziel en zijn daarom niet deelbaar of onderscheidbaar. Op het eerste oog een redelijk uitgangspunt toch? Laten we voorlopig even aannemen dat dit zo is, binnen de waarheid van mijn redenering.

Komen we bij de vorm en de richting van onze idealen dan zien we dat idealen verschillend zijn en in uiteenlopende gradaties kunnen voorkomen. Ik ga er hierbij vanuit dat je de kracht van idealen kan meten, hoewel het een hachelijke zaak is om dat in de praktijk toe te passen. Maar goed, even een experiment: denk eens over je eigen idealen. Waarschijnlijk kan je na enige rust en stilte intuïtief aangeven welk persoonlijk ideaal je als krachtig ervaart en welke als zwak. Ook is het wellicht mogelijk om te benoemen welke idealen een heldere vorm hebben, en welke veel vager voor je zijn. Bijvoorbeeld: ‘Iets met de natuur’, of juist veel gerichter: ‘Kansarme gezinnen helpen.’

Wanneer we vervolgens uitzoomen en het collectief of de samenleving in ogenschouw nemen, zien we een patroon van collectieve idealen ontstaan. Deze collectiviteit is de resultante van een zeer dynamische interactie tussen persoonlijke en collectieve overtuigingen. We schrijven idealen op, bediscussiëren ze, maken ze expliciet of houden ze juist onder de pet. Zo kunnen idealen ook tegen-idealen oproepen bij andere mensen.

Een groot deel van onze handelingen wordt onbewust door onze verzameling van idealen gestuurd. Daarbij speelt van alles mee zoals achtergrond, opvoeding, cultuur, crisisbeleving, sociale situatie, verwachtingen en stemmingen. Daarbij stel ik de volgende vraag: Hoe kunnen we een uitspraak als ‘vroeger stonden we tenminste nog ergens voor’, interpreteren in dit licht? Stromingen in de architectuur en stedenbouw zoals het modernisme leggen we nu uit als een vormentaal waarbij overtuiging of ideaal en resultaat dicht bij elkaar kwamen. Ook de polder was een ruimtelijke vertaling van een ideaal. Sommige als totaalontwerp vormgegeven polders staan tegenwoordig op ons netvlies als verrommelde landschappen.

Waar komt het we in deze uitspraak vandaan? En welke processen spelen zich af in het hoofd van de fictieve persoon die dit zegt? Het ergens in de zin heeft betrekking op een ideaal, dat blijkbaar in zijn of haar beleving een collectief ideaal was. De ondertoon is duidelijk reactionair: een verlangen naar vervlogen tijden waarin zowel een bepaald samenhorigheidsgevoel bestond, als een overeenstemming over welk ideaal nastrevenswaardig was. Althans, dat denken we nu.

Mijn stelling is dat dit vroeger, we en ergens in dit voorbeeld, onlosmakelijk met elkaar is verbonden. En dat de mate waarin idealen als collectief worden ervaren sterk beïnvloed wordt door krachten van buiten de groep. Of beter, buiten wat de persoon die spreekt als groep ervaart.

Om deze stelling toe te lichten gebruik ik de metafoor van de magneet. Ik weet niet of de vergelijking helemaal opgaat, toch denk ik dat het kan helpen om iets meer inzicht te krijgen in hoe onze idealen ons beïnvloeden. Een stuk metaal waarin een groot deel van de magnetische velden een overeenkomstige kracht en richting hebben, noemen we een magneet. De kracht van de magneet is de resultante van de collectieve gerichtheid van de elementen waaruit de magneet bestaat. Het stuk metaal is hierbij het medium waardoor deze elementen zich tot elkaar kunnen verhouden.

Foto: Dayna  Mason
Stel dat we allemaal geladen deeltjes zijn, vol spanning. Onze idealen zijn als een magnetisch veld om ons heen met, karakter, kracht en richting. Net als bij een magneet is de kracht van onze idealen het resultaat van het collectief, dat op zijn beurt ook weer bestaat uit allemaal kleine idealen. Wanneer de individuele idealen een zelfde kant op wijzen, lijkt het een collectief ideaal geworden. We ervaren niet meer de individuele krachten maar vooral het totaal. Omgekeerd redeneren kan ook, maar klopt vaak niet. Het ervaarbare totaalideaal zegt maar zeer beperkt iets over de persoonlijke idealen van mensen die actief of passief tot een groep behoren.

Wellicht heb je de volgende natuurkundige proef wel eens gedaan: houd een stuk ijzer voor langere tijd in de buurt van een magneet en na verloop van tijd krijgt het neutrale metaal ook een magnetische, maar echter tegenovergestelde, lading.

Mijn stelling is dan ook: het karakter en de richting van ons idealisme kan sterk beïnvloed worden door idealisme van anderen, op voorwaarde dat we ons in gelijksoortige media bevinden. Dit medium kan bijvoorbeeld een taal, cultuur, vocabulaire, grondgebied of een andere collectiviteit zijn. Als we werkelijk willen begrijpen hoe onze idealen ons handelen beïnvloeden, moeten we zowel onze eigen psyche als die van de mensen waar we ons in positieve of negatieve zin mee verbonden voelen, oprecht willen onderzoeken. De theorie van de idealen is droog, zo wellicht ook deze column. De praktijk is veel spannender. Ik kijk uit naar uw reacties, het is tenslotte formatietijd.

De Vlaams bouwmeester Marcel Smets begon met een introductie van inspirerende Vlaamse en niet-Vlaamse voorbeelden, waarin de verkeersruimte is verheven tot publieke ruimte.  Hij probeerde daar mee aan te tonen dat een grote kwaliteitsverbetering van de openbare ruimte mogelijk is door in meerwaarde te investeren en zaken in een grotere context te zetten. Zoals bij de rondweg van Madrid, waarlangs een doorlopende groenzone is ontstaan. De redenering van Marcel Smets: een infrastructureel werk is zowel een publieke investering, als een publieke verschijningsvorm, als een publieke ruimte. Het niet tot stand brengen van kwaliteit is dus domweg geen optie. En deze redenering heeft hij de afgelopen jaren voortdurend herhaald in Vlaamse kringen van infrastructuur en ruimtelijke ordening. De eerste resultaten van het pleidooi van de Vlaams bouwmeester zijn nu zichtbaar. En ze zijn volgens Smets vooral het resultaat van een geïntegreerde aanpak, een proces, dat tot meer kwaliteit leidt, maar niet tot meer kosten.
Sint Truiden is een Vlaamse stad met een typische, 50 meter brede autoweg die door de stad loopt en het marktplein op enkele honderden meters afstand passeert. Deze ziet er uit als overal in het gewest, niets wijst erop dat men zich hier in de fruitstreek bevindt. Het ontwerpteam van “Omgeving” en de verkeerskundigen van “Mint” zagen hier mogelijkheden: door de benodigde capaciteit te herzien kon het veel te breed aangelegde wegvlak tot 10 meter breedte gereduceerd worden! Zo ontstond een zone van 40 meter voor flauwe bermen met bomen die de fruitstreek in herinnering brengen langs de weg, die verdiept werd ten gunste van gelijkvloerse kruisingen. Wellicht zal de karakterloze randbebouwing hier wijken voor iets nieuws met meer interactie met de omgeving, als gevolg van deze facelift. Het project met een totale lengte van 5 kilometer heeft een variatie in hoogte, wat de beleving van de automobilist zal verbijzonderen. Bovendien verplaatst het wegdek zich, als bij een Amerikaanse parkway, van links naar rechts. Het project zal in delen aangelegd worden. De opdrachtgevers zijn zeer tevreden over de transformatieplannen en buigen zich momenteel over hoe de aanleg naar voren kan worden geschoven.

Sint Truiden

In Turnhout is een project in uitvoering dat voortkomt uit een internationale open oproep selectieprocedure van de Vlaamse bouwmeester. Hier is de verbinding tussen het stadscentrum en het stadspark verknipt door een rondweg, die al mensenlevens gekost heeft,. Deze verbinding wordt nu echter hersteld. Daarbij worden ook de uitbreiding van het plaatselijke ziekenhuis en een gepland industrieterrein beter ontsloten: meerdere ontwikkelingen komen bij elkaar. Spannend is dat de ontwerpers, een samenwerkingsverband van de Vlaamse architecten van Office Kersten Geers, David Van Severen, Technum en landschapsarchitect Bas Smets, nu eens niet de rondweg in een tunnel hebben gelegd. De weg gaat wel iets omlaag, maar het is het stedelijk plateau, een groene dijk daarboven, die de verbinding zal maken tussen beide zijden. Zo ontstaat als gevolg van een infrastructurele ingreep een nieuw landschappelijk element met recreatieve gebruikswaarde. Bovendien voedt dit andere ontwikkelingen in het park en geeft dit aanleiding tot een nieuwe randbebouwing die op de dijk georiënteerd wordt.

Dat hier samengewerkt wordt door ontwerpers uit verschillende disciplines, zoals architecten, verkeerskundigen en landschapsarchitecten, is niet verwonderlijk: de infrastructurele opgave in zijn context heeft vele aspecten. Die geïntegreerde aanpak, met ondersteuning van de locale politiek, is de sleutel tot kwaliteit. omdat Een opgave wordt uit zijn isolement getrokken en aan andere spelende ontwikkelingen verbonden.

“Continuïteit is een gegeven”, zegt Marcel Smets, “maar contextualiteit is toegevoegde waarde.” Dat bleek ook duidelijk bij het grootste gepresenteerde project, de verbreding van het Albertkanaal, waarvoor een groot aantal bruggen (24) over dat kanaal vernieuwd zullen worden. De opdrachtgever, nv De Scheepvaart, heeft onder begeleiding van de Vlaams bouwmeester bekeken welke bruggen met een generieke aanpak ontworpen kunnen worden, dus als variant op een serie, en welke bruggen een specifiek ontwerp nodig hebben. Die keuze is, in relatie met het geaccidenteerde dan wel vlakke landschap, voor verschillende delen van het verloop anders uitgevallen: het vlakke deel van het verloop leent zich tot herhaling, in het uitgegraven Kempisch plateau juist tot specifieke ingrepen.

Albertkanaal

Vervolgens sprak Laurent Ney, ontwerper van verschillende spectaculaire bruggen, recent ook winnaar van de Stadsbrug Nijmegen, over enkele gerealiseerde werken. Niet over de lange Wapper brug overigens, waar hij mede- ontwerper van is. Een inspirerend voorbeeld van Ney is de brug in Vroenhoven. Deze brug is in de plaats gekomen van een stenen brug die beschermd monument was, maar die desondanks moest wijken voor het verbrede Albertkanaal. De vrijheid van de brugontwerper ligt volgens Ney “upstream”: bij de definitie van de beperkingen van de opgave, en keuze van de hoofdopzet daarbinnen. Veel vormaspecten volgen vervolgens uit de berekeningen. Ney noemt het “scenografie van de kracht”, en slaagt daar met deze bescheiden houding zeer goed in.

De middag werd afgesloten met een paneldiscussie tussen opdrachtgevers en ontwerpers. Volgens de Nederlandse gast, Annemieke Tromp, programmamanager voor Gebiedsgericht Werken bij Rijkswaterstaat, is het voornaamste verschil tussen Vlaanderen en Nederland het landschap, “Waar hoogteverschillen of andere geografische gegevens in Vlaanderen aanleiding kunnen geven tot een oplossing, werken die in Nederland meestal tegen. Bruggen hebben meestal het vlakke landschap als ongunstig uitgangspunt, en tunnels komen vaak een ondergrondse waterloop tegen”, aldus Tromp. Het meenemen van gebiedsontwikkeling in infra -projecten ziet ze echter als een enorme kans om de omgeving mee te laten profiteren van veranderingen.

De middag in de Gentse Handelsbeurs werd afgesloten met de aanbieding van het boek “The landscape of contemporary infrastructure” van Kelly Shannon en Marcel Smets. Het boek behandelt interessante gerealiseerde voorbeelden van over de hele wereld, fly-overs, stations, bruggen en transferia. De projecten worden belicht vanuit vier verschillende gezichtspunten, verdeeld in hoofdstukken: de impact op het landschap, de fysieke aanwezigheid, de waarneming van het landschap vanuit de beweging, en de infrastructurele ruimte gezien als openbare ruimte

Eerder dit jaar vond in Gent het congres “Infrastructuur in context” plaats. Initiatiefnemer en organisator was het team van de Vlaams bouwmeester, Marcel Smets. In 2005 werd hij de tweede om deze positie, vergelijkbaar met die van de Nederlandse rijksbouwmeester, te bekleden. Een speerpunt is infrastructuur, en in het bijzonder het stimuleren van goed publiek opdrachtgeverschap door beheerders van weg, spoor en waterwegen. Dit congres, met ontwerpers en opdrachtgevers als sprekers, was bedoeld om de stand van zaken tegen het einde van Smets ambtstermijn te bezien en interessante projecten te tonen, prikkelend voor de aanpak van toekomstige infrastructuurprojecten in Vlaanderen.

——-

Foto boven:Vroenhoven

Bevolkingskrimp en vergrijzing zijn enkele van de belangrijkste maatschappelijke en ruimtelijke opgaven voor de komende decennia in Nederland. De verwachting is dat vrijwel alle delen van Nederland binnenkort te maken zullen krijgen met teruglopende inwoneraantallen, en dat de maatschappelijke impact daarvan groot zal zijn. Toch lukt het ons tot op heden nog maar moeizaam het ‘groeidenken’ te verlaten en in te ruilen voor een duurzaam antwoord op dit demografische verschijnsel. In het voormalige Oost-Duitsland heeft men deze slag al moeten maken, en niet zonder succes. RUIMTEVOLK organiseert daarom een inspirerende oefening voor professionals in het ‘krimpdenken’: een unieke 3-daagse studiereis naar Berlijn, Leipzig en de IBA tentoonstelling in Dessau.

En ineens was daar krimp…
Begin jaren negentig van de vorige eeuw waren de groeiverwachtingen voor Berlijn en Leipzig ongekend. De Berlijnse groeiprognose voorspelde een groei van meer dan 300.000 inwoners. Tot 2010 zouden er minstens 350.000 woningen gebouwd moeten worden, evenals 13 miljoen vierkante meter kantoorruimte noodzakelijk was.

Maar in plaats van te groeien liepen beide steden juist leeg. De vertrekcijfers liegen er niet om; in Berlijn-Marzahn vertrekken rond de 40.000 inwoners. In Leipzig lieten meer dan 100.000 inwoners de stad achter zich, oftewel een stad zo groot als Den Bosch of Zwolle verdween. De stad is kromp van 550.000 inwoners eind jaren ’80 van de vorige eeuw tot minder dan 440.000 inwoners in 1998. En inmiddels staan er in Oost-Duitsland meer dan 1,2 miljoen woningen leeg. Rond 2010 zullen het er dubbel zo veel zijn.

Op zoek naar de lessen

De laatste jaren vertonen Berlijn en Leipzig echter weer meer positieve dynamiek en mogen beide steden zich verheugen op een toenemende populariteit. Wat is hun geheim? Wat doen de genoemde steden aan deze krimp?

Het doel van de studiereis is om de maatschappelijke en ruimtelijk gevolgen van bevolkingskrimp te ervaren en kennis en inspiratie op te doen voor de Nederlandse situatie. We zien onder andere wat de rol van de overheid, projectontwikkelaars, woningcorporaties, ondernemers en bewoners is in het ontwikkelen duurzame visies. We beschouwen krimp vanuit verschillende invalshoeken en bezoeken – onder leiding van een ervaren en deskundige Nederlandstalige planoloog en gids – bestaande wijken en nieuwe gebiedsontwikkelingen in Berlijn en Leipzig. Bovendien brengen we een bezoek aan de expositie ‘Less is Future’ in Dessau over hoe in Oost-Duitsland geprobeerd wordt de krimpverschijnselen met behulp van het IBA-programma het hoofd te bieden. 

Programma (wijzigingen voorbehouden)

Woensdag 6 oktober: Berlijn

‘s Ochtends vroeg vertrek van Utrecht / Amersfoort per ICE naar Berlijn, aankomst begin van de middag.

Introductie: Berlijn als creatieve stad Krimp geeft je de ruimte, maar kan een stad zoveel ruimte aan?

De creatieve industrie is een van de weinige succesvolle economieën in Berlijn. Hoe is de opkomst van de creatieve industrie te verklaren? Wat zijn haar successen, wat zijn de valkuilen? Welke (stimulerende?) rol speelt het tijdelijk gebruik (‘Zwischennutzen’) van plekken en gebouwen daarin? Wat valt daar van te leren?” Introductie door planoloog en publicist Vincent Kompier, woonachtig in Berlijn; wandeling langs interessante Zwischennutzungsplekken in Berlijn zoals ArenA/Badeschiff en RAW-gelände.

‘s Avonds diner en avondprogramma

Donderdag 7 oktober: Berlijn

Krimp in naoorlogse woonwijken

Bezoek aan Marzahn/Reinickendorf; twee jaren zestig- en zeventigbuurten in oost- en west Berlijn die beiden te maken hebben met krimp; wat is het effect, wat is de aanpak? Uitleg ter plaatse van buurtmanagers, opdrachtgevers en architecten Krimp bij nieuwe gebiedsontwikkelingen Bezoek aan Rummelsburger Bucht/Alt-Stralau; ooit ontworpen als een van de Olympische dorpen voor de Spelen van 2000, maar die kwamen niet naar Berlijn. Daarna is het programma, mede door krimp drastisch omgegooid. Hoe is daarmee omgegaan? En waarom is het toch een succes te noemen? Toelichting door architecten en stadsdeel.

Krimp en de gevolgen voor de (lokale) economie;

Bezoek aan (probleemwijk) Neukölln waar Büro Zwischennutzung bemiddelt tussen leegstaande winkelruimtes van particulieren en ruimtezoekende kunstenaars en ondernemers. Wat is de meerwaarde van dit bureau? En waarom werkt hun aanpak? Wat is de betekenis en het succes van het concept van Mikrostandort?

Diner in Berlijn

^{Berlijn (Foto: Vincent Kompier)}

Vrijdag 8 oktober: Leipzig en Dessau

Dessau: Bezoek IBA tentoonstelling Less is Future

Vertrek naar Dessau om de tentoonstelling Less is Future in het Bauhaus-gebouw te bezoeken. In 2002 is de Internationale Bau Ausstelling (IBA) Urban Redevelopment 2010 van start gegaan. Het is voor het eerst dat een hele deelstaat (Saksen-Anhalt) onderdeel is van een IBA. Bij deze IBA participeren 19 steden, die variëren in grootte van ca. 5.000 tot ca. 250.000 inwoners. De meerderheid van de steden heeft rond de 20. 000 tot 50.000 inwoners. Deze tentoonstelling laat de tussenstand van de projecten in de 19 steden zien.

Ruimtelijke planning in een geperforeerde stad

Bezoek Leipzig-Plagwitz; hoe wordt in Leipzig voorkomen dat een geperforeerde stad ontstaat, een patchwork-stad, met hier en daar succesvolle woonbuurten die in een eiland van verval liggen? Leipzig-Plagwitz is een wijk uit de Gründerzeit (1880) en heeft op zich een aantrekkelijk bouwbestand. Toch is de wijk zwaar getroffen door de leegloop. Inmiddels is het herstel langzaam gaande, maar gestaag. Hoe komt dit?

Eind van de middag: vertrek per ICE vanaf Leipzig naar Amersfoort/Utrecht. Deelnemers die langer wensen te verblijven kunnen met de bus mee terug reizen naar Berlijn.

Voor wie

De excursie wordt georganiseerd voor professionals die betrokken of geïnteresseerd zijn in de Nederlandse krimpopgave zoals het Rijk, provincies, gemeenten, woningbouwcorporaties en ontwikkelaars. Wij gaan uit van een maximale groepsgrootte van 25 personen. Belangrijk in de RUIMTEVOLK activiteiten is ook de onderlinge uitwisseling van onze ervaringen en visies ter plekke. We bediscussiëren bevindingen met elkaar en gaan na wat en waar bruikbaar zou kunnen zijn in de Nederlandse praktijk.

Kosten

De prijs van deze all inclusive 3-daagse excursie bedraagt 945 euro exclusief 19% BTW. In de prijs zijn inbegrepen:

• retour per trein van Utrecht – Berlijn en Leipzig – Utrecht (ICE 2e klas)

• verblijfkosten in een middenklasse hotel in Berlijn inclusief ontbijt op basis van eenpersoonskamer

• vervoer tijdens de excursie

• deelname aan het programma en toegang tot de IBA-tentoonstelling in Dessau

• deskundige toelichting door Nederlandstalige gids

• begeleiding vanuit RUIMTEVOLK

• reader

• alle lunches en diners

Wijzigingen in het programma door omstandigheden buiten ons om zijn voorbehouden. De prijs is exclusief reis- en annuleringsverzekering. Opgaven dient voor 28 augustus te gebeuren. Bij verhindering daarna zijn wij in verband met de boekingen helaas genoodzaakt de kosten in rekening te brengen. Uiteraard kunt u zich in dat geval laten vervangen door en collega. Annuleren kan voor 15 september 2010 tegen 70% van de kosten. Wanneer bij onvoldoende of onvoorziene omstandigheden de excursie geen doorgang kan vinden ontvangt u het volledige bedrag terug.

We streven naar een gemêleerd gezelschap. Bij overinschrijving behoudt RUIMTEVOLK zich het recht deelnemers te selecteren op basis van hun kennis of professionele achtergrond. Bij onvoldoende deelname houdt RUIMTEVOLK zich het recht voor de studiereis niet of op een andere datum door te laten gaan.

AANMELDEN

DE STUDIEREIS IS HELAAS VOLGEBOEKT. BIJ VOLDOENDE INTERESSE ZAL ER EEN TWEEDE STUDIEREIS WORDEN GEORGANISEERD. GEÏNTERESSEERDEN KUNNEN ZICH INTEKENEN OP DE RESERVELIJST DOOR MIDDEL VAN HET INVULLEN VAN DIT FORMULIER OF DOOR EEN EMAIL MET CONTACTGEGEVENS TE STUREN NAAR INFO@RUIMTEVOLK.NL

FOLDER 

Download de folder

Waar regels weg worden genomen, bloeit creativiteit op.  De regelvrije zone roept als concept echter ook vragen op. Wat zijn regelvrije zones eigenlijk, en hoe organiseer je ze?

Op initiatief van Denktank Prospect bogen wij ons over deze vragen. Een veelgehoorde theorie is dat afwezigheid van regels leidt tot een veel gezondere verhouding in onderlinge verantwoordelijkheid. Dat leidt op zijn beurt weer tot meer vertrouwen in het individu ten opzichte van zijn omgeving. Gevolg: er zou meer creativiteit loskomen. Er zijn meerdere voorbeelden bekend van regelvrije zones, zoals kraakpanden, die leiden tot interessante informele economieën.

Mindmap regelvrije zones

In de praktijk blijkt experimenteren met het afschaffen van regels echter lastig. Er is veel angst dat regelloosheid tot ongewenste situaties leidt. Een goed voorbeeld is de bouwwereld, waarbinnen al regelmatig experimenten worden gedaan rondom het verminderen van het aantal regels.

“Het is ingewikkeld hoor, dat bouwen zonder regels” zei VVD’er Erwin van Duin van het dagelijks bestuur van de Rotterdamse deelgemeente Alexander in 2005. Hij deed deze uitspraak naar aanleiding van een experiment om woningen zonder welstandsregels te laten bouwen.  ”Je kan wel heel makkelijk gaan roepen dat er zo weinig mogelijk regels moeten zijn, maar de praktijk is weerbarstig”.  Van Duin droomt er wel eens van dat mensen proberen geschillen gewoon zelf in goed overleg op te lossen. Toch geeft hij blijk van een klein vertrouwen in het zelfregulerende vermogen van de Rotterdammer: ”dat moet je heel goed begeleiden. En regels opstellen over hoe dat moet.Hele goeie regels.”

Ook de Crisis- en Herstel wet laat maar weer eens zien dat een regelvrij land nog ver weg is. De Crisis- en herstelwet is gericht op de procedurele versnelling van ruimtelijke projecten. Het duurde ruim een jaar voordat de wet er was, en nadat de nodige drempels waren overwonnen bleek de wet ironisch genoeg zo ingewikkeld dat de behandeling ervan in de Tweede en Eerste Kamer extra vertraging op liep. En om nu te zeggen dat de Crisis- en Herstelwet regels heeft weggenomen… Het is meer een regel die regels stelt over bestaande regels. Het geeft maar weer eens aan hoe lastig het is om te snijden in het woud van regels.

Het totaal opheffen van regels is daarom een illusie. Het zou leiden tot chaos, en dus tot een extra stimulans voor meer regels. Geen goed idee dus. Toch willen wij voorstellen om meer durf te tonen. Walter Vroom schrijft in zijn column in het Tijdschrift voor Volkshuisvesting dat het hem ”leerzaam lijkt om weer eens te zien welke regels waarde hebben, en welke creativiteit naar boven komt wanneer bepaalde regels niet bestaan.”

Om dat te onderzoeken is ons voorstel om proeftuinen in het leven te roepen waarbinnen tijdelijk minder of geen regels bestaan. Door te kiezen voor een vooraf vastgelegde periode waarin minder regels gelden, stimuleer je creativiteit, én ondervang je de angst dat het afschaffen van regels ongewenste gevolgen voor de lange termijn heeft. In een regelvrije zone is het mogelijk om een idee tot realiteit te scheppen zonder vast te lopen op belemmeringen als welstand, het Bouwbesluit, fiscale blokkades, belangengroepen en milieuwetgeving. Binnen vier jaar moeten goede  ideeën in staat zijn om tot bloei te kunnen komen. Na vier jaar vindt vervolgens de sociale, juridische en fiscale afrekening plaats. De bedenker heeft genoeg tijd om, aan het einde van de vier jaar, onder de streep te kunnen voldoen aan de regels die een samenleving eist, zonder blokkades in de ontwikkelingsfase.

Een regelvrije zone kan een gebied zijn met een speciaal bestemmingsplan, een leegstaand gebouw in de binnenstad, of meer concreet, zich richten op een bepaalde sector of branche. Bijvoorbeeld op duurzame energie. Een sector vol kansen voor innovatie die, mede door inconsequente regelgeving, maar moeilijk van de grond komt.

De vraag is of de regelgevende macht in Nederland in staat is om een dergelijk experimenteel plan in te voeren. Zeker gezien de moeizame weg die de Crisis- en Herstelwet heeft afgelegd. Dit vraagt van de overheid dat ze meer vertrouwen moet stellen in de burgers. Ook de burger moet meer vertrouwen schenken aan de overheid, en het vertrouwen niet schaden. Kortom, tussen droom en daad staan  een heleboel praktische problemen.

Maar waarom zouden we het niet eens een keer proberen? Het kan geen kwaad om creativiteit en innovatie echt een kans te geven. Zo denken ze in ieder geval in Groningen, waar het project Open Lab Ebbinge een echte proeftuin lijkt te bieden. Deze Learning-by-doing mentaliteit spreekt aan. Laten we het niet alleen in het verre noorden proberen, maar duizend bloemen laten bloeien door in heel Nederland proeftuinen op te richten.

En dan mag de jonge generatie, bevrijd van zijn veel te zware juk van juridische ballast, proberen om zijn rug een aantal jaren recht houden en Nederland te voorzien van een nieuwe creatieve laklaag.

Dit artikel is gebaseerd op gesprekken tijdens twee brainstorms over regelvrije zones, geïnitieerd door Denktank Prospect. De groep van vooruitstrevende jonge denkers komt regelmatig samen om plannen uit te werken voor een positieve toekomst. Na een eerste denksessie heeft Prospect de hulp ingeschakeld van Rio Nuevo. Rio Nuevo is een eigenzinnig netwerk van jonge professionals die werkzaam zijn in de wereld van ruimtelijke ontwikkeling. Ze jagen discussies aan, lanceren ideeën en hebben tot doel de vakwereld te prikkelen. Zij staan, net als Prospect, binnen het spectrum van de ruimtelijke ordening voor frisse ideeën, zonder daarbij gehinderd te worden door een politieke of populistische verantwoording.

——-

Foto boven:Lowlands (foto: Merlijn Hoek)

In veel gebiedsontwikkelingsprojecten is de ondergrond onderbelicht. Gebiedsontwikkelingsprojecten zien de ondergrond vooral als ‘lastpost’. De ondergrond blijkt vaak verrassingen in petto te hebben, zoals een verontreiniging of een archeologische vondst in de bouwput, die leidt tot extra kosten en een langere ontwikkeltijd. Door te plannen zonder te weten welke eigenschappen en kwaliteiten de ondergrond heeft, laten gebiedsontwikkelaars ook kansen onbenut. Want de ondergrond biedt ook de mogelijkheid om geld te verdienen. Een betere afstemming bij de informatievoorziening tussen ondergrond en gebiedsontwikkeling is een belangrijke voorwaarde voor een duurzaam gebruik van de ondergrond bij gebiedsontwikkeling.

En dat is bepaald geen sinecure. Het voornaamste probleem is dat op de werkvloer te weinig contact is tussen de ontwikkelaars en ondergrondspecialisten. Te vaak wordt, bij wijze van ritueel, informatie ingewonnen bij ondergrondspecialisten van de gemeentelijke of provinciale bodemafdeling over wat er allemaal in de ondergrond zit. Het antwoord komt dan meestal in de vorm van kaarten, meetgegevens en bodemprofielen; dat betekent veel cijfertjes en grafiekjes maar weinig interpretatie en weinig oog voor de consequenties voor het betreffende plan.

Ignace van Campenhout van Ingenieursbureau van Gemeentewerken Rotterdam bevestigt het beeld dat bodemspecialisten te laat en te weinig worden betrokken bij de planvorming. Van Campenhout en enkele collega’s hebben daarom het Team Planadvies Ondergrond opgericht met als doel de ondergrond vroegtijdig op de ruimtelijke agenda te krijgen. Naast de risico’s van de ondergrond brengt dit team ook in beeld wat de ondergrond op het gebied van duurzaam ruimte- en energiegebruik te bieden heeft.

Pilots
De resultaten van twee pilots in Rotterdam en Zeeland, die juist gericht zijn op een betere afstemming tussen ondergrond en gebiedsontwikkeling, laten zien dat dit zijn vruchten afwerpt: verbetering van de kwaliteit van de kaarten met ondergrondinformatie, snellere procedures leiden daardoor tot lagere kosten, minder onvoorziene risico’s en benutting van kansen.

Kop van Feijenoord

Bij de pilot ‘Kop van Feijenoord’ is bijvoorbeeld een conceptvisie ontwikkeld voor de herstructurering van deze wijk waarbij circa 1500 woningen moeten worden gebouwd. “Bodem- en ondergrondaspecten maakten geen onderdeel uit van deze conceptvisie. De geschetste ontwikkelingsrichting is ‘los van de ondergrond’ tot stand gekomen”, aldus Henk Puylaert (H2Ruimte), projectleider van Bodem4gebieden. “De uitdaging was dan ook om in het proces van conceptvisie naar masterplan alsnog ‘een stevige bodem te leggen’ onder de Kop van Feijenoord.”

In de pilot is vroegtijdig een indicatie gegeven van de kosten voor bodemsanering, ondergronds bouwen in relatie tot grondwaterpeilen en de uitgiftehoogte van belang voor de verlegging van kabels en leidingen. Gauke Weg van het Ontwikkelingsbedrijf van de gemeente Rotterdam: “Al deze zaken hebben een vergaande invloed op de grondexploitatie. Maar nog meer dan dat: we hebben ook de kansen voor warmte- en koudeopslag hoog op de agenda gezet. Daarmee laten we zien dat de ondergrond niet alleen geld kost, maar ook kansen biedt”. In de Rotterdamse pilot bleek dat de ondergrond uiteindelijk een onvoorziene kans bood als de mogelijkheid voor een warmte-/koudeopslag.

Ook met de provincie Zeeland is een vergelijkbaar traject doorlopen voor gebiedsontwikkeling in Oost Zeeuws-Vlaanderen. Voor Martin Wissekerke van de afdeling Gebiedsontwikkeling was het project Bodem4gebieden een eye-opener: “In het begin  was voor ons nog maar sterk de vraag of ondergrond vroegtijdig een plaats moet hebben in gebiedsontwikkeling. Na afronding van de pilot is dit voor alle betrokkenen vanzelfsprekend. Dit geldt voor aankoop van grond, grondverzet, het identificeren van geschikte locaties voor waterberging of de omgang met aardkundige waarden.”

Wissekerke benadrukt dat de ondergrond waarde toevoegt aan de kwaliteiten van gebieden in Zeeland. “Zonder nauwe samenwerking met ondergronddeskundigen missen we kansen. Kijk maar hoe bewust we nu omgaan met behoud en inpassing van kreekruggen in het landschap.”

De cases in Zeeland en Rotterdam laten zien dat het niet de instituties zijn waar de winst te halen is. Toch spelen provincies, gemeenten en waterschappen in de visie van het Rijk wel een belangrijke rol. Convenanten en kennisagenda’s zijn sleutelwoorden in de visie. Maar het is de vraag of dit alles leidt tot betere resultaten en een beter gebruik van de ondergrond zoals het Rijk dat voorstaat. Een intelligente samenwerking tussen mensen van verschillende diensten en afdelingen lijkt meer op te leveren: in gebiedskwaliteit én in klinkende munt.

Wie luistert er naar de ANWB?
De economische crisis heeft de files niet opgelost. Experts zijn het er over eens dat we de files het beste kunnen aanpakken door beprijzing in te voeren. We praten er al meer dan 20 jaar over. Even leek de kilometerheffing echt door te gaan. Totdat de politiek bang werd gemaakt door de Krant van Wakker Nederland, de ANWB zich ging roeren en de pleitbezorger een gezin wilde gaan stichten.

Inmiddels lijken we weer terug bij af. De PVV wil geen spionagekastjes in de auto’s. De VVD geeft aan zelfs te bezuinigen door de kilometerheffing niet in te voeren. De overige politieke partijen neigen toch naar een vorm van beprijzing: het CDA zet zich in voor het principe de gebruiker betaalt. Maar hoe precies is nog onduidelijk. De SP twijfelt of durft zich er niet echt over uit te laten, zolang de kilometerheffing niet meer is dan een filebelasting beginnen ze er niet aan. Net als D66 pleit ook de PvdA voor een heffing van gebruik naar tijd en plaats. Voor GroenLinks kan de kilometerheffing niet snel genoeg worden ingevoerd. D66 is ook voor snelle invoering maar geeft het beestje wel een nieuwe naam, ‘kilometerbeprijzing’. Dat klinkt toch een stuk positiever.

Wel of geen kilometerheffing heeft volgens D66 invloed op de behoefte aan wegen en dus heeft deze discussie wel degelijk een ruimtelijke component. Over meer of minder asfalt praat deze partij allen niet. Het gaat bij hen om het vergroten van de capaciteit van het bestaande hoofdwegennet en het opwaarderen van belangrijke regionale wegen, mits daar dus behoefte aan is.

Voor stoere taal op dit punt , moet je vooral bij de PVV zijn: die wil meer en bredere wegen, waar je gewoon 140 km/u kan en mag rijden. De VVD geeft aan dat slechts 2 % van de oppervlakte van ons land is bestemd voor infrastructuur. Met het aanpakken van de belangrijkste knelpunten komt daar maar een fractie bij, dus geen gezeur. De SP stort zich op de flessenhalzen. Het CDA is wat voorzichtig, de PvdA zelfs terughoudend. GroenLinks is weer glashelder en gewoon tegen nieuwe wegen. Interessant zijn de voorstellen van VVD en D66, zij pleiten voor meer differentiatie in het wegenstelsel. Regionale wegen voor regionaal verkeer, doorgaand verkeer op doorgaande routes. VVD ziet een toekomst voor zich met internationale snelwegen met weinig afslagen. In de realisatie ervan moeten ook particuliere partijen een rol kunnen spelen. En dat klinkt als muziek in de oren van het CDA, ook zij willen nieuwe wegen (of zoals zij dat noemen: ontbrekende schakels) realiseren door middel van publiek-private samenwerking.

Langzamer rijden: minder files, meer ontwikkelingsmogelijkheden? (Stichting Langzame stad www.langzamestad.nl)

Wie ziet er het groenst?
Het thema binnen de ruimtelijke wereld van dit moment is toch wel duurzaamheid. Iedereen heeft er de mond vol van. Hoe gaan we ervoor zorgen dat woorden ook daden gaan worden? Daarvoor grijpen de partijen naar het concept van ‘eigen verantwoordelijkheid’.
Een beter milieu begint immers bij jezelf, en dat willen nogal wat partijen stimuleren. GroenLinks, D66, CDA willen huiseigenaren stimuleren om hun woning energiezuiniger te maken door woningisolatie bijvoorbeeld. De SP is repressiever maar niet al te ambitieus. Een bouwvergunning krijg je alleen nog als na de ingreep het gebouw minimaal energielabel D heeft. Woningcorporaties zijn veelvuldig doelwit voor de groene ambities van de partijen. PvdA, SP, GroenLinks en D66 zien een voortrekkersrol voor hen weggelegd in het energiezuiniger maken van woningen. PvdA en D66 zetten in op investeren in groene stroom (wind en zon) maar zijn niet zo bout als het gaat met hun uitspraken over het terugdringen van andere vormen van energieopwekking.

Voor GroenLinks kan eigen initiatief niet ver genoeg gaan; zij wil energieopwekking door burgers en bedrijven krachtig bevorderen. De partij ijvert daarnaast voor stroom uit het zuidwesten, van de wind dus. En Borssele moet weer bekend worden als het Zeeuwse kustplaatsje ontworpen naar de geest van Simon Stevin. De SP pleit ook voor het vervangen van kolen-, olie- en kerncentrales  door zonne-, wind- en andere duurzame energie. PvdA brandt zich niet eens aan het woord kernenergie. Daarentegen zijn VVD en PVV opvallend stil als het om een energiezuiniger woningvoorraad gaat. PVV vindt echter dat windmolens niet op wind maar op subsidie draaien en zet stevig in op kernenergie. Het CDA en de VVD zijn op dit onderwerp medestanders van de PVV. De VVD maakt tijdens debatten zelfs de sier met de slogan van de PVV.
De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en Natura 2000 worden weggezet als voortvloeisels van Europese bemoeienissen, zijn te dwangmatig en houden geen rekening met economische ontwikkeling. Althans als je de programma’s van PVV en de VVD leest. Het CDA is iets milder, maar geeft voorrang aan de agrariër. Ook op dit punt zijn ‘groener’ PvdA, D66, SP, en natuurlijk GroenLinks.

Borssele van bovenaf (bron: googlemaps.com)

Open deuren moeten soms ook worden ingetrapt…
Een verkiezingsprogramma staat vaak ook bol van de nietszeggende statements. Zo wil de PVV van Groene Hart naar Kloppend Hart. Punt. Daarnaast willen ze geen klimaatbeleid. Het milieu kun je beïnvloeden, het klimaat niet. Het CDA noemt de EHS en Natura 2000 ‘klip en klaar-middelen’ om een doel te bereiken. Van de PvdA hoeft niet ieder dorp een eigen industrieterrein te hebben. D66 wil realistisch omgaan met krimp en daarom moeten bouwplannen met te forse ambities worden bijgesteld. Te is immers nooit goed.

De SP vindt dat ‘wie kraken verbiedt, leegstand niet mag accepteren’. Dammen zijn niet alleen om water tegen te houden, je werpt ze ook op tegen segregatie en ghettovorming. GroenLinks wil dat de overheid in krimpende gemeenten ‘niet de bevolking, maar de voorzieningen op peil probeert te houden’. De VVD wint de prijs voor de meest ronkende teksten. Zo willen ze de boeren ‘bevrijden uit de klauwen van Europa’. En de mening van de VVD over het openbaar vervoer? Op dit moment brengt dat je ‘van een plek waar je niet bent naar een plek waar je niet wilt zijn’.

Stemadvies
RUIMTEVOLK houdt van vooruitgang. Ruimte voor initiatief. En van een eerlijke en open manier van ruimtelijke ordening bedrijven. RUIMTEVOLK gaat liever voor kwaliteit dan voor kwantiteit. Voor duurzame oplossingen, en van het aanpakken van problemen bij de bron. We kunnen zo ons eigen, ideale verkiezingsprogramma schrijven. Er zijn enkele partijen die daarbij in de buurt komen. Veel wijsheid gewenst op 9 juni.

Wie geeft het H-woord handen en voeten?
Na jarenlange afwezigheid prijkt er plotseling weer een ruimtelijk thema prominent op de politieke agenda. De woningmarkt is een verkiezingsthema. We durven het nog niet echt hardop te zeggen, dus we noemen het voorlopig nog het H-woord. Maar toch. Een taboe lijkt doorbroken. Voor RUIMTEVOLK staat de H niet voor Hypotheekrenteaftrek, maar voor Hervorming van de woningmarkt. Want met alleen maar praten over de hypotheekrenteaftrek krijg je de woningmarkt niet in beweging.

De PVV is het duidelijkst, daar blijft alles bij het oude. De partij tornt niet aan huursubsidie en hypotheekrenteaftrek. De andere partijen hebben meer woorden nodig om uit te leggen wat ze willen. De VVD houdt het op sweeping statements als het bevrijden van de woningmarkt van regelzucht en andere overheidsbemoeienis. Ze wil af van het predikaat sociale huurwoning. Om de doorstroming van de woningmarkt te bevorderen volstaat het afschaffen van de overdrachtsbelasting. Hypotheekrenteaftrek wordt niet gezien als overheidsbemoeienis en blijft bestaan.

Ook het CDA houdt voorlopig vast aan de hypotheekrenteaftrek. Daarnaast komt ze met een eigen definitie van scheefwonen. En waar de koopmarkt weinig overheidsbemoeienis te vrezen heeft, wil het CDA scheefwonen tegengaan door een nieuw, en uiterst bewerkelijk, huursysteem in te voeren.

Het Rijk bepaalt per regio de basiskwaliteit per huishoudtype en inkomensgroep en de bij deze groepen passende maximale huurlasten. Op basis hiervan wordt bepaald of je recht op korting hebt.
De PvdA kiest voor hervorming van de fiscale behandeling van het eigen huis. Maar erg resoluut gaat dat niet. Ze willen in 30 stapjes de maximale schuld voor hypotheekrenteaftrek afbouwen naar het bedrag van de dan geldende gemiddelde huizenprijs. Het maximale aftrektarief gaat daarnaast vanaf 2014 elk jaar met 1 procent omlaag tot maximaal 30 procent.

In het huurwerk wil het PvdA toe naar maatwerk. D66 heeft heel veel tekst nodig om uit te leggen wat ze exact wil met de hervorming van de woningmarkt. In het kort: Hypotheekrenteaftrek naar zijn eerlijkste vorm en huurtoeslag voor diegene die het echt nodig hebben. En dat op een heel ingewikkelde manier uitgewerkt. Opmerkelijk is wel dat D66, anders dan de linkse partijen geen maximum stelt aan de schuld waarover men de hypotheekrente aftrekt. De schuld waarover men mag aftrekken gaat alleen wel elk jaar met 3,3 procent omlaag.

GroenLinks gaat voor goed links, maakt het minder ingewikkeld en gaat voor afschaffen van de hypotheekrenteaftrek en meer rechten voor huurders. Huizenbezitters in de problemen wordt een vangnet geboden, zij mogen hun woning of hypotheek overdoen aan de overheid tegen redelijke voorwaarden voor huur of afbetaling. Dat wordt interessant, de overheid als huisbaas? De SP tenslotte is wat minder links, de hypotheekrenteaftrek wordt niet afgeschaft en zelfs gegarandeerd voor een tarief van maximaal 42 procent, wel wordt de schuld waaroven men kan aftrekken gebonden aan een maximum van €350.000.

Wie wil het Huis van Thorbecke verbouwen?
Een ander belangrijke post waarop bezuinigd kan worden, is het snijden in wat in jargon ´de bestuurlijk drukte´wordt genoemd. Snijden in het middenbestuur. Voor veel verschillende partijen is het waterschap het eerste slachtoffer. Samenvoegen met provincies is het plan van SP, CDA, PvdA en PVV. D66 en GroenLinks gaan nog een stapje verder en gaan voor het samenvoegen van provincies tot landsdelen, en als we dan toch bezig zijn, brengen we de waterschappen hier ook in onder. De VVD wil alleen de waterschapsverkiezingen afschaffen. Ook willen ze ongewenste bestuurlijke tussenlagen opheffen. Welke tussenlagen bij deze lasagna-tactiek ten onder gaan is onbekend.

Wie durft het aan om het ministerie van VROM op te heffen?
De laatste tijd zijn er al vaker geluiden te horen dat het ministerie van VROM het moeilijk heeft als zelfstandig ministerie in het brede krachtenveld van de ruimtelijke ontwikkeling. Met de enorme bezuinigingsopgave in het achterhoofd lijkt de tijd rijp om eens kritisch te kijken naar het samenvoegen van ministeries. Er is geopperd dat we naar een stuk of 8 superministeries toe moeten.

Groen Links is het duidelijkst en wil flink schrappen in het aantal ministeries. Ze kiest voor een Ministerie van Duurzaamheid en Ruimte. En geeft ook meteen een functieomschrijving: deze minister wijst de grenzen aan waarbinnen gebouwd mag worden. Ook de PVV wil EZ, Landbouw en VROM samenvoegen of zelfs opheffen. De andere partijen zijn niet zo uitgesproken. Alleen een coalitie met zowel Groen Links en de PVV betekent het einde van het ministerie van VROM. Bij elke andere coalitie is er nog hoop op overleven.

Minister van Ruimte
Mocht er onverhoopt toch een ministerie van Ruimte komen, wie is dan de gedroomde kandidaat om Minister van Ruimte te worden? Sommige partijen beschikken over gedoodverfde favorieten. De planoloog Gerd Leers, heeft niets te doen sinds zijn adieu in Maastricht als burgemeester, en lijkt al te trappelen om minister van Ruimte te worden namens het CDA. Een andere gouwe ouwe: misschien haalt de VVD Pieter Winsemius nog een keer van stal?

Ook Adri Duivesteijn lijkt wel weer toe aan een nieuwe uitdaging. Almere moet wellicht zonder hem verder als Den Haag roept? D66 heeft Gerard Schouw hoog staan op de lijst. De huidige directeur van Nicis zou het moeten kunnen. GroenLinks heeft ook nog wel wat goede paarden op stal staan, zoals Maarten van Poelgeest of Rik Grashoff. Maar misschien wordt PVV toch de grootste en claimt het met haar charmante Fleur Agema de macht op Ruimtelijke Ordening? En dan tot slot, met een links blok krijgt de SP het zwaar om de post voor ruimte te claimen, misschien dat ze met Paulus Jansen nog een potje kan blufpokeren?

Volgende week deel 2…

Het programma start tussen 17.00 en 17.30 uur met een Vinex-safari per fiets om Schuytgraaf op verrassende wijze te verkennen. Een (her)ontdekkingstocht, waarin de ontwikkeling van deze even bijzondere als gemiddelde Vinex wijk in alle facetten voorbij komt. Vervolgens kunt u een en andere laten bezinken tijdens een heerlijke zomerbarbeque en paneldiscussie op het St. Elconplein (tijdelijk centrumplein aan de Minervasingel). Deze discussie staat onder leiding van Edwin Verdurmen (CASA) en Sjors de Vries (adviseur/procesmanager BSDV, RUIMTEVOLK) met Ruurd Gietema (partner bij Kees Christiaanse Architects and Planners), Klaas Salomons (directeur GEM Schuytgraaf), Nick de Boer (directeur Kondor Wessels Projecten) en Jeroen Mensink (auteur van de Vinex-atlas). Het programma zal uiterlijk om 22.00 uur zijn afgelopen.

Locatie

Start vanaf het informatiecentrum Schuytgraaf aan de Metamorfosenallee 101 Arnhem (parkeergelegenheid ter plekke). Het treinstation Arnhem Zuid ligt hier vlakbij. Aan het eind van de avond is het slechts enkele minuten lopen naar auto of station.

Kosten