Logo Ruimtevolk klein
artikelen

7 september 2015 • Kati Dijk

Hoe burgerinitiatieven succesvol zijn

Vijf kenmerken van geslaagde ruimtelijke bewonersinitiatieven

Bewoners die het niet eens zijn met de plannen van de gemeente en zelf met een alternatief komen voor de inrichting van de openbare ruimte. Het gebeurt steeds vaker dat zulk soort bottom-up plannen ook daadwerkelijk wordt gerealiseerd. In deel 3 van de nazomerserie over ‘bottom-up planning’ een frisse blik van recent afgestudeerd ruimtelijk planner Kati Dijk op wat burgerinitiatieven nou eigenlijk succesvol maakt. 

Burgerinitiatieven groeien als paddenstoelen uit de grond. De ‘heilige graal’, nu de overheid terugtreedt. De positieve bijdrage die een burgerinitiatief kan leveren aan de omgeving blijkt uit verscheidene voorbeelden door het hele land. Echter, niet alle initiatieven slagen. Het is moeilijk te bepalen wat ‘faalfactoren’ zijn, gezien initiatieven die het niet redden moeilijk op te sporen zijn – niemand loopt graag te koop met zijn of haar mislukking. Wat wél mogelijk is, is het vergelijken van verschillende succesvolle initiatieven en daarbij de overeenkomsten te identificeren. Deze overeenkomsten zouden in die zin dan gezien kunnen worden als succesfactoren voor burgerinitiatieven.

Factoren voor succes

Voor mijn stage en thesis van de master Ruimtelijke Planning heb ik onderzoek gedaan naar deze succesfactoren door tien ruimtelijke burgerinitiatieven in Nederland te analyseren. Kennis over de kenmerken van geslaagde burgerinitiatieven kan bijdragen aan strategieën voor zowel overheden, burgers en marktpartijen op het gebied van deze relatief nieuwe ontwikkeling.

Bewonersinitiatief Singeldingen in het Heemraadspark in Rotterdam. Foto: Singeldingen

Bewonersinitiatief Singeldingen in het Heemraadspark in Rotterdam. Foto: Singeldingen

1. Gemeenschappelijke interesses en ambities

Een eerste factor voor succes kan worden gevonden in de bijdrage die een initiatief levert aan interesses en ambities van externe partijen. Burgerinitiatieven zijn bijna altijd afhankelijk van andere partijen voor bijvoorbeeld financiële of faciliterende ondersteuning. Wanneer de interesses en ambities van van deze partijen overeenkomen met die van de burgers wordt de kans van slagen vergroot. Dit bleek bijvoorbeeld bij project Westkust, aan de Lombok-zijde van Utrecht Centraal, waarbij zowel de initiatiefnemers als de grondeigenaar geïnteresseerd waren in het verlevendigen van een stuk braakliggend terrein.

2. Eigenschappen van initiatiefnemers

Een tweede succesfactor betreft de eigenschappen van de initiatiefnemers zelf. Zij zijn vaak erg enthousiast over het project, hebben een groot sociaal netwerk en willen graag aan de slag. Dit sluit aan bij de bewering van Sjors de Vries en Judith Lekkerkerker dat de zakelijkheid en professionaliteit van initiatiefnemers zelf doorslaggevend is voor een geslaagd burgerinitiatief. Initiatiefnemers zijn vaak in zekere mate bekend met het reilen en zeilen omtrent de ruimtelijke ordening, bijvoorbeeld in het geval van de ontwikkeling van een park op het terrein van het voormalige Elisabethziekenhuis in Amersfoort, waar de initiatiefnemers ook actief waren in de politiek en ruimtelijke projecten. Hierdoor wordt het vertrouwen tussen verschillende betrokken partijen binnen het initiatief vergroot en daarmee ook de kans van slagen.

3. Communicatie

Ook de communicatie is erg belangrijk om draagvlak voor het initiatief te vinden én te houden. In de eerste plaats wordt het persoonlijke netwerk van de initiatiefnemers ingezet. Op informele plekken zoals op verjaardagen, buurtbarbecues en in de kroeg worden gesprekken gevoerd over de ruimtelijke omgeving en worden idealen en ergernissen uitgewisseld. Om een grotere groep mensen te bereiken wordt vaak gebruik gemaakt van sociale media, eigen websites en maillijsten. Maar ook reguliere media zoals kranten en televisie worden ingezet. Een voorbeeld hiervan is een project op kavel 1 in IJburg, waar de initiatiefnemers een klein windmolentje wilden plaatsen. Dit bleek echter niet mogelijk door provinciaal beleid dat windmolens op land verbood. De initiatiefnemer zocht daarom aandacht in de media wat uiteindelijk resulteerde in toestemming voor het windmolentje door een wijziging in het beleid.

4. Bereidheid externe partijen

Wat minstens zo belangrijk is, maar misschien vaak wat is ondergesneeuwd, is de bereidheid van externe partijen zoals overheden om mee te werken aan een initiatief. Kenmerkend voor succesvolle burgerinitiatieven is dat politici en ambtenaren open staan voor samenwerking met burgers. Bas Snoeker stelt in zijn blog dat eerder op RUIMTEVOLK verscheen dat gemeenten vaak geen visie hebben op het gebied van burgerinitiatieven en het daardoor sterk afhangt van de betrokken ambtenaren of een initiatief wordt ondersteund.

De succesvolle burgerinitiatieven uit mijn onderzoek worden allen in meer of mindere mate gesteund door de gemeente of een andere overheidsorganisatie, wat in die zin dus ook als ‘geluk’ of ‘toeval’ zou kunnen worden bestempeld. In sommige gevallen zoeken burgers contact met de overheid, in andere gevallen zoekt de overheid contact met de initiatiefnemer. Dit laatste was bijvoorbeeld het geval bij het burgerinitiatief voor Singelpark Leiden, waarbij de gemeentelijke organisatie al een visie voor de singel van de stad had liggen, maar deze niet op de politieke agenda kreeg. Toen zij lucht kreeg van de ideeën van de bewoners, was een samenwerking een logische vervolgstap.

5. Pragmatisch proces

Een vijfde overeenkomst tussen succesvolle burgerinitiatieven zit in hoe de ontwikkeling van de projecten wordt vormgegeven. Hoewel veel burgerinitiatieven een proces van langere termijn kennen, worden er vaak geen plannen voor de lange termijn gemaakt. Initiatiefnemers gaan stapje voor stapje te werk, waarbij soms van strategie wordt gewisseld. Deze pragmatische aanpak blijkt bijvoorbeeld uit het proces van de Achterste Stroom in Oisterwijk, waarbij het tegenhouden van bouwplannen richting de Achterste Stroom de aanleiding van het initiatief was. Toen dit eenmaal bereikt was, kwamen de idealen van de initiatiefnemers meer naar boven en werd een visie voor het gebied opgesteld waarbij de natuurlijke waarden een grote rol speelden.

Een nieuwe generatie burgerparticipatie

Initiatiefnemers, ambtenaren en marktpartijen banen zich een weg door de onontgonnen jungle rondom burgerinitiatieven. Bovengenoemde inzichten kunnen bijdragen aan strategieën omtrent deze interessante fenomenen in tijden van een terugtredende overheid. De afgelopen jaren hebben burgerinitiatieven zich al ontwikkeld van instemming bij stadsvernieuwing tot een nieuwe beweging van stadsmakers. Initiatiefnemers krijgen steeds vaker een rol in de besluitvorming en dragen meer verantwoordelijkheid. Het is een zekere professionalisering van het bewonersinitiatief. Deze ontwikkeling staat nog in de kinderschoenen en een pioniersgevoel overheerst. Verdere uitkristallisatie is nodig, wat zonder twijfel zal resulteren in een nieuwe generatie burgerparticipatie.

Foto boven: Bewoners leggen samen geveltuintjes aan in Leiden. (Foto: Singelpark Huigpark)

De nazomerserie ‘bottom-up planning’ is een drieluik van verhalen over de successen en valkuilen van burgerinitiatieven. Deel 1 ging over het succes van de bemiddeling van burgers bij het herinrichten van de Lange Vijververg in Den Haag. Deel 2 ging over de inspanningen van initiatiefnemers in het Nieuwe Westen in Rotterdam, die na een jaar lang ploeteren toch op weerstand bij de gemeente bleken te stuiten. Deel 1 en 2 werden vorige week gepubliceerd op RUIMTEVOLK.

 

Kati Dijk

Master Spatial Planning

Kati Dijk studeerde onlangs af als Master Spatial Planning aan de Wageningen Universiteit en heeft zich gedurende haar studie gefocust op burgerinitiatieven.

4 reacties op “Hoe burgerinitiatieven succesvol zijn”

  1. Ton Damen schreef:

    Een zeer geslaagd voorbeeld van Burgerinitiatief: het Noordenbergkwartier in Deventer. Lees het boek ‘Handel Dapper’: http://noordenbergkwartierdeventer.nl/WordPress/?page_id=5877 en zie alle aanhangende links waaronder: http://www.npogeschiedenis.nl/nieuws/2015/juni/de-strijd-om-het-noordenbergkwartier-ovt-spoor-terug.htm .

  2. MartinvanderMaas schreef:

    Herkenbare opsomming van succesfactoren. Ik heb zelf de indruk dat de tweede (de kwaliteit en vooral de energie van de initiatiefnemers zelf) de belangrijkste is.
    Burgerinitiatieven zijn echter geen onontgonnen terrein. Het valt me steeds vaker op dat iets als ‘nieuw’ wordt gebracht, terwijl men er vroeger ook al druk mee was. Ik was een tijdje terug bij een interview met Roel van Duijn, waar hij mooi vertelde hoe hij in de jaren zeventig als kabouter de Amsterdamse trottoirs aan het ‘ontginnen’ was. Als mijn historisch besef mij niet bedriegt, waren de jaren zeventig sowieso zeer burgerinitiatiefrijk. Kunnen we daar niet alsnog een beetje van leren?

  3. Burger initiatieven zijn niet meer dan een signaal waar transitie nodig is.
    Omdat ze vooral idealisten eten verenigen en een plek voor actie geven. De transitie heeft ook opschaling nodig.
    Daarvoor moet een aantrekkelijk consumenten product ontwikkeld worden, inclusief passende regelgeving, vaak tegen de gevestigde belangen in….

    Voorbeeld
    Wordt ook windpark eigenaar
    https://community.sumofus.org/petitions/generate-your-own-power-at-cost-price-for-cop21-goals

  4. Gerry schreef:

    Op de pagina hierboven worden 5 punten genoemd die van invloed zijn op het ‘succes’ van een burgerinitiatief. Nu vraag ik me af, wanneer is een initiatief succesvol in welke mate moeten deze 5 punten aanwezig zijn, is een initiatief succesvol wanneer er voldaan wordt aan minimaal 3 van de 5 of pas wanneer alle 5 aanwezig zijn, en als je deze 5 punten zou moeten rangschikken van minst belangrijk naar meest belangrijk, hoe zou je ze dan rangschikken?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *