Logo Ruimtevolk klein

Er is nog tijd genoeg, de krimp komt pas over tien jaar

Dit is een veel gehoord geluid in zogeheten 'anticipeerregio’s', waar een omvangrijke demografische transitie plaatsvindt. Het toekomstperspectief in deze regio’s verandert bijna geruisloos en is nog van iedere landelijke aandacht, maatregel of experiment verstoken. Maar een essentiële vraag is: is er tijd genoeg? Nee, de opgaven waar deze regio’s voor staan kunnen alleen maar onderschat worden. Tenminste, als je werkelijk naar overmorgen durft te kijken. En dat is essentieel als je wil anticiperen op bevolkingskrimp.

Anticiperen vraagt durf van regio’s om de vragen te stellen die verder gaan dan de bekende grafiekjes en cijfers over de ontwikkeling van het percentage 65-plussers of het dalend aantal inwoners. Wat zijn de mechanismen achter de demografische transitie en zijn die al dan niet te beïnvloeden? Hoe werkt deze transitie in op trends in de samenleving en economie en hoe kun je daarop reageren of voorsorteren?

De regio Noord-Limburg heeft het aangedurfd om, onder leiding van RUIMTEVOLK, een demografische trendverkenning uit te voeren, om meer grip te krijgen op het perspectief voor de regio. Belangrijker nog dan de geschetste vergezichten, is de strategische agenda en het handelingsperspectief die de trendverkenning biedt. Het onderzoek licht een tipje van de sluier richting het antwoord op: wat moeten wij dan vandaag en morgen doen?

Markt in Venlo (foto: Pim Geerts)

Demografische transitie nogal koersvast

Eén van de meest voorspelbare trends in stabiele regio’s is de bevolkingsontwikkeling in aantallen en samenstelling. Natuurlijk kan het gevoerde beleid dit op diverse manieren beïnvloeden, maar het effect hiervan op de (middel)lange termijn is beperkt. Zo heeft de vestiging van een nieuwe hogeschool of universiteit in een regio een positief effect op het aantal jongeren in de leeftijdsgroep 18-25-jarigen. Maar of deze groep na hun studie ook blijft ‘hangen’ in deze regio, is bijvoorbeeld nauw verbonden met het profiel van de regionale economie, de woonaantrekkelijkheid en de kansen voor de partner op een interessante baan. Het beoogde demografische effect, namelijk het vasthouden van deze doelgroep, vergt daarom brede inzet en is zeker niet op voorhand gegarandeerd. De demografische transitie serieus nemen is dan ook niet een keuze, maar een voorwaarde om goed te kunnen anticiperen.

Het gaat alles en iedereen aan

Bijna alle onderdelen van het dagelijkse leven hebben een relatie met de omvang en de samenstelling van de bevolking in een gebied. Neem nu het winkelaanbod in een regio. Het aantal inwoners is bepalend voor het aantal winkels van een bepaald type in een gebied – een supermarkt heeft bijvoorbeeld zo’n 3.000-4.000 inwoners nodig om te renderen. Of het vervolgens een Albert Heijn of een Aldi wordt, hangt dan weer nauw samen met het inkomensniveau van die inwoners, de samenstelling van de bevolking. Natuurlijk is dit een vereenvoudiging van de werkelijkheid, maar het zijn wel dit soort mechanismen die beleid en investeringsbeslissingen sterk beïnvloeden.

Tegelijkertijd zijn beleid en investeringsbeslissingen nooit een momentopname, mag je veronderstellen. De factor tijd is van grote invloed op de uiteindelijke rendabiliteit, in economische en maatschappelijke zin. En dan gaat het niet alleen over de trends binnen de detailhandel, woningmarkt, zorg of het onderwijs, maar ook over demografische ontwikkelingen. Het is nog niet vanzelfsprekend dat hier in anticipeerregio’s kritisch bij stil gestaan wordt. Neem bijvoorbeeld de vraag of je nu nog nieuwe woningen moet bouwen als je weet dat je over tien jaar netto minder woningen nodig hebt en de gemiddelde levensduur van een woning 120 jaar bedraagt. Of hoe je verstandig investeert in een economische sector, die sterk afhankelijk is van jonge en relatief goedkope werknemers als die er steeds minder zijn. Of hoe je omgaat met een stijgende vraag naar zorg terwijl er tegelijkertijd sprake is van een sterk verouderd werknemersbestand in diezelfde sector. Al snel blijkt uit deze trendverkenning dat de demografische transitie alles en iedereen aan gaat, direct of indirect.

Poolse supermarkt in Venlo (foto: Pim Geerts)

Durf te verkennen!

De toekomst is open, maar niet leeg. Dat wil zeggen dat wat de toekomst brengt onzeker is, maar tegelijkertijd wordt beïnvloed door het verleden. Durf als regio de onzekerheden van de toekomst te verkennen aan de hand van scenario’s en dit te spiegelen aan de regio. Scenario’s zijn daarbij geen voorspellingen, het zijn voorstellingen van de nabije toekomst. Ze bieden een andere blik op de werkelijkheid, schetsen contrasterende toekomstbeelden en betrokkenen worden indirect met hedendaagse vooronderstellingen geconfronteerd. Scenario’s helpen om uit dagelijkse denkpatronen te komen, om onzekerheden op te zoeken en te onderzoeken, waardoor een regio op verschillende toekomsten kan anticiperen.

In de Demografische Trendverkenning Noord-Limburg zijn scenario’s opgezet rond vier relevante variabelen: technologische innovaties, de mate waarin globalisering doorzet, of het accent ligt op sterke instituties of juist op zelforganisatie en, ten slotte, wat het dominerend waardenpatroon in de samenleving is. In het eerste scenario draait het vooral om snelle innovatie in mobiliteit. Oftewel, wat betekent het voor de regio als mobiliteit nog nauwelijks geld of tijd kost, door zelfrijdende elektrische auto’s die op bijna gratis duurzame energie rijden? In dit scenario is echter ook sprake van een hernieuwd nationalisme met minder internationale uitwisseling, sterke instituties en dominantie van het streven naar individuele welvaart. In het tweede scenario is het vertrekpunt een verregaande digitalisering van de economie en daarmee gepaarde versterkende globalisering. Individuele welvaart is ook hier dominant en er is sprake van zelforganisatie. En het laatste scenario behandelt de transitie naar een circulaire economie, waarin de gevolgen van de overgang naar een economie van hergebruik van grondstoffen zijn verkend. Een sterke heroriëntatie op de eigen regio speelt hierin een belangrijke rol. Logischerwijs is hier sprake van een balans in waarden, waarbij sprake is van zelforganisatie die het individu overstijgt.

Scenario 3: superregionaal (beeld afkomstig uit Trendverkenning demografische transitie Noord-Limburg)

Betrokken en innovatief

De demografische trendverkenning maakt duidelijk dat de ontwikkeling en de toekomst van de eigen gemeenschap niet los te zien is van de ontwikkeling van de regio. Lokale betrokkenheid zal dan ook verder moeten reiken dan de grenzen van de eigen gemeenschap. Het vraagt betrokken bestuur, waarbij bestuurders niet alleen geïnteresseerd zijn in de eigen, lokale gemeenschap, maar ook betrokken zijn bij hoe het andere gemeenschappen in de regio vergaat. Zij zullen de consequenties van het eigen handelen voor anderen moeten overzien en dit meewegen in besluitvorming. Dat kan betekenen dat zij soms projecten of programma’s aan andere gemeenten gunnen omdat de toegevoegde waarde voor de regio daarmee het grootst is; en wellicht vraagt het zelfs om mee-investeren in projecten of programma’s buiten de eigen gemeentegrenzen. Met andere woorden: betrokken bestuur heeft oog voor hoe de regio als geheel functioneert en welke bijdrage zij daar zelf aan kan leveren.

Aangezien de demografische transitie een structurele verandering is, zullen gemeenten en hun bestuurders hun handelen hierop moeten aanpassen. De demografische transitie brengt nieuwe opgaven met zich mee, die nieuwe antwoorden vragen. Zoals de transitie het resultaat is van diverse op elkaar inwerkende en elkaar versterkende ontwikkelingen, zal ook het aanpakken van de opgaven en kansen een integrale blik vergen. De nieuwe antwoorden zullen liggen in verbinden van opgaven en het op nieuwe manieren leren kijken naar de opgaven. Waar innovatie ligt in het samenkomen van verschillende typen kennis en competenties en uiteindelijk financiering, zal innovatief besturen betekenen dat men nieuwe verbindingen legt tussen opgaven en mensen en/of partijen met kennis en competenties en investerend vermogen.

Straatbeeld in Mook (foto: Pim Geerts)

Ruimte voor experiment

Strategisch besturen vraagt betrokkenheid en innovatief vermogen. Aangezien innovatie voortkomt uit ‘trial and error’, zal er ook in de samenwerking ruimte moeten zijn voor het experiment. Waar het roer om moet, moeten nieuwe wegen gevonden worden en dient ook ruimte zijn om af en toe te struikelen en fouten te maken. Daar leren we van.

Anticiperen op de demografische transitie vraagt een cultuuromslag in het denken en handelen. Iets wat moeilijk klinkt, maar makkelijker wordt als ‘betrokken’ en ‘innovatief’ verinnerlijkt worden als kernwaarden in de bestuurscultuur. Dit is een opgave voor de regio’s die met demografische transitie te maken hebben, maar ook voor het Rijk. In Den Haag zal men moeten inzien dat demografische transitie over meer gaat dan vraagstukken als het al dan niet sluiten van scholen of slopen van corporatiewoningen. Ook van Den Haag vraagt het betrokken en innovatief bestuur. Samen met lokale bestuurders zijn zij verantwoordelijk voor de ontwikkeling van deze regio’s.

Jeroen van de Ven

‎Planoloog strategie & beleid bij de Gemeente Venlo

Door zijn aangeboren drang om de wereld om hem heen beter te willen begrijpen, wordt hij iedere dag weer verrast. In zijn dagelijks werk als planloog bij de gemeente Venlo probeert hij de keuzes van vandaag in het licht van morgen en overmorgen te plaatsen.

Judith Lekkerkerker

Associé RUIMTEVOLK

Onderzoeker stedelijke en economische ontwikkeling

Judith is onderzoeker en als associé verbonden aan RUIMTEVOLK. Haar expertise ligt op het gebied van economie (maak- en innovatiemilieus, stedelijke economie), technologische innovatie (slimme steden, smart industry, mobiliteit) en omgevingsbeleid. Judith heeft zich gespecialiseerd in het vertalen van economische en maatschappelijke trends naar praktische perspectieven en beleid. Voor onze opdrachtgevers vertaalt ze dit bijvoorbeeld in toegankelijke toekomstscenario’s voor steden en regio’s en verdiepend onderzoek naar de ruimtelijke impact van technologische ontwikkelingen. Daarnaast heeft ze ruime ervaring met onderzoek, schrijven, moderatie en het organiseren van publieke activiteiten en intervisie voor professionals.

https://ruimtevolk.nl